श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः –नवमोऽध्यायः
शुक उवाच–
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! एक दिनको कुरा हो, घरका दासीहरू अन्य काममा व्यस्त भएका बखत नन्दपत्नी यशोदाजीले आफैँ दही मथ्न थाल्नुभयो ।। १ ।।
यानि यानिह गीतानि तद्बा्लचरितानि च ।
दधिनिर्मन्थने काले स्मरन्ती तान्यगायत ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः दही मथ्ने क्रममा उहाँले श्रीकृष्णका ती बाललीलाका गीतहरू स्मरण गर्दै गाउन थाल्नुभयो ।। २ ।।
(मन्दाक्रान्ता)
क्षौमं वासः पृथुकटितटे बिभ्रती सूत्रनद्धं ।
पुत्रस्नेहस्नुतकुचयुगं जातकम्पं च सुभ्रूः ।
रज्ज्वाकर्षश्रमभुजचलत् कङ्कणौ कुण्डले च
स्विन्नं वक्त्रं कबरविगलन्मालती निर्ममन्थ ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले आफ्नो फराकिलो कम्मरमा मेखला बाँधिएको रेशमी साडी लगाउनुभएको थियो। पुत्रस्नेहका कारण उहाँका स्तनबाट दूध रसाइरहेको थियो। नेति तान्दाको परिश्रमले भुजाहरू हल्लिरहेका थिए, जसका कारण हातका चुरा र कानका कुण्डलहरू पनि थर्किएका थिए। पसिनाले अनुहार भिजेको थियो भने कपालको चुल्ठो खुकुलो भई मालतीका फूलहरू खसिरहेका थिए। यस्ती सुन्दरी यशोदाले दही मथ्नुभयो ।। ३ ।।
(अनुष्टुप्)
तां स्तन्यकाम आसाद्य मथ्नन्तीं जननीं हरिः ।
गृहीत्वा दधिमन्थानं न्यषेधत् प्रीतिमावहन् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी दही मथिरहेको समयमा भगवान् श्रीकृष्ण दूध पिउने इच्छाले माताको समीपमा पुग्नुभयो र मदानी समातेर प्रेमपूर्वक मन्थन कार्य रोकिदिनुभयो ।। ४ ।।
(मिश्र)
तमङ्कमारूढमपाययत् स्तनं
स्नेहस्नुतं सस्मितमीक्षती मुखम् ।
अतृप्तमुत्सृज्य जवेन सा यया–
वुत्सिच्यमाने पयसि त्वधिश्रिते ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्ण माता यशोदाको काखमा चढ्नुभयो। पुत्रप्रतिको प्रेमले स्तनबाट दूध बगिरहेको थियो। मुस्कुराउँदै पुत्रको मुख हेरेर उहाँले दूध चुसाउन थाल्नुभयो। त्यसै समयमा अगेनोमा तताउन राखिएको दूध उम्लिएर पोखिन लागेकाले श्रीकृष्ण तृप्त नहुँदै उहाँले काखबाट ओरालेर हतारहतार उम्लिएको दूधतिर जानुभयो ।। ५ ।।
सञ्जातकोपः स्फुरितारुणाधरं
सन्दश्य दद्भिर्दधिमन्थभाजनम् ।
भित्त्वा मृषाश्रुर्दृषदश्मना रहो
जघास हैयङ्गवमन्तरं गतः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः माताको सो व्यवहारले श्रीकृष्णलाई रिस उठ्यो, उहाँका राता ओठहरू थर्कन थाले। उहाँले दाँतले ओठ टोकेर ढुङ्गाको लोहोरोले दहीको भाँडो फुटाइदिनुभयो। त्यसपछि कृत्रिम आँसु झार्दै एकान्त ठाउँमा गएर ताजा नौनी खान थाल्नुभयो ।। ६ ।।
उत्तार्य गोपी सुशृतं पयः पुनः
प्रविश्य संदृश्य च दध्यमत्रकम् ।
भग्नं विलोक्य स्वसुतस्य कर्म तत्–
जहास तं चापि न तत्र पश्यती ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः राम्रोसँग उम्लिएको दूध ओरालेर यशोदाजी पुनः भित्र आउनुभयो। दहीको भाँडो फुटेको देखेर उहाँले यो आफ्नै छोराको काम हो भन्ने बुझ्नुभयो र मुसुमुसु हाँस्न थाल्नुभयो, तर छोरालाई भने त्यहाँ देख्नुभएन ।। ७ ।।
