श्रीमद्भागवत महापुराण
प्रथमः स्कंधः - तृतीयोऽध्यायः
सूत उवाच
।
(अनुष्टुप्)
जगृहे पौरुषं रूपं भगवान् महदादिभिः ।
संभूतं षोडशकलं आदौ लोकसिसृक्षया ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– सृष्टिको प्रारम्भमा भगवान्ले लोक निर्माण गर्ने इच्छा गर्नुभयो र महत्तत्त्व आदिद्वारा निर्मित 'पुरुष' रूप धारण गर्नुभयो, जसमा दश इन्द्रिय, एक मन र पाँच महाभूत गरी सोह्र कलाहरू विद्यमान थिए ।।१।।
यस्याम्भसि शयानस्य योगनिद्रां वितन्वतः ।
नाभिह्रदाम्बुजादासीद् ब्रह्मा विश्वसृजां पतिः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः जब उहाँ (नारायण) कारण-जलमा योगनिद्रा विस्तार गरी शयन गरिरहनुभएको थियो, तब उहाँको नाभि-सरोवरबाट एउटा कमल प्रकट भयो । त्यसै कमलबाट प्रजापतिहरूका अधिपति ब्रह्माजी उत्पन्न हुनुभयो ।।२।।
यस्यावयवसंस्थानैः कल्पितो लोकविस्तरः ।
तद् वै भगवतो रूपं विशुद्धं सत्त्वमूर्जितम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का ती विराट् पुरुषका अङ्गहरूमा नै सम्पूर्ण लोकहरूको कल्पना गरिएको छ । त्यो भगवान्को परम शक्तिसम्पन्न र विशुद्ध सत्त्वमय रूप हो ।।३।।
(इन्द्रवंशा)
पश्यन्त्यदो रूपमदभ्रचक्षुषा
सहस्रपादोरुभुजाननाद्भुतम् ।
सहस्रमूर्धश्रवणाक्षिनासिकं
सहस्रमौल्यम्बरकुण्डलोल्लसत् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः योगी तथा महात्माहरू आफ्नो दिव्य दृष्टिले भगवान्को त्यस अद्भुत रूपको दर्शन गर्दछन्, जसमा हजारौँ खुट्टा, तिघ्रा, हात र मुखहरू छन् । हजारौँ टाउका, कान, आँखा र नाकले युक्त त्यो रूप हजारौँ मुकुट, वस्त्र र कुण्डलहरूद्वारा अत्यन्त शोभायमान देखिन्छ ।।४।।
(अनुष्टुप्)
एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम् ।
यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देवतिर्यङ्नरादयः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यही (विराट्) रूप नै विभिन्न अवतारहरूको अक्षय भण्डार र अविनाशी बीउ हो । यसै रूपको सानो अंशबाट देवता, पशुपक्षी र मानव आदि योनिहरूको सृष्टि हुन्छ ।।५।।
स एव प्रथमं देवः कौमारं सर्गमाश्रितः ।
चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्यमखण्डितम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः उनै प्रभुले सर्वप्रथम 'कौमार सर्ग' मा सनक, सनन्दन, सनातन र सनत्कुमार गरी चार ब्राह्मण कुमारका रूपमा अवतार लिनुभयो र अत्यन्त कठिन एवं अखण्ड ब्रह्मचर्यको पालना गर्नुभयो ।।६।।
द्वितीयं तु भवायास्य रसातलगतां महीम् ।
उद्धरिष्यनुपादत्त यज्ञेशः सौकरं वपुः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः दोस्रो पटक, यस विश्वको कल्याणका लागि समस्त यज्ञका स्वामी ती भगवान्ले वराह (बँदेल) को रूप धारण गरी रसातलमा डुबेकी पृथ्वीको उद्धार गर्नुभयो ।।७।।
तृतीयं ऋषिसर्गं वै देवर्षित्वमुपेत्य सः ।
तन्त्रं सात्वतमाचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यतः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूको सृष्टिमा उहाँले तेस्रो अवतारका रूपमा देवर्षि नारदको स्वरूप ग्रहण गर्नुभयो र 'सात्वत तन्त्र' (नारद पञ्चरात्र) को उपदेश दिनुभयो, जसमा निष्काम कर्मद्वारा कर्मबन्धनबाट मुक्ति पाउने उपाय बताइएको छ ।।८।।
तुर्ये धर्मकलासर्गे नरनारायणौ ऋषी ।
भूत्वाऽऽत्मोपशमोपेतमकरोद् दुश्चरं तपः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः चौथो अवतारमा धर्मकी पत्नी 'मूर्ति' को गर्भबाट नर र नारायण नामका दुई ऋषिका रूपमा प्रकट भई उहाँले इन्द्रिय र मनलाई पूर्ण रूपमा संयम गरी कठिन तपस्या गर्नुभयो ।।९।।
पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतम् ।
प्रोवाचासुरये सांख्यं तत्त्वग्रामविनिर्णयम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः पाँचौँ अवतारमा उहाँ सिद्धहरूका स्वामी कपिलदेवका रूपमा प्रकट हुनुभयो र समयको प्रवाहमा लोप भइसकेको 'साङ्ख्यशास्त्र' (तत्त्वहरूको निर्णय गर्ने विज्ञान) को उपदेश आसुरी नामक ब्राह्मणलाई दिनुभयो ।।१०।।
षष्ठे अत्रेरपत्यत्वं वृतः प्राप्तोऽनसूयया ।
आन्वीक्षिकीमलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः अनसूयाको प्रार्थना र वरदान स्वरूप छैटौँ अवतारमा उहाँ अत्रिका पुत्र दत्तात्रेय बन्नुभयो । उहाँले राजा अलर्क र भक्त प्रह्लाद आदिलाई ब्रह्मज्ञानको उपदेश दिनुभयो ।।११।।
ततः सप्तम आकूत्यां रुचेर्यज्ञोऽभ्यजायत ।
