श्रीमद्भागवत महापुराण
(यहाँ स्कन्ध र अध्यायको नाम हाल्नुहोस्)
मैत्रेय उवाच –
(अनुष्टुप्)
मनोस्तु शतरूपायां तिस्रः कन्याश्च जज्ञिरे ।
आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिरिति विश्रुताः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— विदुरजी ! स्वायम्भुव मनु र शतरूपा महारानीबाट प्रियव्रत र उत्तानपाद नाम गरेका दुई छोराहरू भए। त्यस्तै आकूति, देवहूति र प्रसूति नाम गरेका तीन प्रसिद्ध छोरीहरू जन्मिए ।।१।।
आकूतिं रुचये प्रादाद् अपि भ्रातृमतीं नृपः ।
पुत्रिकाधर्ममाश्रित्य शतरूपानुमोदितः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः मनु महाराजले महारानी शतरूपाको स्वीकृति लिएर, दाजुभाइ भए तापनि आकूतिलाई 'पुत्रिका धर्म' (छोरीको छोरो आफ्नो उत्तराधिकारी हुने सर्त) अनुसार रुचि प्रजापतिलाई प्रदान गर्नुभयो ।।२।।
प्रजापतिः स भगवान् रुचिस्तस्यां अजीजनत् ।
मिथुनं ब्रह्मवर्चस्वी परमेण समाधिना ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मतेजले सम्पन्न ती भगवान् रुचि प्रजापतिले समाधिस्थ भई आकूतिको गर्भबाट एक स्त्री र एक पुरुष गरी जुम्ल्याहा सन्तान उत्पन्न गराउनुभयो ।।३।।
यस्तयोः पुरुषः साक्षात् विष्णुर्यज्ञस्वरूपधृक् ।
या स्त्री सा दक्षिणा भूतेभूतेरंशभूतानपायिनी ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः तीमध्ये जो पुरुष थिए, उनी साक्षात् यज्ञस्वरूपधारी भगवान् विष्णु हुनुहुन्थ्यो भने जो स्त्री थिइन्, उनी भगवान्सँग कहिल्यै वियोग नहुने लक्ष्मीकी अंशभूता 'दक्षिणा' थिइन् ।।४।।
आनिन्ये स्वगृहं पुत्र्याः पुत्रं विततरोचिषम् ।
स्वायम्भुवो मुदा युक्तो रुचिर्जग्राह दक्षिणाम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः ती परम तेजस्वी नातिलाई मनु महाराजले खुसी हुँदै आफ्नो घर लिएर आउनुभयो भने नातिनी दक्षिणालाई रुचि प्रजापतिले स्वीकार गर्नुभयो ।।५।।
तां कामयानां भगवान् उवाह यजुषां पतिः ।
तुष्टायां तोषमापन्नोऽ जनयद् द्वादशात्मजान् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः पछि यज्ञपति भगवान्ले आफूलाई चाहने ती दक्षिणासँग विवाह गर्नुभयो। उहाँले प्रसन्न भएर दक्षिणाको गर्भबाट बाह्र जना छोराहरू उत्पन्न गर्नुभयो ।।६।।
तोषः प्रतोषः सन्तोषो भद्रः शान्तिरिडस्पतिः ।
इध्मः कविर्विभुः स्वह्नः सुदेवो रोचनो द्विषट् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः ती बाह्र छोराहरूको नाम तोष, प्रतोष, सन्तोष, भद्र, शान्ति, इडस्पति, इध्म, कवि, विभु, स्वह्न, सुदेव र रोचन हुन् ।।७।।
तुषिता नाम ते देवा आसन् स्वायम्भुवान्तरे ।
मरीचिमिश्रा ऋषयो यज्ञः सुरगणेश्वरः ॥ ८ ॥
प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्रौ महौजसौ ।
तत्पुत्रपौत्रनप्तॄणां अनुवृत्तं तदन्तरम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वायम्भुव मन्वन्तरमा यिनै बाह्र जना 'तुषित' नामका देवताहरू थिए। त्यस समयमा मरीचि आदि सप्तर्षिहरू थिए भने भगवान् यज्ञ नै देवराज इन्द्र हुनुहुन्थ्यो। मनुका महातेजस्वी छोराहरू प्रियव्रत र उत्तानपादका सन्तानहरूले नै त्यो मन्वन्तर भरिएको थियो ।।८-९।।
देवहूतिमदातात कर्दमायात्मजां मनुः ।
तत्संबन्धि श्रुतप्रायं भवता गदतो मम ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजी ! मनुले अर्की छोरी देवहूतिको विवाह कर्दम ऋषिसँग गरिदिनुभएको थियो, जसको वर्णन मैले तपाईँलाई पहिले नै सुनाइसकेको छु ।।१०।।
