श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः – त्रिसप्ततितमोऽध्यायः
(अनुष्टुप्)
अयुते द्वे शतान्यष्टौ लीलया युधि निर्जिताः ।
ते निर्गता गिरिद्रोण्यां मलिना मलवाससः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– "हे परीक्षित्! जरासन्धले युद्धमा सहजै जितेर बीस हजार आठ सय राजाहरूलाई गिरिद्रोणी नामक स्थानमा कैद गरेको थियो । जब भगवान् कृष्णले उनीहरूलाई मुक्त गर्नुभयो, तब मैला शरीर र मैला नै लुगा लगाएका ती राजाहरू कारागारबाट बाहिर निस्किए ।।१।।
क्षुत्क्षामाः शुष्कवदनाः संरोधपरिकर्शिताः ।
ददृशुस्ते घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ २ ॥
श्रीवत्साङ्कं चतुर्बाहुं पद्मगर्भारुणेक्षणम् ।
चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥
पद्महस्तं गदाशङ्खरथाङ्गैरुपलक्षितम् ।
किरीटहारकटककटिसूत्राङ्गदाचितम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः भोकले गर्दा ती राजाहरू अत्यन्त दुर्बल भएका थिए । उनीहरूका मुख सुकेका र अनुहार खिन्न थिए । त्यहाँबाट बाहिर निस्कनेबित्तिकै ती राजाहरूले पीताम्बर धारण गर्नुभएका, चार हातमा शङ्ख, चक्र, गदा र पद्म लिनुभएका, श्रीवत्स चिह्नले युक्त, कमलको भित्री भागजस्तै राता आँखा भएका, कानमा गोही आकारका चम्किला कुण्डल लगाउनुभएका, अत्यन्त सुन्दर एवं प्रसन्न मुखमण्डल भएका तथा किरीट, हार, चुरा, करधनी र बाजुले सुशोभित भगवान् श्रीकृष्णलाई देखे ।।२–४।।
भ्राजद्वरमणिग्रीवं निवीतं वनमालया ।
पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां लिहन्त इव जिह्वया ॥ ५ ॥
जिघ्रन्त इव नासाभ्यां रम्भन्त इव बाहुभिः ।
प्रणेमुर्हतपाप्मानो मूर्धभिः पादयोर्हरेः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को कण्ठमा चम्किलो कौस्तुभ मणि र वनमाला सुशोभित थियो । उनीहरूले भगवान्लाई आफ्ना आँखाले पिउन लागेझैँ, जिब्रोले चाट्न लागेझैँ, नाकले सुँघ्न लागेझैँ र हातले अङ्गालो हाल्न लागेझैँ गरी एकतमासले हेरिरहे । भगवान्को दर्शनले सबै पाप नष्ट भएका ती राजाहरूले विनम्र भएर भगवान्का चरणमा शिर झुकाई प्रणाम गरे ।।५–६।।
कृष्णसन्दर्शनाह्लादध्वस्तसंरोधनक्लमाः ।
प्रशशंसुर्हृषीकेशं गीर्भिः प्राञ्जलयो नृपाः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णको दर्शनबाट प्राप्त आनन्दले गर्दा ती राजाहरूको बन्दी जीवनको सबै थकान र पीडा मेटिएर गयो । त्यसपछि उनीहरूले हात जोडी विनम्र वाणीद्वारा भगवान् हृषीकेशको स्तुति गर्न थाले ।।७।।
राजान ऊचुः–
नमस्ते देवदेवेश प्रपन्नार्तिहराव्यय ।
प्रपन्ना पाहि नः कृष्ण निर्विण्णान् घोरसंसृतेः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाहरूले भने– "हे देवदेवेश्वर! हजुर शरणागतको दुःख हरण गर्ने अविनाशी प्रभु हुनुहुन्छ । हे कृष्ण! यो घोर संसारबाट विरक्त भई हजुरको शरणमा आएका हामीहरूको रक्षा गर्नुहोस् ।।८।।
नैनं नाथान्वसूयामो मागधं मधुसूदन ।
अनुग्रहो यद् भवतो राज्ञां राज्यच्युतिर्विभो ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मधुसूदन! हे नाथ! हामी राज्यच्युत भई बन्धनमा परेकोमा मगधराज जरासन्धप्रति कुनै द्वेष गर्दैनौँ । हे विभो! राजाहरू राज्यबाट च्युत हुनु त वास्तवमा हजुरकै अनुग्रह हो भन्ने हामी ठान्दछौँ ।।९।।
