श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः – एकोनाशीतितमोऽध्यायः
(अनुष्टुप्)
ततः पर्वण्युपावृत्ते प्रचण्डः पांशुवर्षणः ।
भीमो वायुरभूद् राजन् पूयगन्धस्तु सर्वशः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे महाराज परीक्षित्! त्यसपछि पर्वको समय आएपछि प्रचण्ड हावाहुरी चल्न थाल्यो, धूलोको वर्षा भयो र सबैतिर भयानक दुर्गन्ध फैलियो ।। १ ।।
ततोऽमेध्यमयं वर्षं बल्वलेन विनिर्मितम् ।
अभवद् यज्ञशालायां सोऽन्वदृश्यत शूलधृक् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि बल्वल नामक राक्षसले यज्ञशालामा विष्ठा-मूत्र आदि अपवित्र वस्तुहरूको वर्षा गरायो। केही बेरमै हातमा त्रिशूल लिएको त्यो भयानक राक्षस आफैँ त्यहाँ देखा पर्यो ।। २ ।।
तं विलोक्य बृहत्कायं भिन्नाञ्जनचयोपमम् ।
तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीमुखम् ॥ ३ ॥
सस्मार मूसलं रामः परसैन्यविदारणम् ।
हलं च दैत्यदमनं ते तूर्णमुपतस्थतुः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः गाजलको थुप्रो जस्तै कालो र विशाल शरीर भएको, तताएको तामा जस्तै रातो कपाल र दाह्री-जुँगा भएको तथा भयानक दाह्रा र टेढो आँखीभौं भएको त्यो राक्षसलाई देखेर बलरामजीले शत्रु सैन्यलाई विदीर्ण गर्ने 'मुसल' र दैत्य दमन गर्ने 'हलो' को स्मरण गर्नुभयो। उहाँले सम्झना गर्नेबित्तिकै ती दुवै दिव्य हतियारहरू तुरुन्तै त्यहाँ उपस्थित भए ।। ३–४ ।।
तमाकृष्य हलाग्रेण बल्वलं गगनेचरम् ।
मूसलेनाहनत् क्रुद्धो मूर्ध्नि ब्रह्मद्रुहं बलः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः आकाशमा उडिरहेको त्यो ब्रह्मद्रोही बल्वललाई बलरामजीले क्रोधपूर्वक आफ्नो हलोको अघिल्लो भागले तानेर मुसलद्वारा उसको टाउकोमा कडा प्रहार गर्नुभयो ।। ५ ।।
सोऽपतद् भुवि निर्भिन्न ललाटोऽसृक् समुत्सृजन् ।
मुञ्चन् आर्तस्वरं शैलो यथा वज्रहतोऽरुणः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः मुसलको प्रहारले निधार फुटेर रगत बगाउँदै त्यो राक्षस आर्तनाद गर्दै पृथ्वीमा पछारियो। ऊ ढल्दा यस्तो देखिन्थ्यो, मानौँ इन्द्रको वज्र प्रहारले गेरु मिश्रित रातो पहाड जमिनमा ढलेको होस् ।। ६ ।।
संस्तुत्य मुनयो रामं प्रयुज्यावितथाशिषः ।
अभ्यषिञ्चन् महाभागा वृत्रघ्नं विबुधा यथा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ती परम भाग्यशाली मुनिहरूले बलरामजीको स्तुति गर्दै कहिल्यै असफल नहुने आशीर्वादहरू प्रदान गरे। जसरी पहिले देवताहरूले वृत्रासुरलाई मार्ने इन्द्रको अभिषेक गरेका थिए, त्यसरी नै मुनिहरूले बलरामजीको अभिषेक गरे ।। ७ ।।
वैजयन्तीं ददुर्मालां श्रीधामाम्लानपङ्कजाम् ।
रामाय वाससी दिव्ये दिव्यान्याभरणानि च ॥ ८ ॥
अथ तैरभ्यनुज्ञातः कौशिकीमेत्य ब्राह्मणैः ।