दक्षाय ब्रह्मपुत्राय प्रसूतिं भगवान्मनुः ।
प्रायच्छद्यत्कृतः सर्गः त्रिलोक्यां विततो महान् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः मनुले आफ्नी तेस्री कन्या प्रसूतिको विवाह ब्रह्माजीका छोरा दक्ष प्रजापतिका साथ गरिदिनुभयो, जसको वंश विस्तार तीनै लोकमा फैलिएको छ ।।११।।
याः कर्दमसुताः प्रोक्ता नव ब्रह्मर्षिपत्नयः ।
तासां प्रसूतिप्रसवं प्रोच्यमानं निबोध मे ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः कर्दमजीका जुन नौ कन्याहरू ब्रह्मर्षिहरूका पत्नी भएका थिए, अब तिनीहरूका वंश र सन्तानका बारेमा मबाट विस्तारपूर्वक सुन ।।१२।।
पत्नी मरीचेस्तु कला सुषुवे कर्दमात्मजा ।
कश्यपं पूर्णिमानं च ययोः आपूरितं जगत् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः मरीचि ऋषिकी पत्नी कलाबाट कश्यप र पूर्णिमा नामका दुई छोराहरू जन्मिए, जसका सन्तानले यो सम्पूर्ण जगत् भरिएको छ ।।१३।।
पूर्णिमासूत विरजं विश्वगं च परन्तप ।
देवकुल्यां हरेः पाद शौचाद्याभूत्सरिद्दिवः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः पूर्णिमाका तर्फबाट विरज र विश्वग नामका दुई छोरा र देवकुल्या नामकी छोरी जन्मिइन्। ती देवकुल्या नै अर्को जन्ममा भगवान्को चरण धोएको जलबाट देवनदी गङ्गाका रूपमा प्रकट भइन् ।।१४।।
अत्रेः पत्न्यनसूया त्रीन् जज्ञे सुयशसः सुतान् ।
दत्तं दुर्वाससं सोमं आत्मेशब्रह्मसम्भवान् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः अत्रि ऋषिकी पत्नी अनसूयाबाट दत्तात्रेय, दुर्वासा र चन्द्रमा नामका तीन परम यशस्वी छोराहरू जन्मिए। उनीहरू क्रमशः भगवान् विष्णु, शङ्कर र ब्रह्माका अंशबाट उत्पन्न भएका थिए ।।१५।।
विदुर उवाच– अत्रेर्गृहे सुरश्रेष्ठाः स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः । किञ्चित् चिकीर्षवो जाता एतदाख्याहि मे गुरो ॥ १६ ॥
मैत्रेय उवाच– ब्रह्मणा चोदितः सृष्टौ अत्रिर्ब्रह्मविदां वरः ।
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— ब्रह्माजीले सृष्टिको रचना गर्न प्रेरणा दिएपछि ब्रह्मज्ञानीहरूमा श्रेष्ठ अत्रि मुनि आफ्नी पत्नीका साथ ऋक्ष नामक पर्वतमा तपस्या गर्न जानुभयो ।।१७।।
तस्मिन् प्रसूनस्तबकपलाशाशोककानने ।
वार्भिः स्रवद्भिरुद्घुष्टे निर्विन्ध्यायाः समन्ततः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पलाश र अशोकका फूलका गुच्छाले सुशोभित वन थियो, जहाँ निर्विन्ध्या नदीको जलको कलकल आवाज गुञ्जायमान भइरहन्थ्यो ।।१८।।
प्राणायामेन संयम्य मनो वर्षशतं मुनिः ।
अतिष्ठत् एकपादेन निर्द्वन्द्वोऽनिलभोजनः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिले त्यहाँ प्राणायामद्वारा मनलाई वशमा राखी, द्वन्द्वरहित भएर केवल वायु मात्र भक्षण गरी सय वर्षसम्म एक खुट्टाले उभिएर कठोर तपस्या गर्नुभयो ।।१९।।
शरणं तं प्रपद्येऽहं य एव जगदीश्वरः ।
प्रजां आत्मसमां मह्यं प्रयच्छत्विति चिन्तयन् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले चिन्तन गर्नुभयो— "जो सम्पूर्ण जगत्का ईश्वर हुनुहुन्छ, म उहाँकै शरण पर्दछु। उहाँले मलाई आफ्नै समान सन्तान प्रदान गरून्" ।।२०।।
तप्यमानं त्रिभुवनं प्राणायामैधसाग्निना ।