राज्यैश्वर्यमदोन्नद्धो न श्रेयो विन्दते नृपः ।
त्वन्मायामोहितोऽनित्या मन्यते सम्पदोऽचलाः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः राज्य र ऐश्वर्यको मदले मात्तिएको राजाले कहिल्यै आफ्नो वास्तविक कल्याण देख्न सक्दैन । हजुरको मायाले मोहित भएका त्यस्ता व्यक्तिहरूले अनित्य सम्पत्तिलाई नै स्थायी र नित्य मान्ने गर्दछन् ।।१०।।
मृगतृष्णां यथा बाला मन्यन्त उदकाशयम् ।
एवं वैकारिकीं मायामयुक्ता वस्तु चक्षते ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी अज्ञानी बालकहरूले मृगतृष्णा (मरिचिका) को बालुवामा जलाशयको भ्रम पाल्दछन्, त्यसरी नै अविवेकी मानिसहरू यो प्रकृतिजन्य परिवर्तनशील मायालाई नै सत्य वस्तु ठान्दछन् ।।" ।।११।।
(मिश्र)
वयं पुरा श्रीमदनष्टदृष्टयो
जिगीषयास्या इतरेतरस्पृधः ।
घ्नन्तः प्रजाः स्वा अतिनिर्घृणाः
प्रभो मृत्युं पुरस्त्वाविगणय्य दुर्मदाः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो! पहिले हामी धन र ऐश्वर्यको घमण्डले अन्धा भएका थियौँ । यो पृथ्वी जित्ने इच्छाले हामी एकापसमा ईर्ष्या गर्थ्यौँ । अगाडि उभिनुभएको कालस्वरूप हजुरको उपेक्षा गरी हामीले आफ्नै प्रजाहरूको संहार गरेर अत्यन्त निर्दयी काम गर्यौँ ।।१२।।
त एव कृष्णाद्य गभीररंहसा
दुरन्तवीर्येण विचालिताः श्रियः ।
कालेन तन्वा भवतोऽनुकम्पया
विनष्टदर्पाश्चरणौ स्मराम ते ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे श्रीकृष्ण! हजुरको शक्ति अत्यन्त गहन र अनन्त छ । हजुरको 'काल' रूपी शरीरले हामीलाई श्रीहीन बनाइदियो । हजुरको कृपाले नै हाम्रो घमण्ड नष्ट भएको छ, त्यसैले अहिले हामी हजुरकै चरणकमलको स्मरण गरिरहेका छौँ ।।१३।।
अथो न राज्यं मृगतृष्णिरूपितं
देहेन शश्वत् पतता रुजां भुवा ।
उपासितव्यं स्पृहयामहे विभो
क्रियाफलं प्रेत्य च कर्णरोचनम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! यो शरीर क्षणभङ्गुर र रोगहरूको घर हो । मृगतृष्णा जस्तै मिथ्या प्रतीत हुने राज्यसुखको अब हामीलाई कुनै चाहना छैन । यस लोकको भोग मात्र होइन, परलोकमा प्राप्त हुने र सुन्दा मात्र प्रिय लाग्ने कर्मफल (स्वर्गादि) को पनि हामी इच्छा गर्दैनौँ ।।१४।।
(अनुष्टुप्)
तं नः समादिशोपायं येन ते चरणाब्जयोः ।
स्मृतिर्यथा न विरमेदपि संसरतामिह ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः अतः हामीलाई त्यस्तो उपाय बताउनुहोस्, जसले गर्दा यो संसारमा रहँदा पनि हजुरका चरणकमलको स्मृति हाम्रो हृदयबाट कहिल्यै नमेटियोस् " ।।१५।।
कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने ।
प्रणतक्लेशनाशाय गोविन्दाय नमो नमः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्ण, वासुदेवनन्दन, श्रीहरि, परमात्मा र शरणागतको कष्ट नाश गर्ने गोविन्दलाई हाम्रो बारम्बार नमस्कार छ ।।१६।।
श्रीशुक उवाच–
संस्तूयमानो भगवान् राजभिर्मुक्तबन्धनैः ।
तानाह करुणस्तात शरण्यः श्लक्ष्णया गिरा ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– "हे तात (परीक्षित्)! बन्धनमुक्त भएका राजाहरूले यसरी स्तुति गरेपछि शरणागतवत्सल परम दयालु भगवान् श्रीकृष्णले मधुर वाणीमा भन्नुभयो–।।१७।।
