श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – पञ्चाशत्तमोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच
अस्तिः प्राप्तिश्च कंसस्य महिष्यौ भरतर्षभ ।
मृते भर्तरि दुःखार्ते ईयतुः स्म पितुर्गृहान् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे भरतर्षभ परीक्षित् ! कंसका अस्ति र प्राप्ति नाम गरेका दुई रानीहरू थिए । आफ्नो पतिको मृत्युपश्चात् उनीहरू दुःखित हुँदै आफ्ना पिताको घर गए ।। १ ।।
पित्रे मगधराजाय जरासन्धाय दुःखिते ।
वेदयाञ्चक्रतुः सर्वमात्मवैधव्यकारणम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः ती दुवै रानीका पिता मगधराज जरासन्ध थिए । उनीहरूले अत्यन्त दुःखी भएर आफ्ना पितालाई आफ्नो वैधव्यको कारण (श्रीकृष्णले कंसलाई मारेको वृत्तान्त) बताए ।। २ ।।
स तदप्रियमाकर्ण्य शोकामर्षयुतो नृप ।
अयादवीं महीं कर्तुं चक्रे परममुद्यमम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! यो अप्रिय समाचार सुनेर राजा जरासन्ध शोक र क्रोधले भरिए । उनले पृथ्वीलाई यादवशून्य बनाउने सङ्कल्प गरेर युद्धका लागि ठुलो उद्योग (तयारी) गरे ।। ३ ।।
अक्षौहिणीभिर्विंशत्या तिसृभिश्चापि संवृतः ।
यदुराजधानीं मथुरां न्यरुणत्सर्वतो दिशम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जरासन्धले तेइस अक्षौहिणी सेना साथमा लिएर यदुवंशीहरूको राजधानी मथुरालाई चारैतिरबाट घेरा हाले ।। ४ ।।
निरीक्ष्य तद्बलं कृष्ण उद्वेलमिव सागरम् ।
स्वपुरं तेन संरुद्धं स्वजनं च भयाकुलम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः छालले सीमा नाघेको समुद्रजस्तै देखिने त्यो विशाल सेनाद्वारा आफ्नो नगर घेरिएको र आफ्ना स्वजनहरू भयाकुल भएको श्रीकृष्णले देख्नुभयो ।। ५ ।।
चिन्तयामास भगवान्हरिः कारणमानुषः ।
तद्देशकालानुगुणं स्वावतारप्रयोजनम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः कुनै विशेष कारणले मनुष्य रूप धारण गर्नुभएका भगवान् श्रीहरिले त्यस देश र कालको परिस्थितिअनुसार आफ्नो अवतारको प्रयोजनका बारेमा विचार गर्न थाल्नुभयो ।। ६ ।।
हनिष्यामि बलं ह्येतद्भुवि भारं समाहितम् ।
मागधेन समानीतं वश्यानां सर्वभूभुजाम् ॥ ७ ॥
अक्षौहिणीभिः सङ्ख्यातं भटाश्वरथकुञ्जरैः ।
मागधस्तु न हन्तव्यो भूयः कर्ता बलोद्यमम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः मगधराजले जम्मा पारेका यी वशवर्ती राजाहरू र तिनका पैदल, घोडा, रथ तथा हात्तीहरूले युक्त अक्षौहिणी सेनाहरू पृथ्वीका भार हुन्, यिनीहरूलाई म नष्ट गर्नेछु । तर जरासन्धलाई भने अहिल्यै मार्नु हुँदैन, किनकि उसले पुनः सेना जम्मा गर्ने उद्योग गर्नेछ (र बाँकी रहेका दुष्टहरूलाई पनि एकै ठाउँमा ल्याउनेछ) ।। ७–८ ।।
एतदर्थोऽवतारोऽयं भूभारहरणाय मे ।