निर्गतेन मुनेर्मूर्ध्नः समीक्ष्य प्रभवस्त्रयः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः अत्रि मुनिको प्राणायाम रूपी इन्धनबाट उत्पन्न भएको तपस्याको अग्निले तीनै लोक डढाउन थालेको देखेर ब्रह्मा, विष्णु र महेश ती मुनिको आश्रममा पुग्नुभयो ।।२१।।
अप्सरोमुनिगन्धर्व सिद्धविद्याधरोरगैः ।
वितायमानयशसः तदाश्रमपदं ययुः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा अप्सरा, मुनि, गन्धर्व, सिद्ध, विद्याधर र नागहरू उहाँको यशको गान गरिरहेका थिए ।।२२।।
तत्प्रादुर्भावसंयोग विद्योतितमना मुनिः ।
उत्तिष्ठन्नेकपादेन ददर्श विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥
प्रणम्य दण्डवद्भूमौ उपतस्थेऽर्हणाञ्जलिः ।
वृषहंससुपर्णस्थान् स्वैः स्वैश्चिह्नैश्च चिह्नितान् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्रिदेवहरूको उपस्थितिले अत्रि मुनिको अन्तःकरण प्रकाशित भयो। उहाँले आँखा खोलेर हेर्दा आफ्ना वाहनहरू— साँढे, हाँस र गरुडमा सवार, आ-आफ्ना हातमा त्रिशूल, कमण्डलु र चक्र लिएका देवताहरूलाई देख्नुभयो र पृथ्वीमा दण्डवत् प्रणाम गरी हात जोडेर स्तुति गर्नुभयो ।।२३-२४।।
कृपावलोकेन हसद् वदनेनोपलम्भितान् ।
तद् रोचिषा प्रतिहते निमील्य मुनिरक्षिणी ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूको हसिलो मुख र कृपादृष्टिले मुनिलाई आनन्दित तुल्यायो। उहाँहरूको तेजले आँखा तिरमिराएपछि मुनिले आफ्ना दुवै आँखा चिम्लिनुभयो ।।२५।।
चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन् नस्तावीत्संहताञ्जलिः ।
श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयसः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिले आफ्नो चित्त ती त्रिदेवहरूमा एकाग्र गरी मधुर र भावपूर्ण वाणीले सबै लोकका पूजनीय उहाँहरूको स्तुति गर्न लाग्नुभयो ।।२६।।
अत्रिरुवाच–
(वसंततिलका)
विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानैः
मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहाः ।
ते ब्रह्मविष्णुगिरिशाः प्रणतोऽस्म्यहं वः
तेभ्यः क एव भवतां मे इहोपहूतः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः अत्रि मुनिले भन्नुभयो— प्रत्येक कल्पमा जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र संहारका लागि मायाका सत्त्वादि तीन गुणलाई विभाग गरेर शरीर धारण गर्ने ब्रह्मा, विष्णु र महेश हजुरहरूलाई म नमस्कार गर्दछु। मैले त एकै ईश्वरलाई बोलाएको थिएँ, हजुरहरूमध्ये मैले पुकारेको को हुनुहुन्छ? ।।२७।।
एको मयेह भगवान् विविधप्रधानैः
चित्तीकृतः प्रजननाय कथं नु यूयम् ।
अत्रागतास्तनुभृतां मनसोऽपि दूराद्
ब्रूत प्रसीदत महानिह विस्मयो मे ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले सन्तान प्राप्तिका लागि केवल एक भगवान्को मात्र ध्यान गरेको थिएँ, तर हजुरहरू तिनै जना यहाँ कसरी पाल्नुभयो? हजुरहरू देहधारीको मनको पहुँचभन्दा टाढा हुनुहुन्छ, मलाई यो ठुलो आश्चर्य लागेको छ, कृपया यसको रहस्य बताउनुहोस् ।।२८।।
मैत्रेय उवाच–
(अनुष्टुप्)
इति तस्य वचः श्रुत्वा त्रयस्ते विबुधर्षभाः ।
प्रत्याहुः श्लक्ष्णया वाचा प्रहस्य तं ऋषिं प्रभो ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजी भन्नुहुन्छ— हे विदुर ! अत्रि मुनिका कुरा सुनेर ती तीनै देवताहरू मुसुमुसु हाँस्दै मधुर वाणीमा बोल्नुभयो ।।२९।।
देवा ऊचुः–
यथा कृतस्ते सङ्कल्पो भाव्यं तेनैव नान्यथा ।
