श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – चत्वारिंशोऽध्यायः
अक्रूर उवाच –
नतोऽस्म्यहं त्वाखिलहेतुहेतुं
नारायणं पूरुषमाद्यमव्ययम् ।
यन्नाभिजातादरविन्दकोषाद्
ब्रह्माऽऽविरासीद् यत एष लोकः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः अक्रूरले भने– हे नारायण! हजुर प्रकृति आदि सम्पूर्ण प्रपञ्चका कारण हुनुहुन्छ। अविनाशी पुरुषोत्तम नारायण पनि हजुर नै हुनुहुन्छ। यस चराचर जगत्को सृष्टि गर्ने ब्रह्माजी हजुरको नाभिबाट उत्पन्न भएको कमलबाट प्रकट हुनुभएको हो। यस्ता आदि पुरुष हजुरलाई म नमस्कार गर्दछु ।। १ ।।
भूस्तोयमग्निः पवनं खमादि–
सर्वेन्द्रियार्था विबुधाश्च सर्वे
ये हेतवस्ते जगतोऽङ्गभूताः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश, अहङ्कार, महत्तत्व, मूलप्रकृति, पुरुष, मन र सम्पूर्ण इन्द्रियहरूका विषय तथा यिनका अधिष्ठाता देवता– यी जति पनि जगत्का कारणहरू छन्, ती सबै हजुरकै अङ्गबाट उत्पन्न भएका हुन् ।। २ ।।
नैते स्वरूपं विदुरात्मनस्ते
ह्याजादयोऽनात्मतया गृहीताः ।
अजोऽनुबद्धः स गुणैरजाया
गुणात् परं वेद न ते स्वरूपम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः आत्मादेखि भिन्न रूपले जानिने प्रकृति आदिले हजुरको स्वरूपलाई जान्न सक्दैनन्। ब्रह्माजी पनि हजुरकै स्वरूप भएर पनि प्रकृतिका गुणद्वारा बाँधिनुभएको छ, त्यसकारण उहाँले पनि गुणातीत हजुरको स्वरूपलाई पूर्ण रूपले जान्न सक्नुहुन्न ।। ३ ।।
त्वां योगिनो यजन्त्यद्धा महापुरुषमीश्वरम् ।
साध्यात्मं साधिभूतं च साधिदैवं च साधवः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः चित्त शुद्ध भएका योगी साधुहरू आफ्नै अन्तःकरणमा रहने अन्तर्यामीका रूपमा, समस्त पदार्थमा व्याप्त हुने परमात्माका रूपमा र सूर्य, चन्द्र, अग्नि आदि देवतामा रहने इष्टदेवताका रूपमा हजुरकै पूजा गर्दछन् ।। ४ ।।
त्रय्या च विद्यया केचित् त्वां वै वैतानिका द्विजाः ।
यजन्ते विततैर्यज्ञैर्नानारूपामराख्यया ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः केही कर्मकाण्डी ब्राह्मणहरू कर्ममार्गको उपदेश गर्ने वेद प्रतिपादित यज्ञद्वारा विभिन्न देवताहरूका नामले हजुरकै उपासना गर्दछन् ।। ५ ।।
एके त्वाखिलकर्माणि सन्न्यस्योपशमं गताः ।
ज्ञानिनो ज्ञानयज्ञेन यजन्ति ज्ञानविग्रहम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः यसैगरी अरू ज्ञानीहरू पनि आफ्ना समस्त कर्मको त्याग गरेर वैराग्यद्वारा ज्ञानयज्ञ अर्थात् समाधिद्वारा ज्ञानस्वरूप हजुरकै ध्यान गर्दछन् ।। ६ ।।
अन्ये च संस्कृतात्मानो विधिनाभिहितेन ते ।
यजन्ति त्वन्मयास्त्वां वै बहुमूर्त्येकमूर्तिकम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको चित्त शुद्ध भइसकेको छ र मन हजुरमै तन्मय भएको हुन्छ, त्यस्ता अनेक वैष्णवहरू हजुरद्वारा बताइएको पञ्चरात्र विधिले एकाग्र भई हजुरलाई वासुदेव, सङ्कर्षण आदि अनेक रूप सम्झेर अथवा नारायण नामक एउटै रूपमा हजुरकै पूजा गर्दछन् ।। ७ ।।