स यामाद्यैः सुरगणैरपात्स्वायंभुवान्तरम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः सातौँ अवतारमा रुचि प्रजापतिकी पत्नी आकूतिबाट 'यज्ञ' भगवान्का रूपमा अवतीर्ण हुनुभयो र आफ्ना पुत्र 'याम' आदि देवताहरूको साथमा स्वायम्भुव मन्वन्तरको रक्षा गर्नुभयो ।।१२।।
अष्टमे मेरुदेव्यां तु नाभेर्जात उरुक्रमः ।
दर्शयन्वर्त्म धीराणां सर्वाश्रम नमस्कृतम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः आठौँ अवतारमा नाभि राजाकी पत्नी मेरुदेवीबाट उहाँ ऋषभदेवका रूपमा प्रकट हुनुभयो । उहाँले सबै आश्रमका मानिसहरूले सम्मान गर्ने 'परमहंस' मार्गको दर्शन गराउनुभयो ।।१३।।
ऋषिभिर्याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपुः ।
दुग्धेमामोषधीर्विप्राः तेनायं स उशत्तमः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूको प्रार्थना स्वीकार गरी उहाँले नवौँ अवतारमा राजा पृथुको शरीर धारण गर्नुभयो । हे विप्रहरू! उहाँले नै पृथ्वीबाट सबै ओषधिहरूको दोहन गर्नुभएको थियो, त्यसैले यो अवतार अत्यन्त कल्याणकारी मानिन्छ ।।१४।।
रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषोदधिसंप्लवे ।
नाव्यारोप्य महीमय्यामपाद्वैवस्वतं मनुम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः चाक्षुष मन्वन्तरको अन्त्यमा जब सारा संसार जलमग्न भयो, तब उहाँले दशौँ अवतारमा 'मत्स्य' (माछा) को रूप लिएर पृथ्वीरूपी डुङ्गामा वैवस्वत मनुलाई राखेर रक्षा गर्नुभयो ।।१५।।
सुरासुराणां उदधिं मथ्नतां मन्दराचलम् ।
दध्रे कमठरूपेण पृष्ठ एकादशे विभुः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः एघारौँ अवतारमा जब देवता र असुरहरू समुद्र मन्थन गरिरहेका थिए, तब भगवान्ले 'कूर्म' (कछुवा) को रूप धारण गरी आफ्नो पिठिउँमा मन्दराचल पर्वतलाई थाम्नुभयो ।।१६।।
अपाययत्सुरानन्यान्मोहिन्या मोहयन् स्त्रिया ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः बाह्रौँ अवतारमा धन्वन्तरिका रूपमा अमृत लिएर प्रकट हुनुभयो र तेह्रौँ अवतारमा मोहिनी स्त्रीको रूप धारण गरी असुरहरूलाई मोहित पार्दै देवताहरूलाई अमृत पिलाउनुभयो ।।१७।।
चतुर्दशं नारसिंहं बिभ्रद् दैत्येन्द्रमूर्जितम् ।
ददार करजैर्वक्ष्यस्येरकां कटकृद्यथा ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः चौधौँ अवतारमा नृसिंह रूप धारण गरी उहाँले अत्यन्त बलवान् दैत्यराज हिरण्यकशिपुको छातीलाई आफ्ना नङ्ग्राहरूले त्यसरी नै चिर्नुभयो, जसरी चटाई बुन्नेले नर्कटलाई चिर्दछ ।।१८।।
पञ्चदशं वामनकं कृत्वागादध्वरं बलेः ।
पदत्रयं याचमानः प्रत्यादित्सुस्त्रिविष्टपम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः पन्ध्रौँ अवतारमा वामन (पुड्को ब्राह्मण) को रूप लिएर उहाँ राजा बलिको यज्ञशालामा पुग्नुभयो र देवताहरूलाई स्वर्ग फिर्ता दिलाउन तीन पाउ जमिनको भिक्षा माग्नुभयो ।।१९।।
अवतारे षोडशमे पश्यन् ब्रह्मद्रुहो नृपान् ।
त्रिःसप्तकृत्वः कुपितो निःक्षत्रामकरोन्महीम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः सोह्रौँ अवतारमा परशुरामका रूपमा प्रकट भई उहाँले ब्राह्मणद्रोही राजाहरूलाई देखेर क्रोधित हुँदै एक्काइस पटकसम्म पृथ्वीलाई क्षत्रियविहीन तुल्याउनुभयो ।।२०।।
ततः सप्तदशे जातः सत्यवत्यां पराशरात् ।
चक्रे वेदतरोः शाखा दृष्ट्वा पुंसोऽल्पमेधसः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्रौँ अवतारमा ऋषि पराशरद्वारा सत्यवतीको गर्भबाट व्यासका रूपमा अवतीर्ण हुनुभयो । मानिसहरूको मन्द बुद्धिलाई विचार गरेर उहाँले एकै ठाउँमा रहेको वेदरूपी वृक्षलाई विभिन्न शाखाहरूमा विभाजित गर्नुभयो ।।२१।।
नरदेवत्वमापन्नः सुरकार्यचिकीर्षया ।
समुद्रनिग्रहादीनि चक्रे वीर्याण्यतः परम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः अठारौँ अवतारमा देवताहरूको कार्य सिद्ध गर्न उहाँले राजाका रूपमा श्रीरामावतार लिनुभयो र समुद्रमा सेतु बाँध्ने तथा रावण वध गर्ने जस्ता पराक्रमहरू गर्नुभयो ।।२२।।
एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी ।
रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्भरम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः उन्नाइसौँ र बीसौँ अवतारमा यदुवंशमा बलराम र श्रीकृष्णका रूपमा प्रकट भई भगवान्ले पृथ्वीको भार हरण गर्नुभयो ।।२३।।
ततः कलौ संप्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् ।
बुद्धो नाम्नांजनसुतः कीकटेषु भविष्यति ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि कलियुगको प्रारम्भमा देवताका शत्रु असुरहरूलाई मोहित पार्नका लागि गया (कीकट) प्रदेशमा अन्जनका पुत्रका रूपमा बुद्ध अवतार हुनुहुनेछ ।।२४।।