सत्सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् यद्वै ध्यायति ते वयम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले भन्नुभयो— हे ब्रह्मन् ! तपाईँ सत्यसङ्कल्प हुनुहुन्छ, त्यसैले तपाईँले जस्तो सङ्कल्प गर्नुभयो त्यस्तै हुनेछ। तपाईँले जसको ध्यान गर्नुभएको थियो, ती हामी तिनै जना हौँ ।।३०।।
अथास्मद् अंशभूतास्ते आत्मजा लोकविश्रुताः ।
भवितारोऽङ्ग भद्रं ते विस्रप्स्यन्ति च ते यशः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महर्षि ! तपाईँको कल्याण होस्। तपाईँको घरमा हाम्रा अंशबाट तीन प्रसिद्ध छोराहरू जन्मनेछन्, जसले तपाईँको यशलाई संसारमा फैलाउनेछन् ।।३१।।
एवं कामवरं दत्त्वा प्रतिजग्मुः सुरेश्वराः ।
सभाजितास्तयोः सम्यग् दम्पत्योर्मिषतोस्ततः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी वरदान दिएपछि दम्पतीद्वारा पूजित भई ती सुरेश्वरहरू उहाँहरूकै सामुन्ने आ-आफ्नो लोकतर्फ प्रस्थान गर्नुभयो ।।३२।।
सोमोऽभूद्ब्रह्मणोंऽशेन दत्तो विष्णोस्तु योगवित् ।
दुर्वासाः शंकरस्यांशो निबोधाङ्गिरसः प्रजाः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीको अंशबाट चन्द्रमा (सोम), विष्णुको अंशबाट योगवेत्ता दत्तात्रेय र महादेवको अंशबाट दुर्वासा ऋषि अत्रिका छोराका रूपमा जन्मिए। अब अङ्गिरा ऋषिका सन्तानका बारेमा सुन ।।३३।।
श्रद्धा त्वङ्गिरसः पत्नी चतस्रोऽसूत कन्यकाः ।
सिनीवाली कुहू राका चतुर्थ्यनुमतिस्तथा ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः अङ्गिराकी पत्नी श्रद्धाले सिनीवाली, कुहू, राका र अनुमति नामका चार कन्याहरूलाई जन्म दिइन् ।।३४।।
तत्पुत्रावपरावास्तां ख्यातौ स्वारोचिषेऽन्तरे ।
उतथ्यो भगवान् साक्षात् ब्रह्मिष्ठश्च बृहस्पतिः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसबाहेक उनीबाट उतथ्य र ब्रह्मनिष्ठ बृहस्पति नामका दुई विख्यात छोराहरू जन्मिए, जो स्वारोचिष मन्वन्तरमा प्रसिद्ध भए ।।३५।।
पुलस्त्योऽजनयत्पत्न्यां अगस्त्यं च हविर्भुवि ।
सोऽन्यजन्मनि दह्राग्निः विश्रवाश्च महातपाः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः पुलस्त्यकी पत्नी हविर्भूबाट महर्षि अगस्त्य र महातपस्वी विश्रवा जन्मिए। तीमध्ये अगस्त्य अर्को जन्ममा जठराग्नि भए ।।३६।।
तस्य यक्षपतिर्देवः कुबेरस्त्विडविडासुतः ।
रावणः कुम्भकर्णश्च तथान्यस्यां विभीषणः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः विश्रवा मुनिकी पत्नी इडविडाबाट यक्षराज कुवेर जन्मिए भने अर्की पत्नी केशिनीबाट रावण, कुम्भकर्ण र विभीषण जन्मिए ।।३७।।
पुलहस्य गतिर्भार्या त्रीनसूत सती सुतान् ।
कर्मश्रेष्ठं वरीयांसं सहिष्णुं च महामते ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महामते ! महर्षि पुलहकी पत्नी गतिबाट कर्मश्रेष्ठ, वरीयान् र सहिष्णु नामका तीन छोराहरू जन्मिए ।।३८।।
क्रतोरपि क्रिया भार्या वालखिल्यानसूयत ।
ऋषीन्षष्टिसहस्राणि ज्वलतो ब्रह्मतेजसा ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋतु ऋषिकी पत्नी क्रियाबाट ब्रह्मतेजले चम्किने 'वालखिल्य' आदि ६०,००० (साठी हजार) ऋषिहरूको जन्म भयो ।।३९।।
ऊर्जायां जज्ञिरे पुत्रा वसिष्ठस्य परंतप ।
चित्रकेतुप्रधानास्ते सप्त ब्रह्मर्षयोऽमलाः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे परन्तप !