त्वामेवान्ये शिवोक्तेन मार्गेण शिवरूपिणम् ।
बह्वाचार्यविभेदेन भगवन् समुपासते ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! कतिपय उपासकहरू शिवजीद्वारा बताइएको मार्ग र अन्य आचार्यहरूद्वारा शैव, पाशुपत आदि अनेक भेदले शिवस्वरूप हजुरकै उपासना गर्दछन् ।। ८ ।।
सर्व एव यजन्ति त्वां सर्वदेवमयेश्वरम् ।
येऽप्यन्यदेवताभक्ता यद्यप्यन्यधियः प्रभो ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो! अरू जो देवताहरूका बेग्लाबेग्लै भक्त छन् र उनीहरू अन्य देवताको उपासना गर्दछन्, तापनि ती सबै भक्तहरूले हजुरकै आराधना गरिरहेका हुन्छन्; किनकि हजुर नै सम्पूर्ण देवताका स्वरूप हुनुहुन्छ ।। ९ ।।
यथाद्रिप्रभवा नद्यः पर्जन्यापूरिताः प्रभो ।
विशन्ति सर्वतः सिन्धुं तद्वत्त्वां गतयोऽन्ततः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभो! जसरी पर्वतबाट निस्केका विभिन्न नदीहरू वर्षाको जलले भरिएर चारैतिरबाट बग्दै अन्तमा समुद्रमा प्रवेश गर्दछन्, त्यसैगरी सबै उपासनाका मार्गहरू अन्तमा हजुरमै आएर टुङ्गिन्छन् ।। १० ।।
सत्त्वं रजस्तम इति भवतः प्रकृतेर्गुणाः ।
तेषु हि प्राकृताः प्रोता आब्रह्मस्थावरादयः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्त्व, रज र तम– यी हजुरकै प्रकृतिका गुण हुन्। यिनै गुणहरूमा मायाबाट उत्पन्न भएका ब्रह्मादेखि लिएर स्थावरसम्मका सम्पूर्ण चराचर जीवहरू ओतप्रोत छन् ।। ११ ।।
तुभ्यं नमस्तेऽस्त्वविषक्तदृष्टये
सर्वात्मने सर्वधियां च साक्षिणे ।
गुणप्रवाहोऽयमविद्यया कृतः
प्रवर्तते देवनृतिर्यगात्मसु ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः आसक्तिरहित दृष्टि भएका, सर्वस्वरूप र सबैको बुद्धिका साक्षीरूप हजुरलाई नमस्कार छ। अविद्याद्वारा सिर्जित यो गुणको प्रवाह (संसार) देवता, मनुष्य र पशुपक्षी आदि समस्त योनिहरूमा निरन्तर चलिरहन्छ ।। १२ ।।
अग्निर्मुखं तेऽवनिरङ्घ्रिरीक्षणं
सूर्यो नभो नाभिरथो दिशः श्रुतिः ।
द्यौः कं सुरेन्द्रास्तव बाहवोऽर्णवाः
कुक्षिर्मरुत् प्राणबलं प्रकल्पितम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! अग्नि हजुरको मुख हो, पृथ्वी पाउ हो, सूर्य आँखा हुन् र आकाश नाभि हो। यसैगरी दिशा हजुरका कान हुन्, स्वर्गलोक शिर हो, इन्द्रादि देवता बाहु हुन्, समुद्र कोख हो र वायु हजुरको प्राण तथा बल हो। उपासकहरूद्वारा हजुरको यस्तो विराट् रूप कल्पना गरिएको छ ।। १३ ।।
रोमाणि वृक्षौषधयः शिरोरुहा मेघाः
परस्यास्थिनखानि तेऽद्रयः ।
निमेषणं रात्र्यहनी प्रजापति-
र्मेढ्रस्तु वृष्टिस्तव वीर्यमिष्यते ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः वृक्ष र औषधिहरू हजुरका रौँ हुन्, बादलहरू शिरका केश हुन्, पहाड र पर्वत हजुरका हाड र नङ हुन्। रात र दिन आँखा झिम्क्याउनु (निमेष) हो, प्रजापति लिङ्ग हुन् तथा वर्षा हजुरको वीर्य हो भनी मानिएको छ ।। १४ ।।