अथासौ युगसंध्यायां दस्युप्रायेषु राजसु ।
जनिता विष्णुयशसो नाम्ना कल्किर्जगत्पतिः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः कलियुगको अन्त्यमा जब राजाहरू डाँकाजस्ता हुनेछन्, तब जगतका स्वामी भगवान्ले 'विष्णुयश' नामक ब्राह्मणको घरमा कल्कि अवतारका रूपमा जन्म लिनुहुनेछ ।।२५।।
अवतारा ह्यसङ्ख्येया हरेः सत्त्वनिधेर्द्विजाः ।
यथाविदासिनः कुल्याः सरसः स्युः सहस्रशः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे द्विजहरू! सत्त्वगुणका भण्डार श्रीहरिका अवतारहरू त्यसरी नै असङ्ख्य छन्, जसरी एउटा अक्षय सरोवरबाट हजारौँ साना कुला वा खोलाहरू निस्कन्छन् ।।२६।।
ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः ।
कलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतयस्तथा ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषि, मनु, देवता, प्रजापति र मनुका शक्तिशाली पुत्रहरू— यी सबै भगवान् श्रीहरिकै अंश र कलाहरू हुन् ।।२७।।
एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ।
इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः यी माथि भनिएका सबै अवतारहरू पुरुष-परमात्माका अंश वा कला हुन्, तर श्रीकृष्ण त साक्षात् 'स्वयं भगवान्' नै हुनुहुन्छ । जब-जब इन्द्रका शत्रु (असुर) हरूबाट यो लोक व्याकुल हुन्छ, तब-तब उहाँले विभिन्न अवतार लिएर संसारलाई सुखी तुल्याउनुहुन्छ ।।२८।।
सायं प्रातर्गृणन् भक्त्या दुःखग्रामाद् विमुच्यते ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यो दिव्य र रहस्यमय जन्मको कथा जो मानिसले एकाग्र चित्त भई बिहान र बेलुका भक्तिपूर्वक पाठ गर्दछ, ऊ समस्त दुःखहरूबाट मुक्त हुन्छ ।।२९।।
एतद् रूपं भगवतो ह्यरूपस्य चिदात्मनः ।
मायागुणैर्विरचितं महदादिभिरात्मनि ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः वास्तवमा रूपरहित चिन्मय परमात्माको यो जुन स्थूल जगत्-आकार रूप छ, त्यो उहाँकै 'माया' का गुणहरू र महत्तत्त्व आदिद्वारा उहाँमै कल्पित गरिएको छ ।।३०।।
यथा नभसि मेघौघो रेणुर्वा पार्थिवोऽनिले ।
एवं द्रष्टरि दृश्यत्वमारोपितमबुद्धिभिः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी आकाशमा बादल र वायुमा धूलो देखिन्छ (तर आकाश र वायु तीभन्दा अलग छन्), त्यसैगरी अल्पबुद्धि भएका मानिसहरू 'द्रष्टा' आत्मामा 'दृश्य' शरीर र जगत्को आरोप गर्दछन् ।।३१।।
अतः परं यदव्यक्तमव्यूढगुणव्यूहितम् ।
अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वात्स जीवो यत् पुनर्भवः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः यो स्थूल शरीरभन्दा पर एउटा सूक्ष्म शरीर छ, जुन अव्यक्त र गुणहरूको कार्य हो । जबसम्म आत्माले यस सूक्ष्म शरीरसँग सम्बन्ध राख्दछ, तबसम्म उसलाई 'जीव' भनिन्छ र उसको बारम्बार जन्म भइरहन्छ ।।३२।।
यत्रेमे सदसद् रूपे प्रतिषिद्धे स्वसंविदा ।
अविद्ययाऽऽत्मनि कृते इति तद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब आत्मामा अविद्याद्वारा आरोपित यी स्थूल र सूक्ष्म शरीरहरू आत्मज्ञानद्वारा हटेर जान्छन्, तब मात्र ब्रह्मको साक्षात्कार हुन्छ ।।३३।।
यद्येषोपरता देवी माया वैशारदी मतिः ।
संपन्न एवेति विदुर्महिम्नि स्वे महीयते ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब यो माया निवृत्त हुन्छ र बुद्धि परमात्मामा स्थिर हुन्छ, तब जीव आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा प्रतिष्ठित हुन्छ र परमानन्द प्राप्त गर्दछ ।।३४।।
एवं जन्मानि कर्माणि ह्यकर्तुरजनस्य च ।
वर्णयन्ति स्म कवयो वेदगुह्यानि हृत्पतेः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी वास्तवमा जन्म र कर्म नहुने ती अन्तरात्मा भगवान्का रहस्यमय जन्म र कर्महरूको वर्णन तत्त्वज्ञानी विद्वान्हरूले गर्दछन् ।।३५।।
(उपेन्द्रवज्रा)
स वा इदं विश्वममोघलीलः
सृजत्यवत्यत्ति न सज्जतेऽस्मिन् ।
भूतेषु चान्तर्हित आत्मतंत्रः
षाड्वर्गिकं जिघ्रति षड्गुणेशः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः अमोघ लीला गर्नुहुने ती स्वतन्त्र र षड्गुण ऐश्वर्यसम्पन्न भगवान्ले नै यस जगत्को सृष्टि, पालन र संहार गर्नुहुन्छ, तर यसमा उहाँ कहिल्यै आशक्त हुनुहुन्न । उहाँ सबै प्राणीका हृदयमा लुकेर रहनुहुन्छ र इन्द्रियहरूको सञ्चालक भएर पनि विषयहरूबाट अलिप्त रहनुहुन्छ ।।३६।।
न चास्य कश्चिन्निपुणेन धातुः
अवैति जन्तुः कुमनीष ऊतीः ।
नामानि रूपाणि मनोवचोभिः