वसिष्ठ ऋषिकी पत्नी ऊर्जा (अरुन्धती) बाट चित्रकेतु लगायत सात निर्मल ब्रह्मर्षिहरू जन्मिए ।।४०।।
चित्रकेतुः सुरोचिश्च विरजा मित्र एव च ।
उल्बणो वसुभृद्यानो द्युमान् शक्त्यादयोऽपरे ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू चित्रकेतु, सुरोचि, विरजा, मित्र, उल्बण, वसुभृद्यान र द्युमान हुन्। यस्तै शक्तिका छोराहरू पनि भए ।।४१।।
चित्तिस्त्वथर्वणः पत्नी लेभे पुत्रं धृतव्रतम् ।
दध्यञ्चमश्वशिरसं भृगोर्वंशं निबोध मे ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः अथर्वा मुनिकी पत्नी चित्तिले 'दधिचि' (अश्वशिरा) नामका तपोनिष्ठ छोरालाई जन्म दिइन्। अब भृगु वंशको वर्णन सुन ।।४२।।
भृगुः ख्यात्यां महाभागः पत्न्यां पुत्रानजीजनत् ।
धातारं च विधातारं श्रियं च भगवत्पराम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः महाभाग भृगुले आफ्नी पत्नी ख्यातिबाट धाता र विधाता नामका दुई छोरा र 'श्री' (लक्ष्मी) नामकी भगवत्परायण छोरी उत्पन्न गरे ।।४३।।
आयतिं नियतिं चैव सुते मेरुस्तयोरदात् ।
ताभ्यां तयोरभवतां मृकण्डः प्राण एव च ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरु ऋषिले आफ्नी आयति र नियति नामका छोरीहरू धाता र विधातासँग विवाह गरिदिए, जसबाट क्रमशः मृकण्ड र प्राण जन्मिए ।।४४।।
मार्कण्डेयो मृकण्डस्य प्राणाद्वेदशिरा मुनिः ।
कविश्च भार्गवो यस्य भगवानुशना सुतः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः मृकण्डबाट मार्कण्डेय र प्राणबाट वेदशिरा मुनिको जन्म भयो। भृगुका अर्का छोरा कविबाट भगवान् उशना (शुक्राचार्य) जन्मिए ।।४५।।
ते एते मुनयः क्षत्तः लोकान् सर्गैरभावयन् ।
एष कर्दमदौहित्र सन्तानः कथितस्तव ।
श्रृण्वतः श्रद्दधानस्य सद्यः पापहरः परः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजी ! यिनै मुनिहरूले सृष्टिको विस्तार गरे। यसरी मैले तपाईँलाई कर्दम ऋषिका नातिनातिनाहरूको वर्णन सुनाएँ, जसको श्रवणले पापहरण हुन्छ ।।४६।।
प्रसूतिं मानवीं दक्ष उपयेमे ह्यजात्मजः ।
तस्यां ससर्ज दुहितॄः षोडशामललोचनाः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माका पुत्र दक्ष प्रजापतिले मनुकी छोरी प्रसूतिसँग विवाह गरे, जसबाट सुन्दर आँखा भएका सोह्र कन्याहरू जन्मिए ।।४७।।
त्रयोदशादाद्धर्माय तथैकामग्नये विभुः ।
पितृभ्य एकां युक्तेभ्यो भवायैकां भवच्छिदे ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः दक्षले तीमध्ये तेह्र जना धर्मलाई, एक जना अग्निलाई, एक जना पितृहरूलाई र एक जना (सती) भवभय नष्ट गर्ने महादेवलाई दान गरे ।।४८।।
श्रद्धा मैत्री दया शान्तिः तुष्टिः पुष्टिः क्रियोन्नतिः ।
बुद्धिर्मेधा तितिक्षा ह्रीः मूर्तिर्धर्मस्य पत्नयः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रद्धा, मैत्री, दया, शान्ति, तुष्टि, पुष्टि, क्रिया, उन्नति, बुद्धि, मेधा, तितिक्षा, ह्री र मूर्ति धर्मका पत्नीहरू हुन् ।।४९।।