त्वय्यव्ययात्मन् पुरुषे प्रकल्पिता
लोकाः सपाला बहुजीवसङ्कुलाः ।
यथा जले सञ्जिहते जलौकसो-
ऽप्युदुम्बरे वा मशका मनोमये ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अविनाशी पुरुष! जसरी जलमा अनेक जलचर जीव र गूलर (डुम्री) को फलमा साना–साना अनेक कीराहरू रहन्छन्, त्यसैगरी मनद्वारा चिन्तन गरिने हजुरमा लोकपालहरूसहित अनेक जीवले भरिएका लोकहरू कल्पित छन् ।। १५ ।।
यानि यानीह रूपाणि क्रीडनार्थं बिभर्षि हि ।
तैरामृष्टशुचो लोका मुदा गायन्ति ते यशः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरले यस जगत्मा लीलाका लागि जुन जुन रूप धारण गर्नुहुन्छ, ती रूपको चिन्तनले मानिसका सारा शोकहरू नाश हुन्छन् र उनीहरू हर्षपूर्वक हजुरको यशोगान गर्दछन् ।। १६ ।।
नमः कारणमत्स्याय प्रलयाब्धिचराय च ।
हयशीर्ष्णे नमस्तुभ्यं मधुकैटभमृत्यवे ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रलयकालीन समुद्रमा विहार गर्ने कारण–मत्स्य रूपलाई नमस्कार छ। मधुकैटभ नामका दैत्यहरूलाई मार्ने हयग्रीव अवतार लिनुहुने हजुरलाई नमस्कार छ ।। १७ ।।
अकूपाराय बृहते नमो मन्दरधारिणे ।
क्षित्युद्धारविहाराय नमः सूकरमूर्तये ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः मन्दराचल पर्वत धारण गर्ने विशाल कूर्म (कछुवा) रूपलाई नमस्कार छ। पृथ्वीको उद्धार गर्ने लीलाका लागि वराह रूप धारण गर्नुहुने हजुरलाई नमस्कार छ ।। १८ ।।
नमस्तेऽद्भुतसिंहाय साधुलोकभयापह ।
वामनाय नमस्तुभ्यं क्रान्तत्रिभुवनाय च ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः सज्जनहरूको भय नष्ट गर्ने अद्भुत नृसिंह रूपलाई नमस्कार छ। तीन पाइलाले त्रिभुवन नाप्ने वामन रूप हजुरलाई नमस्कार छ ।। १९ ।।
नमो भृगुणां पतये दृप्तक्षत्रवनच्छिदे ।
नमस्ते रघुवर्याय रावणान्तकराय च ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः अभिमानी क्षत्रियरूपी वनलाई नाश गर्ने भृगुपति परशुरामलाई नमस्कार छ। रावणको अन्त्य गर्ने रघुकुल शिरोमणि रामलाई नमस्कार छ ।। २० ।।
नमस्ते वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च ।
प्रद्युम्नायानिरुद्धाय सात्वतां पतये नमः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः वासुदेव, सङ्कर्षण, प्रद्युम्न र अनिरुद्ध रूप हजुरलाई नमस्कार छ। यदुकुलका स्वामी हजुरलाई बारम्बार नमस्कार छ ।। २१ ।।
नमो बुद्धाय शुद्धाय दैत्यदानवमोहिने ।
म्लेच्छप्रायक्षत्रहन्त्रे नमस्ते कल्किरूपिणे ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः दैत्य र दानवहरूलाई मोहित पार्न बुद्ध रूप धारण गर्ने शुद्ध स्वरूप हजुरलाई नमस्कार छ। म्लेच्छ समान आचरण गर्नेहरूको विनाश गर्न कल्की अवतार लिनुहुने हजुरलाई नमस्कार छ ।। २२ ।।
भगवञ्जीवलोकोऽयं मोहितस्तव मायया ।