श्रीभगवानुवाच–
अद्य प्रभृति वो भूपा मय्यात्मन्यखिलेश्वरे ।
सुदृढा जायते भक्तिर्बाढमाशंसितं तथा ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजाहरू! म यस अखिल जगत्को आत्मा र ईश्वर हुँ । तिमीहरूले इच्छा गरेबमोजिम अबदेखि ममा तिमीहरूको सुदृढ र निश्चल भक्ति हुनेछ ।।१८।।
दिष्ट्या व्यवसितं भूपा भवन्त ऋतभाषिणः ।
श्रीयैश्वर्यमदोन्नाहं पश्य उन्मादकं नृणाम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भूपालहरू! तिमीहरूले जुन सङ्कल्प गरेका छौ, त्यो निकै सुखद छ । तिमीहरू सत्य बोलिरहेका छौ किनभने धन र ऐश्वर्यको मदले मानिसलाई साँच्चै नै उन्मत्त र अन्धो बनाउँछ।।१९।।
हैहयो नहुषो वेनो रावणो नरकोऽपरे ।
श्रीमदाद् भ्रंशिताः स्थानाद् देवदैत्यनरेश्वराः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः कार्तवीर्य अर्जुन (हैहय), नहुष, वेन, रावण र नरकासुर जस्ता कैयौँ देवता, दैत्य र राजाहरू ऐश्वर्यको घमण्डका कारण आफ्नो पदबाट च्युत भएका छन् ।।२०।।
भवन्त एतद् विज्ञाय देहाद्युत्पाद्यमन्तवत् ।
मां यजन्तोऽध्वरैर्युक्ताः प्रजा धर्मेण रक्षथ ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः यो शरीर उत्पन्न हुने र विनाश हुने स्वभावको छ भन्ने बुझेर तिमीहरू सावधान होऊ । अबदेखि निष्काम भावले यज्ञद्वारा मेरो आराधना गर्दै धर्मपूर्वक प्रजाको रक्षा गर ।।२१।।
संतन्वन्तः प्रजातन्तून् सुखं दुःखं भवाभवौ ।
प्राप्तं प्राप्तं च सेवन्तो मच्चित्ता विचरिष्यथ ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो वंश परम्परालाई अगाडि बढाउँदै, प्रारब्ध अनुसार प्राप्त हुने सुख–दुःख, लाभ–हानि जे जस्तो परिस्थिति आइपर्छ, त्यसैमा सन्तोष मानी ममा चित्त लगाएर जीवन यापन गर।।२२।।
उदासीनाश्च देहादौ आत्मारामा धृतव्रताः ।
मय्यावेश्य मनः सम्यङ् मामन्ते ब्रह्म यास्यथ ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः शरीर र सम्बन्धीहरूमा आसक्ति नराखी उदासीन भएर, आफ्नै स्वरूपमा रमेर र शास्त्रोक्त नियमको पालना गरी ममा मन लगायौ भने अन्तमा तिमीहरूले म ब्रह्मस्वरूप परमात्मालाई नै प्राप्त गर्नेछौ ।।" ।।२३।।
शुक उवाच–
इत्यादिश्य नृपान् कृष्णो भगवान् भुवनेश्वरः ।
तेषां न्ययुङ्क्त पुरुषान् स्त्रियो मज्जनकर्मणि ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– "हे महाराज! जगत्का स्वामी श्रीकृष्णले राजाहरूलाई यसरी उपदेश दिएपछि उनीहरूको स्नान र सेवाका लागि सेवक–सेविकाहरूलाई नियुक्त गरिदिनुभयो ।।२४।।
सपर्यां कारयामास सहदेवेन भारत ।
नरदेवोचितैर्वस्त्रैर्भूषणैः स्रग्विलेपनैः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भरतवंशी! त्यसपछि भगवान्ले जरासन्धका पुत्र सहदेवमार्फत ती राजाहरूलाई वस्त्र, आभूषण, माला र चन्दन आदिद्वारा राजकीय सम्मानका साथ सत्कार गराउनुभयो ।।२५।।
भोजयित्वा वरान्नेन सुस्नातान् समलङ्कृतान् ।
भोगैश्च विविधैर्युक्तांस्तांबूलाद्यैर्नृपोचितैः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः स्नान गरी वस्त्र र अलङ्कारले सुसज्जित भएका ती राजाहरूलाई उत्तम भोजन गराई ताम्बुल (पान) आदिले पूर्ण रूपमा सन्तुष्ट बनाइयो ।।२६।।