स्नात्वा सरोवरमगाद् यतः सरयूरास्रवत् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिहरूले बलरामजीलाई कहिल्यै नओइलाउने लक्ष्मीको धामस्वरूप कमलको 'वैजयन्ती' माला, दिव्य वस्त्र र दिव्य आभूषणहरू अर्पण गरे। त्यसपछि ती ब्राह्मणहरूको अनुमति लिएर बलरामजी कौशिकी नदीमा पुग्नुभयो र त्यहाँ स्नान गरी सरयू नदीको मुहानतर्फ लाग्नुभयो ।। ८–९ ।।
अनुस्रोतेन सरयूं प्रयागमुपगम्य सः ।
स्नात्वा सन्तर्प्य देवादीन् जगाम पुलहाश्रमम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः सरयू नदीको किनारैकिनार गएर उहाँ प्रयाग पुग्नुभयो। त्यहाँ स्नान गरी देवता र पितृहरूको तर्पण गरेर उहाँ पुलहाश्रम (मुक्तिनाथ क्षेत्र) तर्फ जानुभयो ।। १० ।।
गोमतीं गण्डकीं स्नात्वा विपाशां शोण आप्लुतः ।
गयां गत्वा पितॄनिष्ट्वा गङ्गासागरसङ्गमे ॥ ११ ॥
उपस्पृश्य महेन्द्राद्रौ रामं दृष्ट्वाऽभिवाद्य च ।
सप्तगोदावरीं वेणां पंपां भीमरथीं ततः ॥ १२ ॥
स्कन्दं दृष्ट्वा ययौ रामः श्रीशैलं गिरिशालयम् ।
द्रविडेषु महापुण्यं दृष्ट्वाऽद्रिं वेङ्कटं प्रभुः ॥ १३ ॥
कामकोष्णीं पुरीं काञ्चीं कावेरीं च सरिद्वराम् ।
श्रीरङ्गाख्यं महापुण्यं यत्र सन्निहितो हरिः ॥ १४ ॥
ऋषभाद्रिं हरेः क्षेत्रं दक्षिणां मथुरां तथा ।
सामुद्रं सेतुमगमन्महापातकनाशनम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामजीले गोमती, गण्डकी, विपाशा र शोण नदीमा स्नान गर्नुभयो। त्यसपछि गया गएर पितृहरूको श्राद्ध गरी गङ्गासागरको सङ्गममा स्नान गर्नुभयो। महेन्द्र पर्वतमा पुगेर भगवान् परशुरामको दर्शन र अभिवादन गरेपछि उहाँले सप्तगोदावरी, वेणा, पम्पा र भीमरथी नदीमा स्नान गर्नुभयो। स्वामी कार्तिकेय (स्कन्द) को दर्शन गरी उहाँ महादेवको निवास श्रीशैल जानुभयो। त्यहाँबाट द्रविड देशको परम पावन वेङ्कटाचल (तिरुुपति), कामाक्षीपुरी (काञ्ची), कावेरी नदी र भगवान् श्रीहरि विराजमान हुनुभएको श्रीरङ्गक्षेत्रको दर्शन गर्नुभयो। त्यसपछि उहाँले ऋषभ पर्वत, दक्षिण मथुरा र महापातक नाशक सेतुबन्ध (रामेश्वरम्) को यात्रा गर्नुभयो ।। ११–१५ ।।
तत्रायुतमदाद् धेनूर्ब्राह्मणेभ्यो हलायुधः ।
कृतमालां ताम्रपर्णीं मलयं च कुलाचलम् ॥ १६ ॥
तत्रागस्त्यं समासीनं नमस्कृत्याभिवाद्य च ।
योजितस्तेन चाशीर्भिरनुज्ञातो गतोऽर्णवम् ।
दक्षिणं तत्र कन्याख्यां दुर्गां देवीं ददर्श सः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः सेतुबन्धमा हलायुध बलरामजीले ब्राह्मणहरूलाई दश हजार गाई दान गर्नुभयो। त्यसपछि कृतमाला र ताम्रपर्णी नदीमा स्नान गरी मलय पर्वत पुग्नुभयो। त्यहाँ विराजमान अगस्त्य मुनिलाई नमस्कार र अभिवादन गरी उहाँको आशीर्वाद लिएर दक्षिण सागरतर्फ लाग्नुभयो र कन्याकुमारीमा दुर्गादेवीको दर्शन गर्नुभयो ।। १६–१७ ।।