अहंममेत्यसद्ग्रा हो भ्राम्यते कर्मवर्त्मसु ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवान्! यो जीवलोक हजुरको मायाले मोहित छ। 'म' र 'मेरो' भन्ने असत्य आग्रहमा फसेर जीवहरू कर्मको मार्गमा भड्किरहेका छन् ।। २३ ।।
अहं चात्मात्मजागारदारार्थस्वजनादिषु ।
भ्रमामि स्वप्नकल्पेषु मूढः सत्यधिया विभो ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! म मूर्ख पनि शरीर, सन्तान, घर, पत्नी, धन र आफन्तजस्ता स्वप्नतुल्य नाशवान् वस्तुहरूलाई सत्य सम्झेर तिनैमा भड्किरहेको छु ।। २४ ।।
अनित्यानात्मदुःखेषु विपर्ययमतिर्ह्यहम् ।
द्वन्द्वारामस्तमोविष्टो न जाने त्वाऽऽत्मनः प्रियम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः अनित्य, अनात्मा र दुःखद वस्तुहरूमा सुख र स्थिरता देख्ने मेरो बुद्धि उल्टो भएको छ। द्वन्द्वमा रमाउने र अज्ञानले ढाकिएको म आफ्नो प्रिय आत्मास्वरूप हजुरलाई जान्दिनँ ।। २५ ।।
यथाबुधो जलं हित्वा प्रतिच्छन्नं तदुद्भ्वैः ।
अभ्येति मृगतृष्णां वै तद्वत्त्वाहं पराङ्मुखः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी अज्ञानी मानिस जलमा उम्रिएका झारपातले ढाकिएको वास्तविक जललाई छोडेर मृगतृष्णा (मरिचिका) को पछि लाग्दछ, त्यसैगरी म हजुरबाट विमुख भएर विषय–वासनातिर भड्किरहेको छु ।। २६ ।।
नोत्सहेऽहं कृपणधीः कामकर्महतं मनः ।
रोद्धुं प्रमाथिभिश्चाक्षैर्ह्रियमाणमितस्ततः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः काम र कर्मले थिलथिलो भएको मेरो मनलाई नियन्त्रण गर्न म असमर्थ छु। बलवान् इन्द्रियहरूले मेरो मनलाई यताउति तानिरहेका छन् ।। २७ ।।
सोऽहं तवाङ्घ्र्युपगतोऽस्म्यसतां दुरापम्
तच्चाप्यहं भवदनुग्रह ईश मन्ये ।
पुंसो भवेद् यर्हि संसरणापवर्ग-
स्त्वय्यब्जनाभ सदुपासनया मतिः स्यात् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ईश्वर! म दुष्टहरूका लागि दुर्लभ हजुरको चरणकमलको शरणमा आएको छु। यसलाई म हजुरकै कृपा ठान्दछु। हे पद्मनाभ! जब जीवको संसार चक्रबाट मुक्त हुने समय आउँछ, तब मात्र सत्सङ्ग र उपासनाद्वारा हजुरमा यस्तो बुद्धि उत्पन्न हुन्छ ।। २८ ।।
नमो विज्ञानमात्राय सर्वप्रत्ययहेतवे ।
पुरुषेशप्रधानाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः शुद्ध विज्ञानस्वरूप, सम्पूर्ण ज्ञानका कारण, प्रकृति र पुरुषका स्वामी, अनन्त शक्तिवान् ब्रह्म हजुरलाई नमस्कार छ ।। २९ ।।
नमस्ते वासुदेवाय सर्वभूतक्षयाय च ।
हृषीकेश नमस्तुभ्यं प्रपन्नं पाहि मां प्रभो ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! हजुर नै वासुदेव र सम्पूर्ण प्राणीका आश्रय हुनुहुन्छ। हे इन्द्रियका स्वामी हृषीकेश! म हजुरको शरणमा छु, मेरो रक्षा गर्नुहोस् ।। ३० ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको चालीसौँ अध्यायमा अक्रूरजीले भगवान् श्रीकृष्णको स्तुति गरेका छन्। अक्रूर मथुराबाट श्रीकृष्ण र बलरामलाई लिन गोकुल आएका थिए। बाटोमा यमुना नदीमा स्नान गर्दा