सन्तन्वतो नटचर्यामिवाज्ञः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी साधारण मानिसले जादुगर वा अभिनेताको वास्तविक रूप र अभिनयको रहस्य बुझ्न सक्दैन, त्यसैगरी कुबुद्धि भएका जीवहरूले मन र वचनद्वारा विभिन्न नाम-रूप धारण गर्ने ती भगवान्को लीलालाई जान्न सक्दैनन् ।।३७।।
स वेद धातुः पदवीं परस्य
दुरन्तवीर्यस्य रथाङ्गपाणेः ।
योऽमायया सन्ततयानुवृत्त्या
भजेत तत्पादसरोजगन्धम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः अनन्त शक्ति भएका ती चक्रपाणि भगवान्को वास्तविक महिमा त्यही व्यक्तिले मात्र जान्न सक्दछ, जसले निष्कपट भावले निरन्तर उहाँको चरणकमलको सेवा र भक्ति गर्दछ ।।३८।।
अथेह धन्या भगवन्त इत्थं
यद्वासुदेवेऽखिललोकनाथे ।
कुर्वन्ति सर्वात्मकमात्मभावं
न यत्र भूयः परिवर्त उग्रः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ऋषिहरू! तपाईंहरू धन्य र भाग्यमानी हुनुहुन्छ, किनकि तपाईंहरूले समस्त लोकका स्वामी भगवान् वासुदेवमा यस्तो अनन्य प्रेम गर्नुभएको छ, जसका कारण यो भयानक जन्म-मृत्युको चक्रमा पुनः आउनु पर्दैन ।।३९।।
इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।
उत्तमश्लोकचरितं चकार भगवान् ऋषिः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् व्यासले वेदरूप र उत्तम कीर्ति भएका भगवान्का चरित्रहरूले भरिएको यो 'श्रीमद्भागवत' नामको पुराण रचना गर्नुभएको हो ।।४०।।
(अनुष्टुप्)
निःश्रेयसाय लोकस्य धन्यं स्वस्त्ययनं महत् ।
तदिदं ग्राहयामास सुतं आत्मवतां वरम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः संसारको परम कल्याणका लागि उहाँले यो मंगलमय पुराण आफ्ना आत्मज्ञानी पुत्र श्रीशुकदेवजीलाई अध्ययन गराउनुभयो ।।४१।।
सर्ववेदेतिहासानां सारं सारं समुद्धृतम् ।
स तु संश्रावयामास महाराजं परीक्षितम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः सम्पूर्ण वेद र इतिहासको सारका रूपमा रहेको यो पुराण शुकदेवजीले राजा परीक्षितलाई सुनाउनुभयो ।।४२।।
प्रायोपविष्टं गङ्गायां परीतं परमर्षिभिः ।
कृष्णे स्वधामोपगते धर्मज्ञानादिभिः सह ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब राजा परीक्षित आमरण अनशन (प्रायोपवेशन) गरी गङ्गा किनारमा ऋषिहरूका माझ बस्नुभएको थियो, तब यो कथा सुनाइएको थियो । जब भगवान् श्रीकृष्ण धर्म र ज्ञानका साथ आफ्नो धाम जानुभयो, तब कलियुगको अन्धकार व्याप्त भयो ।।४३।।
कलौ नष्टदृशामेष पुराणार्कोऽधुनोदितः ।
तत्र कीर्तयतो विप्रा विप्रर्षेर्भूरितेजसः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विप्रहरू! कलियुगको अज्ञानले अन्धो भएका मानिसहरूका लागि यो पुराणरूपी सूर्य अहिले उदित भएको छ ।।४४।।
अहं चाध्यगमं तत्र निविष्टस्तदनुग्रहात् ।
सोऽहं वः श्रावयिष्यामि यथाधीतं यथामति ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ तेजस्वी शुकदेवजीले कथा भनिरहँदा म पनि एकाग्र भएर सुनिरहेको थिएँ र उहाँकै कृपाले मैले यो पुराणको अध्ययन गर्ने अवसर पाएँ । मैले जे-जस्तो अध्ययन गरेँ र मेरो बुद्धिले जति बुझ्न सक्यो, त्यही अनुसार म तपाईंहरूलाई सुनाउनेछु ।।४५।।
(अनुष्टुप्)
जगृहे पौरुषं रूपं भगवान् महदादिभिः ।
संभूतं षोडशकलं आदौ लोकसिसृक्षया ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– सृष्टिको प्रारम्भमा भगवान्ले लोक निर्माण गर्ने इच्छा गर्नुभयो र महत्तत्त्व आदिद्वारा निर्मित 'पुरुष' रूप धारण गर्नुभयो, जसमा दश इन्द्रिय, एक मन र पाँच महाभूत गरी सोह्र कलाहरू विद्यमान थिए ।।१।।
यस्याम्भसि शयानस्य योगनिद्रां वितन्वतः ।
नाभिह्रदाम्बुजादासीद् ब्रह्मा विश्वसृजां पतिः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः जब उहाँ (नारायण) कारण-जलमा योगनिद्रा विस्तार गरी शयन गरिरहनुभएको थियो, तब उहाँको नाभि-सरोवरबाट एउटा कमल प्रकट भयो । त्यसै कमलबाट प्रजापतिहरूका अधिपति ब्रह्माजी उत्पन्न हुनुभयो ।।२।।
यस्यावयवसंस्थानैः कल्पितो लोकविस्तरः ।
तद् वै भगवतो रूपं विशुद्धं सत्त्वमूर्जितम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का ती विराट् पुरुषका अङ्गहरूमा नै सम्पूर्ण लोकहरूको कल्पना गरिएको छ । त्यो भगवान्को परम शक्तिसम्पन्न र विशुद्ध सत्त्वमय रूप हो ।।३।।
(इन्द्रवंशा)
पश्यन्त्यदो रूपमदभ्रचक्षुषा
सहस्रपादोरुभुजाननाद्भुतम् ।
सहस्रमूर्धश्रवणाक्षिनासिकं