संरक्षणाय साधूनां कृतोऽन्येषां वधाय च ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो यो अवतार पृथ्वीको भार हरण गर्न, साधुहरूको रक्षा गर्न र दुष्टहरूको विनाश गर्नका लागि नै भएको हो ।। ९ ।।
अन्योऽपि धर्मरक्षायै देहः संभ्रियते मया ।
विरामायाप्यधर्मस्य काले प्रभवतः क्वचित् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः समय–समयमा बढ्दो अधर्मलाई रोक्न र धर्मको रक्षा गर्नका लागि म अन्य अवतारहरू पनि धारण गर्दछु ।। १० ।।
एवं ध्यायति गोविन्द आकाशात्सूर्यवर्चसौ ।
रथावुपस्थितौ सद्यः ससूतौ सपरिच्छदौ ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् गोविन्दले यसरी विचार गरिरहनुभएको बेला आकाशबाट सूर्य झैँ चम्किला, सारथी र आवश्यक उपकरणसहितका दुईवटा दिव्य रथहरू त्यहाँ आइपुगे ।। ११ ।।
आयुधानि च दिव्यानि पुराणानि यदृच्छया ।
दृष्ट्वा तानि हृषीकेशः सङ्कर्षणमथाब्रवीत् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः साथै भगवान्का सनातन दिव्य आयुध (हतियार) हरू पनि स्वयं प्रकट भए । ती हतियार र रथहरू देखेर हृषीकेश श्रीकृष्णले सङ्कर्षण (बलराम) लाई भन्नुभयो ।। १२ ।।
पश्यार्य व्यसनं प्राप्तं यदूनां त्वावतां प्रभो ।
एष ते रथ आयातो दयितान्यायुधानि च ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे आदरणीय दाजु ! हे प्रभो ! हेर्नुहोस्, तपाईँजस्तो रक्षक हुँदाहुँदै पनि यदुवंशीहरूमाथि यो कस्तो सङ्कट आइपऱ्यो ! यहाँ तपाईँको प्रिय रथ र शस्त्रहरू पनि आइपुगेका छन् ।। १३ ।।
यानमास्थाय जह्येतद् व्यसनात् स्वान् समुध्दर ।
एतदर्थं हि नौ जन्म साधूनामीश शर्मकृत् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः अब तपाईँ यस रथमा चढेर शत्रुसेनाको संहार गर्नुहोस् र स्वजनहरूलाई यो विपत्तिबाट उद्धार गर्नुहोस् । हे ईश्वर ! हामी दुवैको जन्म नै साधुहरूको कल्याणका लागि भएको हो ।। १४ ।।
त्रयोविंशत्यनीकाख्यं भूमेर्भारमपाकुरु ।
एवं सम्मन्त्र्य दाशार्हौ दंशितौ रथिनौ पुरात् ॥ १५ ॥
निर्जग्मतुः स्वायुधाढ्यौ बलेनाल्पीयसा वृतौ ।
शङ्खं दध्मौ विनिर्गत्य हरिर्दारुकसारथिः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः अतः तपाईँ यी तेइस अक्षौहिणी सेनाको संहार गरी पृथ्वीको भार हटाउनुहोस् । यसरी सल्लाह गरेर कवचधारी श्रीकृष्ण र बलराम थोरै सेना साथमा लिई नगरबाट बाहिर निस्कनुभयो । दारुकलाई सारथी बनाउनुभएका श्रीहरिले बाहिर निस्केपछि शङ्खनाद गर्नुभयो ।। १५–१६ ।।
ततोऽभूत् परसैन्यानां हृदि वित्रासवेपथुः ।
तावाह मागधो वीक्ष्य हे कृष्ण पुरुषाधम ॥ १७ ॥
न त्वया योद्धुमिच्छामि बालेनैकेन लज्जया ।
गुप्तेन हि त्वया मन्द न योत्स्ये याहि बन्धुहन् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस शङ्खनादले शत्रुसेनाको हृदयमा त्रास र कम्पन उत्पन्न भयो । उनीहरूलाई देखेर मगधराज जरासन्धले भन्यो– हे पुरुषाधम कृष्ण ! एक्लो बालक तँसँग युद्ध गर्न मलाई लाज लाग्छ । हे मन्दबुद्धि ! तँ त लुकेर बस्ने खालको छस्, हे बन्धुघाती ! म तँसँग लड्दिन, यहाँबाट भागिहाल् ।। १७–१८ ।।