श्रद्धासूत शुभं मैत्री प्रसादं अभयं दया ।
शान्तिः सुखं मुदं तुष्टिः स्मयं पुष्टिः असूयत ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रद्धाले शुभ, मैत्रीले प्रसाद, दयाले अभय, शान्तिले सुख, तुष्टिले मुद (सन्तोष) र पुष्टिले गर्व (स्मय) लाई जन्म दिए ।।५०।।
योगं क्रियोन्नतिर्दर्पं अर्थं बुद्धिरसूयत ।
मेधा स्मृतिं तितिक्षा तु क्षेमं ह्रीः प्रश्रयं सुतम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः क्रियाले योग, उन्नतिले दर्प, बुद्धिले अर्थ, मेधाले स्मृति, तितिक्षाले क्षेम र ह्री (लज्जा) ले विनय (प्रश्रय) नामक छोराहरू जन्माए ।।५१।।
मूर्तिः सर्वगुणोत्पत्तिः नरनारायणौ ऋषी ॥ ५२ ॥
ययोर्जन्मन्यदो विश्वं अभ्यनन्दत् सुनिर्वृतम् ।
मनांसि ककुभो वाताः प्रसेदुः सरितोऽद्रयः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै गुणकी खानी मूर्तिदेवीले नर र नारायण नामक ऋषिहरूलाई जन्म दिनुभयो। उहाँहरूको जन्ममा सम्पूर्ण विश्व आनन्दित भयो; दिशा, वायु, नदी र पर्वतहरू निर्मल र प्रसन्न भए ।।५२-५३।।
दिव्यवाद्यन्त तूर्याणि पेतुः कुसुमवृष्टयः ।
मुनयस्तुष्टुवुस्तुष्टा जगुर्गन्धर्वकिन्नराः ॥ ५४ ॥
नृत्यन्ति स्म स्त्रियो देव्य आसीत् परममङ्गलम् ।
देवा ब्रह्मादयः सर्वे उपतस्थुरभिष्टवैः ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः आकाशमा दिव्य बाजा बजे, पुष्पवृष्टि भयो, मुनिहरूले स्तुति गरे र अप्सराहरू नाच्न थाले। ब्रह्मादि सबै देवताहरूले भगवान्को प्रार्थना गरे ।।५४-५५।।
देवा ऊचुः–
(वसंततिलका)
यो मायया विरचितं निजयात्मनीदं
खे रूपभेदमिव तत्प्रतिचक्षणाय ।
एतेन धर्मसदने ऋषिमूर्तिनाद्य
प्रादुश्चकार पुरुषाय नमः परस्मै ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले भने— जसरी आकाशमा बादलका विभिन्न रूप देखिन्छन्, त्यसरी नै हजुरले आफ्नो मायाद्वारा आफूभित्रै यो संसार रच्नुभयो। आज हजुरले धर्मको घरमा ऋषिमूर्तिका रूपमा आफूलाई प्रकट गर्नुभएको छ, हजुर परम पुरुषलाई नमस्कार छ ।।५६।।
सोऽयं स्थितिव्यतिकरोपशमाय सृष्टान्
सत्त्वेन नः सुरगणान् अनुमेयतत्त्वः ।
दृश्याददभ्रकरुणेन विलोकनेन
यच्छ्रीनिकेतममलं क्षिपतारविन्दम् ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको तत्त्व शास्त्रद्वारा मात्र अनुमान गर्न सकिन्छ। हजुरले देवताहरूको मर्यादा रक्षाका लागि सत्त्वगुण प्रकट गर्नुभएको हो। अब हजुरको कमल जस्तो सुन्दर र करुणामय दृष्टिले हामीलाई हेर्नुहोस् ।।५७।।
(अनुष्टुप्)
एवं सुरगणैस्तात भगवन्तावभिष्टुतौ ।
लब्धावलोकैर्ययतुः अर्चितौ गन्धमादनम् ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूद्वारा यसरी स्तुत भई, उनीहरूलाई दर्शन दिएर भगवान् नर-नारायण गन्धमादन पर्वततर्फ लाग्नुभयो ।।५८।।
तौ इमौ वै भगवतो हरेरंशाविहागतौ ।