ते पूजिता मुकुन्देन राजानो मृष्टकुण्डलाः ।
विरेजुर्मोचिताः क्लेशात् प्रावृडन्ते यथा ग्रहाः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् मुकुन्दद्वारा सम्मानित र दुःखबाट मुक्त भएका ती राजाहरू कानमा चम्किला कुण्डल पहिरिएर वर्षा ऋतु समाप्त भएपछिका निर्मल ग्रह–ताराहरू झैँ देदीप्यमान देखिए ।।२७।।
रथान् सदश्वानारोप्य मणिकाञ्चनभूषितान् ।
प्रीणय्य सुनृतैर्वाक्यैः स्वदेशान् प्रत्ययापयत् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान् श्रीकृष्णले उनीहरूलाई उत्तम घोडाहरू जोतिएका र रत्न एवं स्वर्णले जडित रथहरूमा सवार गराई प्रिय वाणीद्वारा बिदा गर्दै आ–आफ्नो देश पठाउनुभयो ।।२८।।
त एवं मोचिताः कृच्छ्रात् कृष्णेन सुमहात्मना ।
ययुस्तमेव ध्यायन्तः कृतानि च जगत्पतेः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी घोर कष्टबाट मुक्त भएका ती राजाहरू जगत्पति श्रीकृष्णको स्वरूप, गुण र लीलाहरूको स्मरण गर्दै आफ्नो राजधानीतर्फ प्रस्थान गरे ।।२९।।
जगदुः प्रकृतिभ्यस्ते महापुरुषचेष्टितम् ।
यथान्वशासद् भगवांस्तथा चक्रुरतन्द्रिताः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः ती राजाहरूले आ–आफ्नो देशमा पुगेर प्रजाहरूलाई भगवान्का अद्भुत चरित्र सुनाए र भगवान्को आज्ञा शिरोपर गरी आलस्यरहित भई धर्मपूर्वक राज्य सञ्चालन गर्न थाले ।।३०।।
जरासन्धं घातयित्वा भीमसेनेन केशवः ।
पार्थाभ्यां संयुतः प्रायात् सहदेवेन पूजितः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! भीमसेनद्वारा जरासन्धको वध गराएपछि भगवान् केशव भीमसेन र अर्जुनका साथमा सहदेवबाट पूजित हुँदै इन्द्रप्रस्थतर्फ लाग्नुभयो ।।" ।।३१।।
गत्वा ते खाण्डवप्रस्थं शङ्खान् दध्मुर्जितारयः ।
हर्षयन्तः स्वसुहृदो दुर्हृदां चासुखावहाः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः शत्रुलाई जितेका ती वीरहरूले इन्द्रप्रस्थ पुगेर शङ्खनाद गरे । त्यो शङ्खको आवाजले मित्रहरूलाई हर्षित तुल्यायो भने शत्रुहरूका लागि त्यो अत्यन्त दुखद बन्यो ।।३२।।
तच्छ्रुत्वा प्रीतमनस इन्द्रप्रस्थनिवासिनः ।
मेनिरे मागधं शान्तं राजा चाप्तमनोरथः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो शङ्खध्वनि सुनेर इन्द्रप्रस्थवासीहरू अत्यन्त प्रसन्न भए र उनीहरूले जरासन्ध मारिएको तथा राजा युधिष्ठिरको मनोरथ पूर्ण भएको कुरा बुझे ।।३३।।
अभिवन्द्याथ राजानं भीमार्जुनजनार्दनाः ।
सर्वमाश्रावयाश्चक्रुः आत्मना यदनुष्ठितम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भीमसेन, अर्जुन र भगवान् श्रीकृष्णले राजा युधिष्ठिरलाई प्रणाम गरी मगधमा भएका सबै घटनाहरूको विस्तृत विवरण सुनाउनुभयो ३४।।
निशम्य धर्मराजस्तत् केशवेनानुकम्पितम् ।
आनन्दाश्रुकलां मुञ्चन् प्रेम्णा नोवाच किञ्चन ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णको यो अपार अनुकम्पाको वृत्तान्त सुनेर धर्मराज युधिष्ठिर भावविभोर भए । प्रेम र आनन्दका कारण उनका आँखाबाट आँसु बग्न थाले र उनी केही बोल्नै नसक्ने भए ।।३५।।