तव राम यदि श्रद्धा युध्यस्व धैर्यमुद्वह ।
हित्वा वा मच्छरैश्छिन्नं देहं स्वर्याहि मां जहि ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राम (बलराम) ! यदि तिम्रो युद्ध गर्ने इच्छा छ भने धैर्य धारण गरी आऊ । कि त मेरो बाणले छिन्नभिन्न भएको देह त्यागेर स्वर्ग जाऊ, कि त मलाई मार ।। १९ ।।
श्रीभगवानुवाच–
न वै शूरा विकत्थन्ते दर्शयन्त्येव पौरुषम् ।
न गृह्णीमो वचो राजन्नतुरस्य मुमूर्षतः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान् भन्नुहुन्छ– हे राजन् ! शूरवीरहरू आत्मप्रशंसा गरेर बस्दैनन्, उनीहरू आफ्नो पौरुष देखाउँछन् । मृत्युको मुखमा पुगेका र आतुर भएका तिम्रा यी व्यर्थका कुराहरूलाई हामीले स्विकार्दैनौँ ।। २० ।।
श्रीशुक उवाच–
जरासुतस्तावभिसृत्य माधवौ
महाबलौघेन बलीयसाऽऽवृणोत् ।
ससैन्ययानध्वजवाजिसारथी
सूर्यानलौ वायुरिवाभ्ररेणुभिः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित् ! त्यसपछि जरासन्धले आफ्नो अत्यन्त शक्तिशाली विशाल सेनाद्वारा श्रीकृष्ण र बलरामलाई त्यसरी नै छोपिदियो, जसरी वायुले उडाएको बादल वा धुलोले सूर्य र आगोलाई छोपिदिन्छ । रथ, झण्डा, घोडा र सारथीसहितका दुवै दाजुभाइ शत्रुको घेराभित्र हराउनुभयो ।। २१ ।।
सुपर्णतालध्वजचिह्नितौ रथा–
स्त्रियः पुराट्टालकहर्म्यगोपुरं
समाश्रिताः संमुमुहुः शुचार्दितः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः गरुड र तालको चिह्नले युक्त श्रीकृष्ण र बलरामका रथहरू रणभूमिमा देखिन छाडेपछि नगरका अटालिका, भवन र गोपुर (ढोका) हरूमा बसेर युद्ध हेरिरहेका स्त्रीहरू शोकले व्याकुल भई मूर्छित भए ।। २२ ।।
हरिः परानीकपयोमुचां मुहुः
शिलीमुखात्युल्बणवर्षपीडितम् ।
स्वसैन्यमालोक्य सुरासुरार्चितं
व्यस्फूर्जयच्छार्ङ्गशरासनोत्तमम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः शत्रुसेना रूपी बादलले बाणको प्रचण्ड वर्षा गरी आफ्नो सेनालाई पीडा दिएको देखेर देवासुरपूजित भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो सर्वश्रेष्ठ 'शार्ङ्ग' धनुषको टङ्कार गर्नुभयो ।। २३ ।।
गृह्णन् निशङ्गादथ सन्दधच्छरान्
विकृष्य मुञ्चञ्छितबाणपूगान् ।
निघ्नन् रथान् कुञ्जरवाजिपत्तीन्
निरन्तरं यद्वदलातचक्रम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि उहाँले तरकसबाट बाण निकाल्ने, सन्धान गर्ने र धनुष खिचेर तिखा बाणका समूहहरू छोड्ने कार्य यति छिटो गर्नुभयो कि उहाँको धनुष घुमाइरहेको राँको (अलातचक्र) जस्तै देखिन थाल्यो । उहाँले निरन्तर बाण प्रहार गरी शत्रुको रथ, हात्ती, घोडा र पैदल सेनाको विनाश गर्न थाल्नुभयो ।। २४ ।।
निर्भिन्नकुम्भाः करिणो निपेतु–
रथा हताश्वध्वजसूतनायकाः