उलूखलाङ्घ्रेरुपरि व्यवस्थितं
मर्काय कामं ददतं शिचि स्थितम् ।
हैयङ्गवं चौर्यविशङ्कितेक्षणं
निरीक्ष्य पश्चात् सुतमागमच्छनैः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः यशोदाले श्रीकृष्णलाई ओल्ट्याइएको ओखलमाथि बसेर सिकुवामा राखिएको नौनी झिकेर बाँदरहरूलाई बाँडिरहेको देख्नुभयो। चोरी गरेको डरले उहाँको आँखा चञ्चल भइरहेका थिए। यो दृश्य हेर्दै माता यशोदा सुटुक्क छोराको पछाडि पुग्नुभयो ।। ८ ।।
तामात्तयष्टिं प्रसमीक्ष्य सत्वर–
स्ततोऽवरुह्यापससार भीतवत् ।
गोप्यन्वधावन्न यमाप योगिनां
क्षमं प्रवेष्टुं तपसेरितं मनः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हातमा लट्ठी लिएर आउनुभएकी मातालाई देखेर श्रीकृष्ण हतारहतार ओखलबाट ओर्लेर डराएझैँ भाग्न थाल्नुभयो। ठुला-ठुला योगीहरूले आफ्नो तपस्याद्वारा एकाग्र पारिएको मनले समेत जुन परमात्मालाई पाउन सक्दैनन्, उनैलाई समात्न यशोदा पछि-पछि दौडिनुभयो ।। ९ ।।
अन्वञ्चमाना जननी बृहच्चल–
च्छ्रोणीभराक्रान्तगतिः सुमध्यमा ।
जवेन विस्रंसितकेशबन्धन–
च्युतप्रसूनानुगतिः परामृशत् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णको पछि दौडँदा यशोदाको भारी नितम्बका कारण उहाँको गति केही मन्द भएको थियो। तीव्र वेगले दौडँदा कपालको चुल्ठो खुस्किएर फूलहरू भुइँमा खसिरहेका थिए। यसरी परिश्रम गर्दै उहाँले दौडेर श्रीकृष्णलाई समातिछाड्नुभयो ।। १० ।।
कृतागसं तं प्ररुदन्तमक्षिणी
कर्षन्तमञ्जन्मषिणी स्वपाणिना ।
उद्वीक्षमाणं भयविह्वलेक्षणं हस्ते
गृहीत्वा भिषयन्त्यवागुरत् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः अपराध गरेकाले श्रीकृष्ण रुन थाल्नुभयो। हातले आँखा मिच्दा गाजल लतपतिएर अनुहारभरि भएको थियो। भयले व्याकुल भएर आमाको अनुहारतिर हेरिरहेका श्रीकृष्णको हात समातेर यशोदाले डराउँदै लट्ठी उज्याउनुभयो ।। ११ ।।
(अनुष्टुप्)
त्यक्त्वा यष्टिं सुतं भीतं विज्ञायार्भकवत्सला ।
इयेष किल तं बद्धुं दाम्नातद्वीर्यकोविदा ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः छोरो साह्रै डराएको देखेर बालकप्रति स्नेह राख्ने यशोदाजीले लट्ठी फालिदिनुभयो। उहाँ श्रीकृष्णको वास्तविक प्रभाव (ईश्वरत्व) जान्नुहुन्नथ्यो, त्यसैले उहाँलाई डोरीले बाँध्न खोज्नुभयो ।। १२ ।।
न चान्तर्न बहिर्यस्य न पूर्वं नापि चापरम् ।
पूर्वापरं बहिश्चान्तः जगतो यो जगच्च यः ॥ १३ ॥
तं मत्वात्मजमव्यक्तं मर्त्यलिङ्गमधोक्षजम् ।
गोपिकोलूखले दाम्ना बबन्ध प्राकृतं यथा ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको न भित्र छ न बाहिर, न आदि छ न अन्त, जो संसारभन्दा पहिले पनि हुनुहुन्थ्यो र पछि पनि रहनुहुन्छ, जो यो जगत्को भित्र-बाहिर सर्वत्र व्याप्त हुनुहुन्छ र स्वयं जगत्स्वरूप हुनुहुन्छ— ती इन्द्रियातीत र अव्यक्त भगवान्लाई आफ्नै छोरो र साधारण बालक ठानेर यशोदाले ओखलमा डोरीले बाँध्न लाग्नुभयो ।। १३–१४ ।।
तद्दाम बध्यमानस्य स्वार्भकस्य कृतागसः ।