ततः फाल्गुनमासाद्य पञ्चाप्सरसमुत्तमम् ।
विष्णुः सन्निहितो यत्र स्नात्वाऽस्पर्शद् गवायुतम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उहाँ फाल्गुन तीर्थ र भगवान् विष्णुको सान्निध्य रहेको उत्तम पञ्चाप्सरस तीर्थमा पुग्नुभयो। त्यहाँ स्नान गरी उहाँले पुनः दश हजार गाई दान गर्नुभयो ।। १८ ।।
ततोऽभिव्रज्य भगवान् केरलांस्तु त्रिगर्तकान् ।
गोकर्णाख्यं शिवक्षेत्रं सान्निध्यं यत्र धूर्जटेः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान् बलराम केरल र त्रिगर्त देश हुँदै शिवजीको निवास रहेको गोकर्ण तीर्थमा पुग्नुभयो ।। १९ ।।
आर्यां द्वैपायनीं दृष्ट्वा शूर्पारकमगाद् बलः ।
तापीं पयोष्णीं निर्विन्ध्यामुपस्पृश्याथ दण्डकम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ द्वैपायनी आर्यादेवीको दर्शन गरी बलरामजी शूर्पारक क्षेत्र जानुभयो। तापी, पयोष्णी र निर्विन्ध्या नदीमा आचमन-स्नान गरी उहाँ दण्डकारण्य पुग्नुभयो ।। २० ।।
प्रविश्य रेवामगमद् यत्र माहिष्मती पुरी ।
मनुतीर्थमुपस्पृश्य प्रभासं पुनरागमत् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि नर्मदा (रेवा) नदीमा प्रवेश गरी माहिष्मती पुरी र मनुतीर्थमा स्नान गरेर उहाँ पुनः प्रभास क्षेत्रमा फर्किनुभयो ।। २१ ।।
श्रुत्वा द्विजैः कथ्यमानं कुरुपाण्डवसंयुगे ।
सर्वराजन्यनिधनं भारं मेने हृतं भुवः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ ब्राह्मणहरूबाट कुरु-पाण्डव युद्धमा प्रायः सबै राजाहरूको विनाश भएको सुनेर उहाँले पृथ्वीको भार हटेको महसुस गर्नुभयो ।। २२ ।।
स भीमदुर्योधनयोर्गदाभ्यां युध्यतोर्मृधे ।
वारयिष्यन् विनशनं जगाम यदुनन्दनः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः युद्धभूमिमा भीमसेन र दुर्योधन गदा युद्ध गरिरहेका छन् भन्ने थाहा पाएर उनीहरूलाई रोक्नका लागि यदुनन्दन बलरामजी कुरुक्षेत्र पुग्नुभयो ।। २३ ।।
युधिष्ठिरस्तु तं दृष्ट्वा यमौ कृष्णार्जुनावपि ।
अभिवाद्याभवंस्तूष्णीं किं विवक्षुरिहागतः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँलाई देखेर युधिष्ठिर, नकुल-सहदेव, श्रीकृष्ण र अर्जुनले अभिवादन गरे। उहाँ यहाँ किन आउनुभएको हो र के भन्नुहुन्छ भन्ने सोचेर सबैजना मौन रहे ।। २४ ।।
गदापाणी उभौ दृष्ट्वा संरब्धौ विजयैषिणौ ।
मण्डलानि विचित्राणि चरन्ताविदमब्रवीत् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः विजयको इच्छा राखेर क्रोधित हुँदै गदा लिएर मण्डलाकार रूपमा दाउपेच गरिरहेका ती दुवैलाई देखेर बलरामजीले भन्नुभयो– ।। २५ ।।
युवां तुल्यबलौ वीरौ हे राजन् हे वृकोदर ।
तस्मादेकतरस्येह युवयोः समवीर्ययोः ।