पदायतश्छिन्नभुजोरुकन्धराः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः बाणले हात्तीहरूको कुम्भस्थल फुट्यो र तिनीहरू ढले, घोडाहरूका गर्दन काटिए र रथहरूका घोडा, झण्डा, सारथी र नायकहरू नष्ट भए । पैदल सेनाका पनि हात, तिघ्रा र गर्दनहरू काटिए ।। २५ ।।
सञ्छिद्यमानद्विपदेभवाजिना–
भुजाहयः पूरुषशीर्षकच्छपा
हतद्विपद्वीपहयग्रहाकुलाः ॥ २६ ॥
करोरुमीना नरकेशशैवला
धनुस्तरङ्गायुधगुल्मसङ्कुलाः ।
अच्छूरिकावर्तभयानका महा–
प्रवर्तिता भीरुभयावहा मृधे
मनस्विनां हर्षकरीः परस्परम् ।
विनिघ्नतारीन् मुषलेन दुर्मदान्
सङ्कर्षणेनापरीमेयतेजसा ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः काटिएका मानिस, हात्ती र घोडाहरूको अङ्गबाट निस्केको रगतको सयौँ नदीहरू बग्न थाले । ती नदीमा मानिसका हातहरू सर्पजस्ता, टाउकाहरू कछुवाजस्ता र मरेका हात्तीहरू टापुजस्ता देखिन्थे । घोडाहरू गोहीजस्ता, हात र तिघ्राहरू माछाजस्ता र मानिसका केशहरू लेउजस्ता देखिन्थे । धनुषहरू छालजस्ता र अन्य हतियारहरू झारपातजस्ता देखिन्थे । मणियुक्त गहनाहरू ढुङ्गा–गिट्टीजस्ता थिए । अपरिमित तेजस्वी बलरामजीले मुसलद्वारा ती उन्मत्त शत्रुहरूलाई संहार गर्दा बगेको यो रगतको नदी कायरहरूका लागि भयानक र वीरहरूका लागि उत्साहवर्धक थियो ।। २६–२८ ।।
बलं तदङ्गार्णवदुर्गभैरवं
दुरन्तपारं मगधेन्द्रपालितम् ।
क्षयं प्रणीतं वसुदेवपुत्रयो–
नेपाली भावानुवादः मगधराज जरासन्धद्वारा पालित त्यो समुद्र जस्तै अपार र दुर्जेय सेनालाई वसुदेवका पुत्रहरू (श्रीकृष्ण र बलराम) ले केही बेरमै नष्ट गरिदिनुभयो । जगदीश्वरहरूका लागि यो एक साधारण लीला मात्र थियो ।। २९ ।।
स्थित्युद्भवान्तं भुवनत्रयस्य यः
समीहितेऽनन्तगुणः स्वलीलया ।
न तस्य चित्रं परपक्षनिग्रह–
नेपाली भावानुवादः जसले आफ्नो लीलाद्वारा नै तीनै लोकको उत्पत्ति, स्थिति र विनाश गर्नुहुन्छ, ती अनन्त गुणसम्पन्न भगवान्का लागि शत्रुको विनाश गर्नु कुनै अनौठो कुरा होइन । तैपनि उहाँले मनुष्यको जस्तै अनुकरण गरी गर्नुभएको कर्मको यहाँ वर्णन गरिएको हो ।। ३० ।।
जग्राह विरथं रामो जरासन्धं महाबलम् ।
हतानीकावशिष्टासुं सिंहः सिंहमिवौजसा ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै सेना मारिएपछि र रथ पनि नष्ट भएपछि केवल प्राण मात्र बाँकी रहेको महाबली जरासन्धलाई बलरामजीले त्यसरी नै समात्नुभयो, जसरी एउटा सिंहले अर्को सिंहलाई बलपूर्वक समात्छ ।। ३१ ।।
बध्यमानं हतारातिं पाशैर्वारुणमानुषैः ।
वारयामास गोविन्दस्तेन कार्यचिकीर्षया ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामजीले शत्रु जरासन्धलाई वरुणपाश र साधारण डोरीले बाँध्न लाग्नुभएको थियो । तर भविष्यमा उसैद्वारा अझ धेरै दुष्टहरूलाई जम्मा गराई संहार गर्ने प्रयोजनले भगवान् गोविन्दले उसलाई मार्नबाट रोक्नुभयो र मुक्त गरिदिनुभयो ।। ३२ ।।