उनले पानीभित्रै भगवान्को चतुर्भुज विष्णु स्वरूप र शेषशायी रूपको दर्शन पाए। यो अद्भुत दृश्य देखेपछि अक्रूरको हृदय भक्तिले गद्गद भयो र उनले भगवान्को महिमा गाउन थाले। अक्रूरले श्रीकृष्णलाई नै आदि पुरुष, अविनाशी र सम्पूर्ण जगत्को कारणका रूपमा स्वीकार गरेका छन्। उनले ब्रह्मादेखि लिएर सम्पूर्ण सृष्टि भगवान्कै नाभि र अङ्गहरूबाट उत्पन्न भएको उल्लेख गरेका छन्। स्तुतिका क्रममा अक्रूरले स्पष्ट पारेका छन् कि संसारमा प्रचलित विभिन्न उपासना पद्धतिहरू अन्ततः भगवान्मै पुग्छन्। जसरी विभिन्न ठाउँबाट निस्किएका नदीहरू अन्तमा समुद्रमा मिल्छन्, त्यसरी नै शैव, वैष्णव, शाक्त वा वैदिक कर्मकाण्डका सबै मार्गहरूले एउटै परमात्मालाई लक्षित गर्दछन्। अक्रूरले भगवान्को विराट् रूपको वर्णन गर्दै अग्नि, पृथ्वी, सूर्य र आकाशलाई भगवान्का अङ्गका रूपमा चित्रण गरेका छन्। उनले भगवान्का विभिन्न अवतारहरू– मत्स्य, कूर्म, वराह, नृसिंह, वामन, परशुराम, राम, बुद्ध र कल्कीको स्मरण गर्दै प्रत्येक अवतारको प्रयोजन दुष्टको विनाश र धर्मको रक्षा भएको बताएका छन्। यस स्तुतिमा अक्रूरले आफ्नो अज्ञानता र संसारी मोहप्रति पश्चात्ताप प्रकट गरेका छन्। उनले आफू 'म' र 'मेरो' भन्ने भ्रममा फसेर नाशवान् वस्तुलाई सत्य मानिरहेको स्वीकार गरेका छन्। अन्तमा, उनले भगवान्को शरणमा जानु नै जीवनको परम लक्ष्य र मुक्तिको एकमात्र मार्ग भएको बताएका छन्। यो अध्यायले भक्त र भगवान्बीचको प्रगाढ सम्बन्ध र शरणागतिको महत्वलाई दर्शाउँछ। अक्रूरको यो स्तुति ज्ञान, भक्ति र वैराग्यको त्रिवेणी हो जसले पाठकलाई सांसारिक मोहबाट माथि उठ्न प्रेरणा दिन्छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्तै गहन र अद्वैतवादी चिन्तनसँग नजिक छ। यहाँ भगवान् श्रीकृष्णलाई केवल एउटा व्यक्ति नभई 'अखिलहेतुहेतु' अर्थात् सबै कारणहरूको पनि कारण (परमकारण) मानिएको छ। दर्शनको दृष्टिले हेर्दा यहाँ 'एकम सद् विप्रा बहुधा वदन्ति' को सिद्धान्तलाई चरितार्थ गरिएको छ, जहाँ सबै धर्म र सम्प्रदायका मार्गहरू एउटै सत्यमा विलीन हुने बताइएको छ। प्रकृति र पुरुषको सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्दै अक्रूरले भगवान्लाई मायाको अधिपति र जीवलाई मायाको अधीनमा रहेको देखाएका छन्। यसले जीवको अज्ञानता (अविद्या) नै उसको दुःखको कारण हो भन्ने वेदान्त दर्शनको पुष्टि गर्दछ। विराट् रूपको वर्णनले यो ब्रह्माण्ड र ईश्वर अलग नभई ईश्वरकै विस्तारित रूप हो भन्ने सर्वेश्वरवादको झल्को दिन्छ। संसारलाई 'स्वप्नकल्प' भनिनुले जगत्को अनित्यता र ईश्वरको नित्यतालाई बुझाउँछ। मुक्ति केवल ज्ञानले मात्र नभई ईश्वरको अनुग्रह र शरणागतिबाट सम्भव छ भन्ने कुरालाई दार्शनिक रूपमा जोड दिइएको छ। यस स्तुतिले कर्म, ज्ञान र भक्तिको समन्वय गर्दै मानवीय बुद्धिको सीमा र दिव्य ज्ञानको व्यापकतालाई उजागर गरेको छ।
No comments:
Post a Comment