भारव्ययाय च भुवः कृष्णौ यदुकुरूद्वहौ ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः ती नर र नारायण नै अहिले पृथ्वीको भार उतार्न यदुकुलमा श्रीकृष्ण र कुरुवंशमा अर्जुनका रूपमा अवतरित हुनुभएको हो ।।५९।।
स्वाहाभिमानिनश्चाग्नेः आत्मजान् त्रीन् अजीजनत् ।
पावकं पवमानं च शुचिं च हुतभोजनम् ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः अग्निदेवकी पत्नी स्वाहाले पावक, पवमान र शुचि नामका तीन छोराहरू जन्माइन्, जो यज्ञको हविष्य भक्षण गर्दछन् ।।६०।।
तेभ्योऽग्नयः समभवन् चत्वारिंशच्च पञ्च च ।
ते एवैकोनपञ्चाशत् साकं पितृपितामहैः ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूबाट पैतालीस प्रकारका अग्निहरू उत्पन्न भए। यसरी पिता, हजुरबुवा र छोराहरू गरी जम्मा उनान्चास (४९) अग्निहरू भए ।।६१।।
वैतानिके कर्मणि यत् नामभिर्ब्रह्मवादिभिः ।
आग्नेय्य इष्टयो यज्ञे निरूप्यन्तेऽग्नयस्तु ते ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः वैदिक यज्ञहरूमा ब्रह्मवादी ब्राह्मणहरूले जुन-जुन नामले हवन गर्दछन्, ती यिनै ४९ अग्निहरू हुन् ।।६२।।
साग्नयोऽनग्नयस्तेषां पत्नी दाक्षायणी स्वधा ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवादः अग्निष्वात्त, बर्हिषद, सौम्य र आज्यप— यी पितृहरू हुन्। यी साग्निक र निरग्निक दुवै प्रकारका हुन्छन्। यिनीहरूको पत्नी दक्षपुत्री स्वधा हुन् ।।६३।।
तेभ्यो दधार कन्ये द्वे वयुनां धारिणीं स्वधा ।
उभे ते ब्रह्मवादिन्यौ ज्ञानविज्ञानपारगे ॥ ६४ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वधाबाट वयुना र धारिणी नामका दुई कन्याहरू भए, जो दुवै ब्रह्मज्ञान र विज्ञानमा निपुण थिए ।।६४।।
भवस्य पत्नी तु सती भवं देवमनुव्रता ।
आत्मनः सदृशं पुत्रं न लेभे गुणशीलतः ॥ ६५ ॥
नेपाली भावानुवादः महादेवकी पत्नी सतीले पतिको सेवामा समर्पित भए तापनि आफ्नो गुण र स्वभाव अनुसारको कुनै सन्तान प्राप्त गरिनन् ।।६५।।
पितर्यप्रतिरूपे स्वे भवायानागसे रुषा ।
अप्रौढैवात्मनात्मानं अजहाद् योगसंयुता ॥ ६६ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना पिता दक्षले निरपराध पति शिवजीको अपमान गरेको रिसमा सतीले युवावस्थामै योगद्वारा आफ्नो शरीर त्याग गरिन् ।।६६।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे
विदुरमैत्रेयसंवादे
प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश:
श्रीमद्भागवत महापुराणको चतुर्थ स्कन्धको पहिलो अध्यायमा स्वायम्भुव मनुको वंश विस्तारको भव्य वर्णन गरिएको छ। मनु र शतरूपाका तीन छोरीहरू आकूति, देवहूति र प्रसूतिको विवाह क्रमशः रुचि प्रजापति, कर्दम मुनि र दक्ष प्रजापतिसँग भयो। आकूतिले 'पुत्रिका धर्म' का माध्यमबाट साक्षात् यज्ञस्वरूप विष्णु र दक्षिणा रूपी लक्ष्मीलाई जन्म दिइन्, जसबाट पछि 'तुषित' नामक बाह्र देवताहरू उत्पन्न भए। यस