सहस्रमौल्यम्बरकुण्डलोल्लसत् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः योगी तथा महात्माहरू आफ्नो दिव्य दृष्टिले भगवान्को त्यस अद्भुत रूपको दर्शन गर्दछन्, जसमा हजारौँ खुट्टा, तिघ्रा, हात र मुखहरू छन् । हजारौँ टाउका, कान, आँखा र नाकले युक्त त्यो रूप हजारौँ मुकुट, वस्त्र र कुण्डलहरूद्वारा अत्यन्त शोभायमान देखिन्छ ।।४।।
(अनुष्टुप्)
एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम् ।
यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देवतिर्यङ्नरादयः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यही (विराट्) रूप नै विभिन्न अवतारहरूको अक्षय भण्डार र अविनाशी बीउ हो । यसै रूपको सानो अंशबाट देवता, पशुपक्षी र मानव आदि योनिहरूको सृष्टि हुन्छ ।।५।।
स एव प्रथमं देवः कौमारं सर्गमाश्रितः ।
चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्यमखण्डितम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः उनै प्रभुले सर्वप्रथम 'कौमार सर्ग' मा सनक, सनन्दन, सनातन र सनत्कुमार गरी चार ब्राह्मण कुमारका रूपमा अवतार लिनुभयो र अत्यन्त कठिन एवं अखण्ड ब्रह्मचर्यको पालना गर्नुभयो ।।६।।
द्वितीयं तु भवायास्य रसातलगतां महीम् ।
उद्धरिष्यनुपादत्त यज्ञेशः सौकरं वपुः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः दोस्रो पटक, यस विश्वको कल्याणका लागि समस्त यज्ञका स्वामी ती भगवान्ले वराह (बँदेल) को रूप धारण गरी रसातलमा डुबेकी पृथ्वीको उद्धार गर्नुभयो ।।७।।
तृतीयं ऋषिसर्गं वै देवर्षित्वमुपेत्य सः ।
तन्त्रं सात्वतमाचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यतः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूको सृष्टिमा उहाँले तेस्रो अवतारका रूपमा देवर्षि नारदको स्वरूप ग्रहण गर्नुभयो र 'सात्वत तन्त्र' (नारद पञ्चरात्र) को उपदेश दिनुभयो, जसमा निष्काम कर्मद्वारा कर्मबन्धनबाट मुक्ति पाउने उपाय बताइएको छ ।।८।।
तुर्ये धर्मकलासर्गे नरनारायणौ ऋषी ।
भूत्वाऽऽत्मोपशमोपेतमकरोद् दुश्चरं तपः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः चौथो अवतारमा धर्मकी पत्नी 'मूर्ति' को गर्भबाट नर र नारायण नामका दुई ऋषिका रूपमा प्रकट भई उहाँले इन्द्रिय र मनलाई पूर्ण रूपमा संयम गरी कठिन तपस्या गर्नुभयो ।।९।।
पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतम् ।
प्रोवाचासुरये सांख्यं तत्त्वग्रामविनिर्णयम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः पाँचौँ अवतारमा उहाँ सिद्धहरूका स्वामी कपिलदेवका रूपमा प्रकट हुनुभयो र समयको प्रवाहमा लोप भइसकेको 'साङ्ख्यशास्त्र' (तत्त्वहरूको निर्णय गर्ने विज्ञान) को उपदेश आसुरी नामक ब्राह्मणलाई दिनुभयो ।।१०।।
षष्ठे अत्रेरपत्यत्वं वृतः प्राप्तोऽनसूयया ।
आन्वीक्षिकीमलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः अनसूयाको प्रार्थना र वरदान स्वरूप छैटौँ अवतारमा उहाँ अत्रिका पुत्र दत्तात्रेय बन्नुभयो । उहाँले राजा अलर्क र भक्त प्रह्लाद आदिलाई ब्रह्मज्ञानको उपदेश दिनुभयो ।।११।।
ततः सप्तम आकूत्यां रुचेर्यज्ञोऽभ्यजायत ।
स यामाद्यैः सुरगणैरपात्स्वायंभुवान्तरम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः सातौँ अवतारमा रुचि प्रजापतिकी पत्नी आकूतिबाट 'यज्ञ' भगवान्का रूपमा अवतीर्ण हुनुभयो र आफ्ना पुत्र 'याम' आदि देवताहरूको साथमा स्वायम्भुव मन्वन्तरको रक्षा गर्नुभयो ।।१२।।
अष्टमे मेरुदेव्यां तु नाभेर्जात उरुक्रमः ।
दर्शयन्वर्त्म धीराणां सर्वाश्रम नमस्कृतम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः आठौँ अवतारमा नाभि राजाकी पत्नी मेरुदेवीबाट उहाँ ऋषभदेवका रूपमा प्रकट हुनुभयो । उहाँले सबै आश्रमका मानिसहरूले सम्मान गर्ने 'परमहंस' मार्गको दर्शन गराउनुभयो ।।१३।।
ऋषिभिर्याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपुः ।
दुग्धेमामोषधीर्विप्राः तेनायं स उशत्तमः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूको प्रार्थना स्वीकार गरी उहाँले नवौँ अवतारमा राजा पृथुको शरीर धारण गर्नुभयो । हे विप्रहरू! उहाँले नै पृथ्वीबाट सबै ओषधिहरूको दोहन गर्नुभएको थियो, त्यसैले यो अवतार अत्यन्त कल्याणकारी मानिन्छ ।।१४।।
रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषोदधिसंप्लवे ।
नाव्यारोप्य महीमय्यामपाद्वैवस्वतं मनुम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः चाक्षुष मन्वन्तरको अन्त्यमा जब सारा संसार जलमग्न भयो, तब उहाँले दशौँ अवतारमा 'मत्स्य' (माछा) को रूप लिएर पृथ्वीरूपी डुङ्गामा वैवस्वत मनुलाई राखेर रक्षा गर्नुभयो ।।१५।।