सा मुक्तो लोकनाथाभ्यां व्रीडितो वीरसम्मतः ।
तपसे कृतसङ्कल्पो वारितः पथि राजभिः ॥ ३३ ॥
वाक्यैः पवित्रार्थपदैर्नयनैः प्राकृतैरपि ।
स्वकर्मबन्धप्राप्तोऽयं यदुभिस्ते पराभवः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः लोकनाथहरूद्वारा मुक्त गरिएको त्यो वीरहरूमा सम्मानित जरासन्ध लज्जित भयो । उसले तपस्या गर्ने सङ्कल्प गऱ्यो तर बाटोमा अन्य राजाहरूले उसलाई रोके । उनीहरूले व्यावहारिक र अर्थपूर्ण कुराहरू गर्दै यो पराजय आफ्नै कर्मको फल वा प्रारब्ध हो भनी सम्झाएर उसलाई फर्काए ।। ३३–३४ ।।
हतेषु सर्वानीकेषु नृपो बार्हद्रथस्तदा ।
उपेक्षितो भगवता मगधान् दुर्मना ययौ ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! सबै सेना नष्ट भएपछि भगवान्द्वारा उपेक्षित भएको मगधराज जरासन्ध अत्यन्त दुःखी मनले आफ्नो देश मगध फर्कियो ।। ३५ ।।
मुकुन्दोऽप्यक्षतबलो निस्तीर्णारिबलार्णवः ।
विकीर्यमाणः कुसुमैस्त्रीदशैरनुमोदितः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः उता शत्रुको सेना रूपी समुद्रलाई पार गर्नुभएका भगवान् मुकुन्दको आफ्नो सेना भने सुरक्षित थियो । आकाशबाट देवताहरूले पुष्पवृष्टि गरी उहाँको अभिनन्दन गरे ।। ३६ ।।
माथुरैः उपसङ्गम्य विज्वरैर्मुदितात्मभिः ।
उपगीयमानविजयः सूतमागधवन्दिभिः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः मथुराका बासिन्दाहरू सन्तापरहित र हर्षित भएर भगवानलाई भेट्न आए । सूत, मागध र वन्दीजनहरूले उहाँको विजयको यशोगान गरे ।। ३७ ।।
शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्भेरीतूर्याण्यनेकशः ।
वीणावेणुमृदङ्गानि पुरं प्रविशति प्रभौ ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभु नगरमा प्रवेश गर्दा शङ्ख, दुन्दुभि, भेरी, तूर्य, वीणा, बाँसुरी र मृदङ्ग जस्ता अनेकौँ वाद्यवादनहरू गुन्जायमान भए ।। ३८ ।।
सिक्तमार्गां हृष्टजनां पताकाभिरलङ्कृताम् ।
निर्घुष्टां ब्रह्मघोषेण कौतुकाबद्धतोरणाम् ॥ ३९ ॥
निचीयमानो नारीभिर्माल्यदध्यक्षताङ्कुरैः ।
निरीक्ष्यमाणः सस्नेहं प्रीत्युत्कलितलोचनैः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः मथुराका सडकहरूमा जल छर्किएका थिए, मानिसहरू खुसी थिए र नगर ध्वजा–पताकाहरूले सजिएको थियो । जताततै वेदपाठको ध्वनि गुन्जिरहेको थियो र तोरणहरू बाँधिएका थिए । बाटोमा नारीहरूले पुष्पमाला, दही र अक्षताले उहाँको स्वागत गरे । भगवानले पनि प्रेमपूर्ण दृष्टिले हेर्दै नगर प्रवेश गर्नुभयो ।। ३९–४० ।।
आयोधनगतं वित्तमनन्तं वीरभूषणम् ।
यदुराजाय तत् सर्वमाहृतं प्रादिशत्प्रभुः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः रणभूमिबाट प्राप्त भएको अपार धन र वीरहरूका आभूषणहरू प्रभुले यदुराज उग्रसेनलाई सुम्पिनुभयो ।। ४१ ।।
एवं सप्तदशकृत्वस्तावत्यक्षौहिणीबलः ।