अध्यायमा विशेष गरी अत्रि मुनिको कठोर तपस्या र त्रिदेवको आगमनको प्रसङ्ग निकै महत्त्वपूर्ण छ। अत्रि मुनिले सन्तान प्राप्तिको इच्छाले ऋक्ष पर्वतमा केवल हावा मात्र खाएर सय वर्षसम्म एक खुट्टामा उभिएर तपस्या गरे। उहाँको तपस्याको अग्निले तीनै लोक डढाउन थालेपछि ब्रह्मा, विष्णु र महेश एकैसाथ प्रकट हुनुभयो। मुनिले एउटै ईश्वरलाई पुकारेका थिए, तर तीनै जना आएको देखेर आश्चर्य प्रकट गरे। त्रिदेवहरूले मुनिको सत्यसङ्कल्पलाई सम्मान गर्दै उहाँकै अंशबाट चन्द्रमा (ब्रह्मा), दत्तात्रेय (विष्णु) र दुर्वासा (शिव) का रूपमा जन्म लिने वरदान दिए। त्यसपछि अङ्गिरा, पुलस्त्य, पुलह, ऋतु, वसिष्ठ, भृगु र अथर्वा जस्ता सप्तर्षिहरूको वंश विस्तारको विवरण दिइएको छ। यसै वंशमा कुवेर, रावण, मार्कण्डेय र शुक्राचार्य जस्ता प्रसिद्ध व्यक्तित्वहरूको जन्म भयो। दक्ष प्रजापतिकी पत्नी प्रसूतिबाट सोह्र कन्याहरू जन्मिए, जसमध्ये तेह्र जनाको विवाह धर्मसँग भयो। धर्मकी पत्नी मूर्तिदेवीबाट साक्षात् नर र नारायण ऋषिको अवतार भयो, जसको खुसियालीमा सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड आनन्दित भयो। अन्त्यमा अग्निका उनान्चास स्वरूप र पितृहरूको वर्णन गर्दै सतीले आफ्ना पिता दक्षले शिवजीको अपमान गरेका कारण योगद्वारा शरीर त्याग गरेको दुःखद प्रसङ्गको सङ्केत गरिएको छ। यसरी यो अध्यायले सृष्टिको आदि कालका मुख्य वंश र दैवी अवतारहरूको सुन्दर रूपरेखा प्रस्तुत गर्दछ।
यस अध्यायको दार्शनिकपक्ष:
यस अध्यायले सृष्टिको उत्पत्ति केवल भौतिक नभई दैवी र आध्यात्मिक प्रक्रिया हो भन्ने पुष्टि गर्दछ। 'पुत्रिका धर्म' को प्रसङ्गले प्राचीन पारिवारिक र उत्तराधिकारको नियमलाई देखाउँछ भने यज्ञ र दक्षिणाको मिलनले कर्मकाण्डको पूर्णतालाई सङ्केत गर्दछ। अत्रि मुनिको तपस्याले देखाउँछ कि जब भक्तले अहंकाररहित भई 'जगदीश्वर' को मात्र शरण लिन्छ, तब सम्पूर्ण ईश्वरीय शक्ति (त्रिदेव) उनीकहाँ पुग्दछन्। त्रिदेवको एकैसाथ आगमनले 'एकम सत विप्रा बहुधा वदन्ति' अर्थात् ईश्वर एक हुन् तर कार्यभेदले फरक देखिन्छन् भन्ने अद्वैत दर्शनलाई स्पष्ट पार्छ। धर्मका पत्नीहरूका रूपमा श्रद्धा, मैत्री, शान्ति र दया जस्ता मानवीय सद्गुणहरूलाई चित्रण गरिनुले नैतिकता र धर्मको अविभाज्य सम्बन्धलाई दर्शाउँछ। नर-नारायणको अवतारले निष्काम तपस्या र लोककल्याणको आदर्श प्रस्तुत गर्दछ। ऋषिहरूको वंश परम्पराले ज्ञान र विज्ञानको संरक्षण कसरी हुन्छ भन्ने बुझाउँछ। ४९ अग्निको वर्णनले प्रकृतिका ऊर्जालाई देवत्व प्रदान गर्ने वैदिक दृष्टिकोण स्पष्ट पार्दछ। सतीको देहत्यागको प्रसङ्गले अहङ्कार (दक्ष) र भक्ति (शिव) बीचको द्वन्द्वमा भक्तिको अपमान हुँदा उत्पन्न हुने परिणामलाई सङ्केत गर्छ। समग्रमा, यो अध्यायले सृष्टिमा दैवी शक्ति र मानवीय गुणहरूको सन्तुलन नै धर्मको आधार हो भन्ने दर्शन प्रस्तुत गर्दछ।