सुरासुराणां उदधिं मथ्नतां मन्दराचलम् ।
दध्रे कमठरूपेण पृष्ठ एकादशे विभुः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः एघारौँ अवतारमा जब देवता र असुरहरू समुद्र मन्थन गरिरहेका थिए, तब भगवान्ले 'कूर्म' (कछुवा) को रूप धारण गरी आफ्नो पिठिउँमा मन्दराचल पर्वतलाई थाम्नुभयो ।।१६।।
अपाययत्सुरानन्यान्मोहिन्या मोहयन् स्त्रिया ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः बाह्रौँ अवतारमा धन्वन्तरिका रूपमा अमृत लिएर प्रकट हुनुभयो र तेह्रौँ अवतारमा मोहिनी स्त्रीको रूप धारण गरी असुरहरूलाई मोहित पार्दै देवताहरूलाई अमृत पिलाउनुभयो ।।१७।।
चतुर्दशं नारसिंहं बिभ्रद् दैत्येन्द्रमूर्जितम् ।
ददार करजैर्वक्ष्यस्येरकां कटकृद्यथा ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः चौधौँ अवतारमा नृसिंह रूप धारण गरी उहाँले अत्यन्त बलवान् दैत्यराज हिरण्यकशिपुको छातीलाई आफ्ना नङ्ग्राहरूले त्यसरी नै चिर्नुभयो, जसरी चटाई बुन्नेले नर्कटलाई चिर्दछ ।।१८।।
पञ्चदशं वामनकं कृत्वागादध्वरं बलेः ।
पदत्रयं याचमानः प्रत्यादित्सुस्त्रिविष्टपम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः पन्ध्रौँ अवतारमा वामन (पुड्को ब्राह्मण) को रूप लिएर उहाँ राजा बलिको यज्ञशालामा पुग्नुभयो र देवताहरूलाई स्वर्ग फिर्ता दिलाउन तीन पाउ जमिनको भिक्षा माग्नुभयो ।।१९।।
अवतारे षोडशमे पश्यन् ब्रह्मद्रुहो नृपान् ।
त्रिःसप्तकृत्वः कुपितो निःक्षत्रामकरोन्महीम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः सोह्रौँ अवतारमा परशुरामका रूपमा प्रकट भई उहाँले ब्राह्मणद्रोही राजाहरूलाई देखेर क्रोधित हुँदै एक्काइस पटकसम्म पृथ्वीलाई क्षत्रियविहीन तुल्याउनुभयो ।।२०।।
ततः सप्तदशे जातः सत्यवत्यां पराशरात् ।
चक्रे वेदतरोः शाखा दृष्ट्वा पुंसोऽल्पमेधसः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्रौँ अवतारमा ऋषि पराशरद्वारा सत्यवतीको गर्भबाट व्यासका रूपमा अवतीर्ण हुनुभयो । मानिसहरूको मन्द बुद्धिलाई विचार गरेर उहाँले एकै ठाउँमा रहेको वेदरूपी वृक्षलाई विभिन्न शाखाहरूमा विभाजित गर्नुभयो ।।२१।।
नरदेवत्वमापन्नः सुरकार्यचिकीर्षया ।
समुद्रनिग्रहादीनि चक्रे वीर्याण्यतः परम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः अठारौँ अवतारमा देवताहरूको कार्य सिद्ध गर्न उहाँले राजाका रूपमा श्रीरामावतार लिनुभयो र समुद्रमा सेतु बाँध्ने तथा रावण वध गर्ने जस्ता पराक्रमहरू गर्नुभयो ।।२२।।
एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी ।
रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्भरम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः उन्नाइसौँ र बीसौँ अवतारमा यदुवंशमा बलराम र श्रीकृष्णका रूपमा प्रकट भई भगवान्ले पृथ्वीको भार हरण गर्नुभयो ।।२३।।
ततः कलौ संप्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् ।
बुद्धो नाम्नांजनसुतः कीकटेषु भविष्यति ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि कलियुगको प्रारम्भमा देवताका शत्रु असुरहरूलाई मोहित पार्नका लागि गया (कीकट) प्रदेशमा अन्जनका पुत्रका रूपमा बुद्ध अवतार हुनुहुनेछ ।।२४।।
अथासौ युगसंध्यायां दस्युप्रायेषु राजसु ।
जनिता विष्णुयशसो नाम्ना कल्किर्जगत्पतिः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः कलियुगको अन्त्यमा जब राजाहरू डाँकाजस्ता हुनेछन्, तब जगतका स्वामी भगवान्ले 'विष्णुयश' नामक ब्राह्मणको घरमा कल्कि अवतारका रूपमा जन्म लिनुहुनेछ ।।२५।।
अवतारा ह्यसङ्ख्येया हरेः सत्त्वनिधेर्द्विजाः ।
यथाविदासिनः कुल्याः सरसः स्युः सहस्रशः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे द्विजहरू! सत्त्वगुणका भण्डार श्रीहरिका अवतारहरू त्यसरी नै असङ्ख्य छन्, जसरी एउटा अक्षय सरोवरबाट हजारौँ साना कुला वा खोलाहरू निस्कन्छन् ।।२६।।
ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः ।
कलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतयस्तथा ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषि, मनु, देवता, प्रजापति र मनुका शक्तिशाली पुत्रहरू— यी सबै भगवान् श्रीहरिकै अंश र कलाहरू हुन् ।।२७।।
एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ।
इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः यी माथि भनिएका सबै अवतारहरू पुरुष-परमात्माका अंश वा कला हुन्, तर श्रीकृष्ण त साक्षात् 'स्वयं भगवान्' नै हुनुहुन्छ । जब-जब इन्द्रका शत्रु (असुर) हरूबाट यो लोक व्याकुल हुन्छ, तब-तब उहाँले विभिन्न अवतार लिएर संसारलाई सुखी तुल्याउनुहुन्छ ।।२८।।