युयुधे मागधो राजा यदुभिः कृष्णपालितैः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी मगधराज जरासन्धले तेइस अक्षौहिणी सेना साथमा लिएर सत्र पटकसम्म श्रीकृष्णद्वारा रक्षित यदुवंशीहरूसँग युद्ध गऱ्यो ।। ४२ ।।
अक्षिण्वंस्तद्बलं सर्वं वृष्णयः कृष्णतेजसा ।
हतेषु स्वेष्वनीकेषु त्यक्तोऽयादरिभिर्नृपः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णको प्रभावले यादवहरूले हरेक पटक जरासन्धको सम्पूर्ण सेना नष्ट गरिदिए । आफ्नो सेना मारिएपछि र शत्रुहरूद्वारा तिरस्कृत भएपछि ऊ पुनः आफ्नो देश फर्किन्थ्यो ।। ४३ ।।
अष्टादशमसङ्ग्रामे आगामिनि तदन्तरा ।
नारदप्रेषितो वीरो यवनः प्रत्यदृश्यत ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब अठारौँ पटक युद्ध हुन लागेको थियो, त्यही बेला नारदजीद्वारा पठाइएको कालयवन नामको वीर त्यहाँ प्रकट भयो ।। ४४ ।।
रुरोध मथुरामेत्य तिसृभिर्म्लेच्छकोटिभिः ।
नृलोके चाप्रतिद्वन्द्वो वृष्णीञछ्रुत्वाऽऽत्मसम्मितान् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः संसारमा आफ्नो कोही पनि प्रतिद्वन्द्वी छैन भन्ने ठानेको त्यस कालयवनले जब यादवहरू आफू समान बलशाली छन् भन्ने सुन्यो, तब तीन करोड म्लेच्छ सेना लिएर मथुरालाई घेरा हाल्यो ।। ४५ ।।
तं दृष्ट्वाचिन्तयत् कृष्णः सङ्कर्षणसहायवान् ।
अहो यदूनां वृजिनं प्राप्तं ह्युभयतो महत् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो शक्तिशाली कालयवनलाई देखेर बलरामसहितका श्रीकृष्णले विचार गर्नुभयो– अहो ! यदुवंशीहरूमाथि दुवैतिरबाट ठुलो सङ्कट आइपऱ्यो ।। ४६ ।।
यवनोऽयं निरुन्धेऽस्मानद्य तावन्महाबलः ।
मागधोऽप्यद्य वा श्वो वा परश्वो वाऽऽगमिष्यति ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो महाबली यवनले आज हामीलाई घेरेको छ भने उता जरासन्ध पनि आज, भोलि वा पर्सिभित्रमा आइपुग्नेछ ।। ४७ ।।
आवयोर्युध्यतोरस्य यद्यागन्ता जरासुतः ।
बन्धून् वधिष्यत्यथवा नेष्यते स्वपुरं बली ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि हामी यो यवनसँग युद्ध गरिरहेको बेला जरासन्ध आयो भने, त्यो बलियो जरासन्धले हाम्रा बन्धुबान्धवलाई मार्नेछ वा समातेर आफ्नो नगरमा लैजानेछ ।। ४८ ।।
तस्मादद्य विधास्यामो दुर्गं द्विपददुर्गमम् ।
तत्र ज्ञातीन् समाधाय यवनं घातयामहे ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले आज हामी यस्तो एउटा किल्ला बनाऔँ जहाँ मानिसहरू सहजै प्रवेश गर्न नसकून् । त्यहाँ आफ्ना नातेदारहरूलाई सुरक्षित राखेर अनि यो यवनको संहार गरौँला ।। ४९ ।।
इति संमन्त्र्य भगवान् दुर्गं द्वादशयोजनम् ।
अन्तःसमुद्रे नगरं कृत्स्नाद्भुतमचीकरत् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी सल्लाह गरेर भगवानले समुद्रको बीचमा बाह्र योजन फैलिएको एउटा अत्यन्तै अद्भुत र सुरक्षित नगर (द्वारका) निर्माण गराउनुभयो ।। ५० ।।