न लक्ष्यते जयोऽन्यो वा विरमत्वफलो रणः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे राजा दुर्योधन र हे वृकोदर भीम! तिमीहरू दुवै समान बल भएका वीर हौ। म भीमलाई शारीरिक शक्तिमा बढी र दुर्योधनलाई गदा शिक्षा (कौशल) मा बढी मान्दछु। त्यसैले समान सामर्थ्य भएका तिमीहरूमध्ये कसैको पनि निश्चित जित वा हार देखिँदैन। अतः यो निष्फल युद्ध बन्द गर" ।। २६–२७ ।।
न तद्वाक्यं जगृहतुर्बद्धवैरौ नृपार्थवत् ।
अनुस्मरन्तौ अन्योन्यं दुरुक्तं दुष्कृतानि च ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! ती दुवैको शत्रुता यति गहिरो थियो कि एक-अर्काका कठोर वचन र दुर्व्यवहारलाई सम्झिरहेका हुनाले उनीहरूले बलरामजीको हितकारी वचनलाई स्वीकार गरेनन् ।। २८ ।।
दिष्टं तदनुमन्वानो रामो द्वारवतीं ययौ ।
उग्रसेनादिभिः प्रीतैर्ज्ञातिभिः समुपागतः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूको विनाश प्रारब्धमै लेखिएको छ भन्ने ठानी बलरामजी द्वारका फर्किनुभयो। त्यहाँ उग्रसेन आदि आफन्तहरूले उहाँको भव्य स्वागत गरे ।। २९ ।।
तं पुनर्नैमिषं प्राप्तमृषयोऽयाजयन् मुदा ।
क्रत्वङ्गं क्रतुभिः सर्वैः निवृत्ताखिलविग्रहम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामजी पुनः नैमिषारण्य जानुभयो। सबै प्रकारका द्वन्द्व र वैरभावबाट मुक्त हुनुभएका उहाँलाई ऋषिहरूले प्रसन्नताका साथ विभिन्न यज्ञहरू गराए ।। ३० ।।
तेभ्यो विशुद्धविज्ञानं भगवान् व्यतरद् विभुः ।
येनैवात्मन्यदो विश्वमात्मानं विश्वगं विदुः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः सर्वशक्तिमान् भगवान् बलरामले ती ऋषिहरूलाई त्यो विशुद्ध तत्वज्ञान प्रदान गर्नुभयो, जसबाट उनीहरूले आफूभित्र विश्व र विश्वभरि आफूलाई (परमात्मालाई) अनुभव गर्न थाले ।। ३१ ।।
स्वपत्न्यावभृथस्नातो ज्ञातिबन्धुसुहृद्वृतः ।
रेजे स्वज्योत्स्नयेवेन्दुः सुवासाः सुष्ठ्वलङ्कृतः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि आफ्नी पत्नी रेवतीका साथ 'अवभृथ' स्नान गरी सुन्दर वस्त्र र आभूषणले सजिएर आफन्तहरूका माझ उहाँ आफ्नो प्रकाशले युक्त चन्द्रमा झैँ सुशोभित हुनुभयो ।। ३२ ।।
ईदृग्विधान्यसङ्ख्यानि बलस्य बलशालिनः ।
अनन्तस्याप्रमेयस्य मायामर्त्यस्य सन्ति हि ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः लीलाका लागि मानव रूप धारण गर्नुभएका ती अनन्त, अप्रमेय र बलशाली भगवान् बलरामका यस्ता असंख्य चरित्रहरू छन् ।। ३३ ।।
योऽनुस्मरेत रामस्य कर्माण्यद्भुतकर्मणः ।