🌸 •••••••••• 🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको यस ७३औँ अध्यायमा जरासन्धको कारागारबाट राजाहरूको मुक्ति र भगवान् श्रीकृष्णको स्तुतिको वर्णन गरिएको छ । भीमसेनद्वारा जरासन्धको वध भएपछि श्रीकृष्णले मगधको कारागारमा वर्षौँदेखि बन्दी बनाइएका २०,८०० राजाहरूलाई मुक्त गर्नुभयो । बन्धनबाट मुक्त भएका ती राजाहरू शारीरिक रूपमा अत्यन्त जीर्ण, भोका, प्यासा र मैला देखिएका थिए । तर, जब उनीहरूले भगवान् श्रीकृष्णको चतुर्भुज श्यामसुन्दर रूपको दर्शन पाए, उनीहरूको सबै दुःख र पीडा तत्कालै मेटिएर गयो । राजाहरूले भगवान्को अनुपम सौन्दर्यलाई आफ्ना आँखाले पिउन खोजेझैँ र हातले अङ्गाल्न खोजेझैँ गरी भावपूर्ण रूपमा हेरे । उनीहरूले भगवान्को पाउमा शिर झुकाएर आफूहरूलाई घोर संसारको बन्धन र जरासन्धको त्रासबाट मुक्त गरेकोमा कृतज्ञता प्रकट गरे ।
राजाहरूले आफ्नो स्तुतिमा यो स्वीकार गरे कि उनीहरू पहिले ऐश्वर्यको घमण्डले अन्धा भएका थिए र आपसमा युद्ध गरेर प्रजाहरूलाई दुःख दिइरहेका थिए । उनीहरूले राज्य हराउनु र बन्दी हुनुलाई भगवान्कै कृपा ठाने, किनकि यसले उनीहरूको अहंकार तोडेर भगवान्को शरणमा पुर्याएको थियो । राजाहरूको भक्ति र वैराग्य देखेर भगवान् श्रीकृष्णले उनीहरूलाई आशीर्वाद दिनुभयो र अबदेखि ममा तिमीहरूको निश्चल भक्ति रहनेछ भन्नुभयो । भगवान्ले उनीहरूलाई धन र ऐश्वर्यको मदबाट बच्न उपदेश दिँदै धर्मपूर्वक प्रजाको रक्षा गर्न र सुख-दुःखलाई समान रूपमा स्विकार्न सिकाउनुभयो ।
श्रीकृष्णले ती राजाहरूलाई राजकीय स्नान, वस्त्र र भोजनको व्यवस्था गरिदिनुभयो र उनीहरूलाई आ-आफ्नो राजधानी पठाउनुभयो । राजाहरू भगवान्को गुणगान गाउँदै फर्किए र श्रीकृष्णको आज्ञा पालना गर्दै धर्मपरायण भएर बाँच्न थाले । यता, जरासन्धको वध र राजाहरूको मुक्तिको सफल अभियानपछि श्रीकृष्ण, भीम र अर्जुन इन्द्रप्रस्थ फर्कनुभयो । उनीहरूको शङ्खध्वनिले युधिष्ठिर र सम्पूर्ण प्रजामा खुसियाली छायो । श्रीकृष्णको कृपाले सम्भव भएको यो विजय सुनेर युधिष्ठिर प्रेम र आनन्दले गदगद भए । यो कथाले अहंकारको विनाश, शरणागतको उद्धार र भगवान्को अनन्त कृपाको महिमालाई सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले अध्यात्मको गहन दर्शनलाई उजागर गरेको छ, जहाँ राज्यको विनाशलाई पनि ईश्वरीय अनुग्रह मानिएको छ । राजाहरूले आफ्नो राज्य र ऐश्वर्य गुम्नुलाई "भगवत् कृपा" भन्नुले सांसारिक सुखको क्षणभङ्गुरता र वास्तविक सुखको स्रोत परमात्मा नै हुनुहुन्छ भन्ने दार्शनिक सत्यलाई पुष्टि गर्दछ । ऐश्वर्यको मदले मानिसको विवेक नष्ट गर्छ र उसलाई सत्यबाट टाढा लैजान्छ भन्ने कुरा यहाँ राजाहरूको आत्मग्लानिबाट प्रष्ट हुन्छ । मृगतृष्णाको उदाहरण दिँदै यो संसार र यसका भोगहरू अनित्य र भ्रम मात्र हुन् भन्ने वेदान्त दर्शनको सार यसमा समाविष्ट छ । भगवान् श्रीकृष्णको उपदेशले कर्मयोगको मार्ग देखाउँछ, जहाँ आफ्नो कर्तव्य (प्रजापालन) गर्दै गर्दा पनि मनलाई परमात्मामा लीन गराउन सकिन्छ । जीव जबसम्म अहंकारमा रहन्छ, तबसम्म ऊ बन्धनमा रहन्छ, तर जब ऊ पूर्ण रूपमा शरणागत हुन्छ, तब मात्र वास्तविक मुक्ति र शान्ति सम्भव छ ।
No comments:
Post a Comment