दृश्यते यत्र हि त्वाष्ट्रं विज्ञानं शिल्पनैपुणम् ।
रथ्याचत्वरवीथीभिर्यथावास्तु विनिर्मितम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः जहाँ विश्वकर्माको शिल्प–चातुर्य र वास्तु–विज्ञान स्पष्ट देखिन्थ्यो । त्यहाँ वास्तुशास्त्र अनुसार नै राजमार्ग, चोक र गल्लीहरू निर्माण गरिएका थिए ।। ५१ ।।
सुरद्रुमलतोद्यानविचित्रोपवनान्वितम् ।
हेमशृङ्गैर्दिविस्पृग्भिः स्फटिकाट्टालगोपुरैः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो नगर दिव्य कल्पवृक्ष र लहराहरूले युक्त बगैँचाहरूले सुसज्जित थियो । आकाश छुने सुनका शिखरहरू र स्फटिकले बनेका अटालिका तथा गोपुरहरूले गर्दा त्यो नगर मनोहर देखिन्थ्यो ।। ५२ ।।
राजतारकुटैः कोष्ठैर्हेमकुम्भैरलङ्कृतैः ।
रत्नाकूटैर्गृहैर्हेमैर्महामरकतस्थलैः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ सुनका कलशहरूले सजाइएका चाँदी र पित्तलका भण्डारहरू थिए । घरहरू सुनका थिए र भुईँहरू मरकत मणिले बनेका थिए ।। ५३ ।।
वास्तोष्पतीनां च गृहैर्वल्लभीभिश्च निर्मितम् ।
चातुर्वर्ण्यजनाकीर्णं यदुदेवगृहोल्लसत् ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः वास्तु–देवताका मन्दिर र बरण्डाहरूले युक्त त्यो नगरमा चारै वर्णका मानिसहरू बस्थे । त्यहाँ यदुराज उग्रसेन र अन्य यादव प्रमुखहरूका महलहरू चम्किरहेका थिए ।। ५४ ।।
सुधर्मां पारिजातं च महेन्द्रः प्राहिणोद्धरेः ।
यत्र चावस्थितो मर्त्यो मर्त्यधर्मैर्न युज्यते ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः देवराज इन्द्रले भगवान् श्रीहरिका लागि 'सुधर्मा' सभा र 'पारिजात' वृक्ष उपहार पठाए । त्यस सभाको महिमा यस्तो थियो कि त्यहाँ बस्ने मानिसलाई मानवोचित भोक–प्यास आदि धर्मले सताउँदैनथ्यो ।। ५५ ।।
श्यामैककर्णान् वरुणो हयाञ्छुक्लान् मनोजवान् ।
अष्टौ निधिपतिः कोशान् लोकपालो निजोदयान् ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः वरुणदेवले मन जस्तै वेग भएका र एउटा कान कालो भएका सेता घोडाहरू अर्पण गरे । कुबेरले आफ्ना आठवटा निधिहरू र अन्य लोकपालहरूले पनि आफ्ना ऐश्वर्यहरू भगवानलाई बुझाए ।। ५६ ।।
यद् यद् भगवता दत्तमाधिपत्यं स्वसिद्धये ।
सर्वं प्रत्यर्पयामासुर्हरौ भूमिगते नृप ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! भगवानले नै ती लोकपालहरूलाई उनीहरूको सिद्धिका लागि जुन अधिकार र ऐश्वर्य दिनुभएको थियो, उहाँ स्वयं पृथ्वीमा अवतरण गर्नुभएपछि उनीहरूले ती सबै वस्तु भगवानको सेवामा समर्पित गरे ।। ५७ ।।
तत्र योगप्रभावेण नीत्वा सर्वजनं हरिः ।
प्रजापालेन रामेण कृष्णः समनुमन्त्रितः ।