सायं प्रातरनन्तस्य विष्णोः स दयितो भवेत् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले बिहान-बेलुका भगवान् बलरामका यी अद्भुत कर्महरूको स्मरण गर्दछ, ऊ भगवान् विष्णुको अत्यन्त प्रिय पात्र बन्दछ ।। ३४ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको ७९औँ अध्याय भगवान् बलरामको पराक्रम, लोक-कल्याणकारी तीर्थयात्रा र उहाँको आध्यात्मिक स्वरूपको सुन्दर चित्रणमा केन्द्रित छ। यस अध्यायको प्रारम्भमा बलरामजीले नैमिषारण्यमा विघ्न पुर्याउने भयानक राक्षस बल्वलको वध गर्नुहुन्छ। बल्वलले ऋषिहरूको पवित्र यज्ञशालामा अपवित्र वस्तुहरू वर्षाएर उत्पात मच्चाइरहेको थियो। बलरामजीले आफ्नो दिव्य हतियार हलो र मुसलको प्रयोग गरी त्यस ब्रह्मद्रोही दानवको अन्त्य गर्नुभयो। यस कार्यबाट प्रसन्न भएका ऋषिहरूले उहाँलाई दिव्य वस्त्र, आभूषण र वैजयन्ती माला अर्पण गरी सम्मान गरे। बल्वलको वधपछि बलरामजीले विभिन्न पवित्र तीर्थहरूको भ्रमण गर्ने संकल्प गर्नुभयो।
तीर्थयात्राको क्रममा उहाँले कौशिकी, सरयू, प्रयाग, गया, गङ्गासागर जस्ता उत्तरका तीर्थहरू हुँदै दक्षिण भारतका सेतुबन्ध, रामेश्वरम्, कन्याकुमारी र श्रीरङ्गक्षेत्रसम्मको यात्रा गर्नुभयो। उहाँले महेन्द्र पर्वतमा भगवान् परशुरामको दर्शन गर्नुभयो र बाटोमा पर्ने विभिन्न नदीहरूमा स्नान गरी देवता तथा पितृहरूको तर्पण गर्नुभयो। यो तीर्थयात्रा केवल उहाँको व्यक्तिगत शुद्धिका लागि नभई लोकशिक्षणका लागि पनि थियो। यात्राकै क्रममा उहाँ कुरुक्षेत्र पुग्नुभयो जहाँ भीम र दुर्योधनका बीचमा भीषण गदा युद्ध भइरहेको थियो। उहाँले आफ्ना दुवै शिष्यहरूलाई युद्ध रोक्न आग्रह गरे तापनि उनीहरूको आपसी वैरभावका कारण उनीहरूले गुरुको आज्ञा पालन गरेनन्। यसलाई प्रारब्धको खेल ठानी बलरामजी द्वारका फर्किनुभयो र पुनः नैमिषारण्य पुगेर ऋषिहरूलाई दिव्य ज्ञान प्रदान गर्नुभयो। अध्यायको अन्त्यमा बलरामजीको अनन्त महिमाको वर्णन गर्दै उहाँको चरित्र श्रवण गर्ने फलका बारेमा बताइएको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले भगवान्को निर्गुण र सगुण दुवै स्वरूपको व्याख्या गर्दछ। बलरामजी स्वयं अनन्त र अप्रमेय हुनुहुन्छ, तैपनि उहाँले मानव रूप धारण गरेर मर्यादा र नियमहरूको पालना गर्नुभएको छ। बल्वलको वधले धर्मको रक्षा र अधर्मको विनाशको शाश्वत सत्यलाई दर्शाउँछ। बलरामजीले तीर्थयात्राका क्रममा गर्नुभएको दान र तर्पणले गृहस्थ तथा मानव समाजलाई धर्म र संस्कृतिको संरक्षण कसरी गर्ने भन्ने शिक्षा दिन्छ। भीम र दुर्योधनको संवादले यो प्रष्ट पार्छ कि जब मानिसको विवेकमा अहंकार र शत्रुताले डेरा जमाउँछ, तब स्वयं ईश्वर वा गुरुको वाणीले पनि काम गर्दैन। ऋषिहरूलाई उहाँले प्रदान गर्नुभएको 'विशुद्ध विज्ञान' वा तत्वज्ञानले 'अद्वैत' दर्शनको बोध गराउँछ, जहाँ साधकले आफूभित्र पूरै ब्रह्माण्ड र ब्रह्माण्डमा आफूलाई देख्दछ। यो 'सर्वात्मभाव' नै भागवत दर्शनको सर्वोच्च लक्ष्य हो। अन्त्यमा, बलरामजीलाई विष्णुको प्रिय पात्र बनाउने माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गरिनुले भक्त र भगवान् बीचको अनन्य सम्बन्धलाई उजागर गर्दछ।
No comments:
Post a Comment