सायं प्रातर्गृणन् भक्त्या दुःखग्रामाद् विमुच्यते ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यो दिव्य र रहस्यमय जन्मको कथा जो मानिसले एकाग्र चित्त भई बिहान र बेलुका भक्तिपूर्वक पाठ गर्दछ, ऊ समस्त दुःखहरूबाट मुक्त हुन्छ ।।२९।।
एतद् रूपं भगवतो ह्यरूपस्य चिदात्मनः ।
मायागुणैर्विरचितं महदादिभिरात्मनि ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः वास्तवमा रूपरहित चिन्मय परमात्माको यो जुन स्थूल जगत्-आकार रूप छ, त्यो उहाँकै 'माया' का गुणहरू र महत्तत्त्व आदिद्वारा उहाँमै कल्पित गरिएको छ ।।३०।।
यथा नभसि मेघौघो रेणुर्वा पार्थिवोऽनिले ।
एवं द्रष्टरि दृश्यत्वमारोपितमबुद्धिभिः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी आकाशमा बादल र वायुमा धूलो देखिन्छ (तर आकाश र वायु तीभन्दा अलग छन्), त्यसैगरी अल्पबुद्धि भएका मानिसहरू 'द्रष्टा' आत्मामा 'दृश्य' शरीर र जगत्को आरोप गर्दछन् ।।३१।।
अतः परं यदव्यक्तमव्यूढगुणव्यूहितम् ।
अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वात्स जीवो यत् पुनर्भवः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः यो स्थूल शरीरभन्दा पर एउटा सूक्ष्म शरीर छ, जुन अव्यक्त र गुणहरूको कार्य हो । जबसम्म आत्माले यस सूक्ष्म शरीरसँग सम्बन्ध राख्दछ, तबसम्म उसलाई 'जीव' भनिन्छ र उसको बारम्बार जन्म भइरहन्छ ।।३२।।
यत्रेमे सदसद् रूपे प्रतिषिद्धे स्वसंविदा ।
अविद्ययाऽऽत्मनि कृते इति तद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब आत्मामा अविद्याद्वारा आरोपित यी स्थूल र सूक्ष्म शरीरहरू आत्मज्ञानद्वारा हटेर जान्छन्, तब मात्र ब्रह्मको साक्षात्कार हुन्छ ।।३३।।
यद्येषोपरता देवी माया वैशारदी मतिः ।
संपन्न एवेति विदुर्महिम्नि स्वे महीयते ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब यो माया निवृत्त हुन्छ र बुद्धि परमात्मामा स्थिर हुन्छ, तब जीव आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा प्रतिष्ठित हुन्छ र परमानन्द प्राप्त गर्दछ ।।३४।।
एवं जन्मानि कर्माणि ह्यकर्तुरजनस्य च ।
वर्णयन्ति स्म कवयो वेदगुह्यानि हृत्पतेः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी वास्तवमा जन्म र कर्म नहुने ती अन्तरात्मा भगवान्का रहस्यमय जन्म र कर्महरूको वर्णन तत्त्वज्ञानी विद्वान्हरूले गर्दछन् ।।३५।।
(उपेन्द्रवज्रा)
स वा इदं विश्वममोघलीलः
सृजत्यवत्यत्ति न सज्जतेऽस्मिन् ।
भूतेषु चान्तर्हित आत्मतंत्रः
षाड्वर्गिकं जिघ्रति षड्गुणेशः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः अमोघ लीला गर्नुहुने ती स्वतन्त्र र षड्गुण ऐश्वर्यसम्पन्न भगवान्ले नै यस जगत्को सृष्टि, पालन र संहार गर्नुहुन्छ, तर यसमा उहाँ कहिल्यै आशक्त हुनुहुन्न । उहाँ सबै प्राणीका हृदयमा लुकेर रहनुहुन्छ र इन्द्रियहरूको सञ्चालक भएर पनि विषयहरूबाट अलिप्त रहनुहुन्छ ।।३६।।
न चास्य कश्चिन्निपुणेन धातुः
अवैति जन्तुः कुमनीष ऊतीः ।
नामानि रूपाणि मनोवचोभिः
सन्तन्वतो नटचर्यामिवाज्ञः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी साधारण मानिसले जादुगर वा अभिनेताको वास्तविक रूप र अभिनयको रहस्य बुझ्न सक्दैन, त्यसैगरी कुबुद्धि भएका जीवहरूले मन र वचनद्वारा विभिन्न नाम-रूप धारण गर्ने ती भगवान्को लीलालाई जान्न सक्दैनन् ।।३७।।
स वेद धातुः पदवीं परस्य
दुरन्तवीर्यस्य रथाङ्गपाणेः ।
योऽमायया सन्ततयानुवृत्त्या
भजेत तत्पादसरोजगन्धम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः अनन्त शक्ति भएका ती चक्रपाणि भगवान्को वास्तविक महिमा त्यही व्यक्तिले मात्र जान्न सक्दछ, जसले निष्कपट भावले निरन्तर उहाँको चरणकमलको सेवा र भक्ति गर्दछ ।।३८।।
अथेह धन्या भगवन्त इत्थं
यद्वासुदेवेऽखिललोकनाथे ।
कुर्वन्ति सर्वात्मकमात्मभावं
न यत्र भूयः परिवर्त उग्रः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ऋषिहरू! तपाईंहरू धन्य र भाग्यमानी हुनुहुन्छ, किनकि तपाईंहरूले समस्त लोकका स्वामी भगवान् वासुदेवमा यस्तो अनन्य प्रेम गर्नुभएको छ, जसका कारण यो भयानक जन्म-मृत्युको चक्रमा पुनः आउनु पर्दैन ।।३९।।
इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।
उत्तमश्लोकचरितं चकार भगवान् ऋषिः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् व्यासले वेदरूप र उत्तम कीर्ति भएका भगवान्का चरित्रहरूले भरिएको यो 'श्रीमद्भागवत' नामको पुराण रचना गर्नुभएको हो ।।४०।।