द्व्यङ्गुलोनमभूत्तेन सन्दधेऽन्यच्च गोपिका ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः गल्ती गर्ने छोरालाई बाँध्न खोज्दा त्यो डोरी दुई अङ्गुल छोटो भयो। त्यसपछि यशोदाले अर्को डोरी ल्याएर त्यसमा गाँस्नुभयो ।। १५ ।।
यदाऽऽसीत् तदपि न्यूनं तेनान्यदपि सन्दधे ।
तदपि द्व्यङ्गुलं न्यूनं यद् यदादत्त बन्धनम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब त्यो दोस्रो डोरी पनि छोटो भयो, उहाँले फेरि अर्को गाँस्नुभयो। यसरी जति-जति डोरी गाँस्दै जानुभयो, ती सबै दुई-दुई अङ्गुल नै छोटा भए ।। १६ ।।
एवं स्वगेहदामानि यशोदा सन्दधत्यपि ।
गोपीनां सुस्मयन्तीनां स्मयन्ती विस्मिताभवत् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी घरका सबै डोरीहरू जोड्दा पनि श्रीकृष्णलाई बाँध्न नसकेपछि यशोदा अचम्ममा पर्नुभयो। यो देखेर छेउमा रहेका अन्य गोपिनीहरू पनि हाँस्न थाले र यशोदा स्वयं पनि मुस्कुराउँदै विस्मित हुनुभयो ।। १७ ।।
स्वमातुः स्विन्नगात्राया विस्रस्तकबरस्रजः ।
दृष्ट्वा परिश्रमं कृष्णः कृपयाऽऽसीत् स्वबन्धने ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नी माताको शरीर पसिनाले भिजेको र कपालको माला समेत खसेको देखेर, उहाँको परिश्रमप्रति दया गरी श्रीकृष्ण आफैँ बाँधिनुभयो ।। १८ ।।
एवं सन्दर्शिता ह्यङ्ग हरिणा भृत्यवश्यता ।
स्ववशेनापि कृष्णेन यस्येदं सेश्वरं वशे ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! यसरी भगवान् श्रीकृष्णले आफू भक्तको अधीनमा हुनुहुन्छ भन्ने कुरा देखाउनुभयो। जो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड र ईश्वरहरूका पनि नियन्ता हुनुहुन्छ, उहाँ प्रेमका कारण भक्तको वशमा पर्नुभयो ।। १९ ।।
नेमं विरिञ्चो न भवो न श्रीरप्यङ्गसंश्रया ।
प्रसादं लेभिरे गोपी यत् तत्प्राप विमुक्तिदात् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः मुक्तिदाता भगवान् श्रीकृष्णबाट यशोदाजीले जुन कृपा र अनुग्रह प्राप्त गर्नुभयो, त्यस्तो कृपा ब्रह्माजी, शङ्करजी र भगवान्को वक्षस्थलमा वास गर्ने लक्ष्मीजीले समेत प्राप्त गर्न सक्नुभएन ।। २० ।।
नायं सुखापो भगवान् देहिनां गोपिकासुतः ।
ज्ञानिनां चात्मभूतानां यथा भक्तिमतामिह ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः यी यशोदापुत्र श्रीकृष्ण भक्तहरूका लागि जति सुलभ हुनुहुन्छ, त्यति सुलभ देहाभिमानी संसारीहरूका लागि र आत्मज्ञानी भनिएकाहरूका लागि समेत हुनुहुन्न ।। २१ ।।
कृष्णस्तु गृहकृत्येषु व्यग्रायां मातरि प्रभुः ।
अद्राक्षीदर्जुनौ पूर्वं गुह्यकौ धनदात्मजौ ॥ २२ ॥
पुरा नारदशापेन वृक्षतां प्रापितौ मदात् ।
नलकूबरमणिग्रीवौ इति ख्यातौ श्रियान्वितौ ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः यशोदाजी घरको काममा व्यस्त भएपछि ओखलमा बाँधिएका भगवान् श्रीकृष्णको दृष्टि आँगनमा रहेका दुईवटा अर्जुनका रूखहरूमा पर्यो। ती रूखहरू पूर्वजन्ममा कुबेरका छोरा नलकुवर र मणिग्रीव थिए। उनीहरू ऐश्वर्यको घमण्डका कारण नारदजीको श्रापले गर्दा रूख भएका थिए ।। २२–२३ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको दशम स्कन्धको नवौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णको अत्यन्तै मनमोहक र वात्सल्य रसले भरिएको 'दामोदर लीला' को वर्णन गरिएको छ। एक दिन माता यशोदाले आफ्ना दासीहरूलाई अन्य काममा लगाएर आफैँले दही मथ्ने निधो गर्नुभयो। दही मथ्दै गर्दा उहाँले आफ्ना पुत्र श्रीकृष्णका बाललीलाहरूको स्मरण गर्दै सुन्दर गीतहरू गाइरहनुभएको थियो। त्यसै समयमा बालक श्रीकृष्ण दूध पिउने इच्छाले आमाको नजिक आउनुभयो र मदानी समातेर मन्थन कार्य रोकिदिनुभयो। यशोदाले प्रेमपूर्वक उहाँलाई काखमा लिएर दूध चुसाउन थाल्नुभयो। अचानक चुलोमा तताउन राखिएको दूध उम्लिएर पोखिन लागेकाले यशोदाले श्रीकृष्णलाई अधुरै छोडेर दूध ओराल्न जानुभयो। आमाको यो व्यवहारबाट श्रीकृष्णलाई रिस उठ्यो र उहाँले दहीको भाँडो फुटाइदिनुभयो। त्यसपछि उहाँले एकान्तमा गएर नौनी चोरेर खानुका साथै बाँदरहरूलाई समेत बाँड्न थाल्नुभयो। यशोदा फर्केर आउँदा छोराको हर्कत देखेर उहाँलाई समात्न लट्ठी लिएर पछि लाग्नुभयो। संसारका ठुला योगीहरूले समेत ध्यानमा भेटाउन नसक्ने परमात्मा यशोदाको डरले भाग्दै हुनुहुन्थ्यो। अन्ततः यशोदाले श्रीकृष्णलाई समात्नुभयो र ओखलमा बाँध्न खोज्नुभयो। तर जति डोरी थपे पनि सधैँ दुई अङ्गुल छोटो भइरह्यो। यो देखेपछि माता यशोदा निकै थकित र विस्मित हुनुभयो। आफ्नी माताको परिश्रम र प्रेम देखेर भगवान् श्रीकृष्ण स्वयं बाँधिन स्वीकार गर्नुभयो। यस लीलाले भगवान् आफ्नो ऐश्वर्यभन्दा भक्तको प्रेमको अधीनमा हुनुहुन्छ भन्ने पुष्टि गर्छ। त्यसपछि ओखलामा बाँधिएकै अवस्थामा श्रीकृष्णको ध्यान आँगनमा रहेका दुई अर्जुनका रूखहरूतर्फ गयो। ती रूखहरू वास्तवमा नारदजीको श्राप पाएका कुबेरका पुत्रहरू नलकुवर र मणिग्रीव थिए। उनीहरूको उद्धार गर्ने सङ्कल्पका साथ श्रीकृष्ण अगाडि बढ्नुभयो। यो कथाले ईश्वर र भक्तबीचको अटुट र मधुर सम्बन्धको जीवन्त चित्रण गरेको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्तै गहिरो र चिन्तनशील छ। यहाँ भगवान् श्रीकृष्णलाई 'अधोक्षज' र 'अव्यक्त' भनिएको छ, जसको अर्थ उहाँ मानवीय इन्द्रिय र बुद्धिभन्दा पर हुनुहुन्छ भन्ने हो। यशोदाले श्रीकृष्णलाई बाँध्न खोज्दा डोरी दुई अङ्गुल छोटो हुनुको प्रतीकात्मक अर्थ छ। ती दुई अङ्गुलले भक्तको 'परिश्रम' र भगवान्को 'कृपा' लाई जनाउँछन्। जबसम्म यी दुवैको मिलन हुँदैन, तबसम्म ईश्वरलाई प्राप्त गर्न वा बाँध्न सकिँदैन भन्ने दार्शनिक सन्देश यहाँ लुकेको छ। भगवान् जगत्को भित्र र बाहिर सर्वत्र हुनुहुन्छ, तर उहाँलाई केवल प्रेमको डोरीले मात्र बाँध्न सकिन्छ। ज्ञान र तपस्याले मात्र परमात्मा प्राप्त हुँदैनन्, बरु अनन्य भक्तिले मात्र उहाँलाई वशमा पार्न सकिन्छ भन्ने यसको सार हो। यस लीलाले निर्गुण निराकार ब्रह्म कसरी भक्तको प्रेमका लागि सगुण साकार रूपमा प्रकट भई लौकिक मर्यादामा बाँधिन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट पार्छ। यो अध्यायले अहङ्कारको त्याग र प्रेमको सर्वोपरितालाई दर्शनका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
No comments:
Post a Comment