निर्जगाम पुरद्वारात् पद्ममाली निरायुधः ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि श्रीहरिले आफ्नो योगमायाको प्रभावले सबै मथुरावासीहरूलाई द्वारकामा पुऱ्याउनुभयो र बाँकी प्रजाको रक्षाका लागि बलरामजीसँग परामर्श गरी उहाँलाई त्यहीँ राख्नुभयो । अनि भगवान् श्रीकृष्ण घाँटीमा कमलको माला पहिरिएर, कुनै पनि हतियार नलिईकन नगरको मुख्य ढोकाबाट बाहिर निस्कनुभयो ।। ५८ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे
दुर्गनिवेशनं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको यो अध्यायमा मगधराज जरासन्धको मथुरामाथिको आक्रमण र भगवान् श्रीकृष्णद्वारा द्वारकापुरीको निर्माणको वर्णन गरिएको छ । कंसको मृत्युपछि उसकी दुई रानीहरू अस्ति र प्राप्तिले आफ्ना पिता जरासन्धलाई श्रीकृष्णको कार्यका बारेमा बताए । क्रुद्ध जरासन्धले तेइस अक्षौहिणी सेना लिएर सत्र पटकसम्म मथुरामा आक्रमण गऱ्यो । हरेक पटक श्रीकृष्ण र बलरामले उसको विशाल सेनालाई पराजित गर्नुभयो तर जरासन्धलाई जीवितै छाडिदिनुभयो । भगवानको उद्देश्य जरासन्धको माध्यमबाट पृथ्वीका सबै दुष्ट राजाहरूलाई एकै ठाउँमा ल्याएर तिनीहरूको संहार गर्नु थियो ।
सत्रौँ पटकको युद्धपछि कालयवन नामको अर्को शक्तिशाली शत्रुले मथुरा घेर्न आइपुग्यो । नारदको प्रेरणाले आएको कालयवनसँग तीन करोड सेना थियो । यता जरासन्ध पनि आक्रमणका लागि आउँदै थियो । दुवैतिरबाट शत्रुले घेर्ने सम्भावना देखेर श्रीकृष्णले आफ्ना प्रजा र बन्धुबान्धवहरूको सुरक्षाका लागि समुद्रको बीचमा अभेद्य द्वारका नगरी निर्माण गर्ने विचार गर्नुभयो । योगमायाको प्रभावले उहाँले सबैलाई सुरक्षित द्वारकामा स्थानान्तरण गर्नुभयो । देवराज इन्द्र, वरुण र कुबेर जस्ता लोकपालहरूले भगवानको सेवामा स्वर्गका दिव्य वस्तु र निधिहरू अर्पण गरे । अन्त्यमा श्रीकृष्णले बलरामलाई मथुराको रक्षामा राखेर आफू भने निरायुध रूपमा कालयवनको सामना गर्न नगरबाट बाहिर निस्कनुभयो । यो कथाले भगवानको रणनीतिक चातुर्य, भक्तवत्सलता र दुष्टहरूको संहारका लागि गरिने अद्भुत लीलालाई प्रस्तुत गर्दछ ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले भगवानको सर्वशक्तिमानता र उनको लीलाको गहन दार्शनिक पक्षलाई उजागर गर्दछ । भगवान् स्वयं पूर्ण र अप्तकाम भए पनि मनुष्यको अनुकरण गर्दै लीला गर्छन्, जसलाई 'मर्त्यानुविध' भनिएको छ । यसले ईश्वरको अवतार धारण गर्नुको मुख्य उद्देश्य धर्मको संस्थापना र अधर्मको विनाश हो भन्ने पुष्टि गर्छ । जरासन्धलाई बारम्बार जीवित छोड्नुले ईश्वरको न्याय र संहारको पनि एक विशेष पद्धति हुन्छ भन्ने बुझाउँछ । द्वारका निर्माणको प्रसङ्गले सुरक्षा र स्थितिका लागि उचित कर्म र स्थानको महत्त्वलाई दर्साउँछ । भौतिक ऐश्वर्यहरू (जस्तै इन्द्र र वरुणले दिएका उपहार) अन्ततः भगवानकै अंश हुन् र ती उनकै सेवामा समर्पित हुनुपर्छ भन्ने सन्देश यहाँ छ । श्रीकृष्णको निरायुध निस्कनुले आत्मबल र दैवी शक्तिको अगाडि भौतिक शस्त्रहरू गौण हुन्छन् भन्ने दर्शन व्यक्त गर्दछ ।
No comments:
Post a Comment