(अनुष्टुप्)
निःश्रेयसाय लोकस्य धन्यं स्वस्त्ययनं महत् ।
तदिदं ग्राहयामास सुतं आत्मवतां वरम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः संसारको परम कल्याणका लागि उहाँले यो मंगलमय पुराण आफ्ना आत्मज्ञानी पुत्र श्रीशुकदेवजीलाई अध्ययन गराउनुभयो ।।४१।।
सर्ववेदेतिहासानां सारं सारं समुद्धृतम् ।
स तु संश्रावयामास महाराजं परीक्षितम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः सम्पूर्ण वेद र इतिहासको सारका रूपमा रहेको यो पुराण शुकदेवजीले राजा परीक्षितलाई सुनाउनुभयो ।।४२।।
प्रायोपविष्टं गङ्गायां परीतं परमर्षिभिः ।
कृष्णे स्वधामोपगते धर्मज्ञानादिभिः सह ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब राजा परीक्षित आमरण अनशन (प्रायोपवेशन) गरी गङ्गा किनारमा ऋषिहरूका माझ बस्नुभएको थियो, तब यो कथा सुनाइएको थियो । जब भगवान् श्रीकृष्ण धर्म र ज्ञानका साथ आफ्नो धाम जानुभयो, तब कलियुगको अन्धकार व्याप्त भयो ।।४३।।
कलौ नष्टदृशामेष पुराणार्कोऽधुनोदितः ।
तत्र कीर्तयतो विप्रा विप्रर्षेर्भूरितेजसः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विप्रहरू! कलियुगको अज्ञानले अन्धो भएका मानिसहरूका लागि यो पुराणरूपी सूर्य अहिले उदित भएको छ ।।४४।।
अहं चाध्यगमं तत्र निविष्टस्तदनुग्रहात् ।
सोऽहं वः श्रावयिष्यामि यथाधीतं यथामति ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ तेजस्वी शुकदेवजीले कथा भनिरहँदा म पनि एकाग्र भएर सुनिरहेको थिएँ र उहाँकै कृपाले मैले यो पुराणको अध्ययन गर्ने अवसर पाएँ । मैले जे-जस्तो अध्ययन गरेँ र मेरो बुद्धिले जति बुझ्न सक्यो, त्यही अनुसार म तपाईंहरूलाई सुनाउनेछु ।।४५।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे
नैमिषीयोपाख्याने
तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको प्रथम स्कन्धको तृतीय अध्यायमा भगवान्का विभिन्न अवतारहरूको विस्तृत वर्णन गरिएको छ । सूतजीले शौनकादि ऋषिहरूलाई बताउनुहुन्छ कि सृष्टिको आदिमा भगवान्ले 'पुरुष' रूप धारण गर्नुभयो, जुन सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको आधार हो । यस अध्यायमा भगवान्का प्रमुख २४ अवतारहरूको चर्चा गरिएको छ, जसमा सनकादि कुमार, वराह, नारद, नर-नारायण, कपिल, दत्तात्रेय, यज्ञ, ऋषभदेव, पृथु, मत्स्य, कूर्म, धन्वन्तरि, मोहिनी, नृसिंह, वामन, परशुराम, व्यास, राम, बलराम, कृष्ण, बुद्ध र भविष्यमा हुने कल्कि अवतार समावेश छन् । सूतजी स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि जसरी एउटा अक्षय सरोवरबाट हजारौँ साना कुलाहरू निस्कन्छन्, त्यसैगरी भगवान्का अवतारहरू असङ्ख्य छन् । यी सबै अवतारहरू परमात्माका अंश वा कला हुन्, तर श्रीकृष्ण भने साक्षात् 'स्वयं भगवान्' हुनुहुन्छ । यो अध्यायले अवतारहरूको उद्देश्य केवल धर्मको रक्षा र असुरहरूको विनाश मात्र नभई जीवहरूलाई भक्ति मार्ग देखाउनु पनि हो भन्ने सन्देश दिन्छ । भगवान्को विराट् रूप र उहाँको मायाको महिमा वर्णन गर्दै सूतजीले भन्नुभयो कि अज्ञानका कारण मानिसले आत्मामा शरीर र जगत्को आरोप गर्दछ । जब आत्मज्ञान प्राप्त हुन्छ, तब मात्र यो भ्रम हटेर जान्छ । अन्तमा, सूतजीले 'श्रीमद्भागवत' को महिमा बताउनुहुन्छ । उहाँ भन्नुहुन्छ कि यो पुराण वेदरूपी वृक्षको सार हो र भगवान् श्रीकृष्ण स्वधाम जानुभएपछि कलयुगका मानिसहरूका लागि यो पुराणरूपी सूर्यको उदय भएको हो । यस पुराणको श्रवण र चिन्तनले मानिसलाई जन्म-मृत्युको उग्र चक्रबाट मुक्त गराई परमानन्दको प्राप्ति गराउँदछ । यसरी यो अध्यायले भागवतको आधारभूमि र अवतारवादको गहिरो रहस्य प्रकट गर्दछ ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'अवतारवाद' र 'ब्रह्मतत्त्व' को सम्बन्धमा आधारित छ । यसले ईश्वरलाई केवल निर्गुण र निराकार मात्र नभई भक्तको इच्छा अनुसार सगुण रूप धारण गर्ने करुणामय सत्ताका रूपमा चिनाउँछ । 'कृष्णस्तु भगवान् स्वयम्' भन्ने महावाक्यले श्रीकृष्णलाई सबै अवतारको स्रोत र पूर्ण स्वरूपका रूपमा स्थापित गरेको छ । दार्शनिक दृष्टिले यो अध्यायले 'विवर्तवाद' को सङ्केत गर्दछ, जहाँ निराकार परमात्मामा मायाका कारण नाम र रूपको आरोप हुन्छ । यसले स्थूल र सूक्ष्म शरीरलाई अविद्याको कार्य मान्दै आत्मज्ञान (संविदा) द्वारा तीबाट मुक्त भई ब्रह्ममा लीन हुनु नै जीवनको अन्तिम लक्ष्य भएको बताउँछ । 'अद्वैत' र 'विशिष्टाद्वैत' को समन्वय गर्दै यसले भक्तिको माध्यमबाट ज्ञान र वैराग्य प्राप्त हुने कुरामा जोड दिएको छ ।
