चतुर्थः स्कन्धः–तृतीयोऽध्यायः
(अनुष्टुप्) सदा विद्विषतोरेवं कालो वै ध्रियमाणयोः ।
जामातुः श्वशुरस्यापि सुमहानतिचक्रमे ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— विदुरजी! यसरी ती दुई ज्वाइँ र ससुरा (महादेव र दक्ष) का बीचमा विरोध चल्दै गर्दा धेरै समय व्यतीत भयो ।।१।।
यदाभिषिक्तो दक्षस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
प्रजापतीनां सर्वेषां आधिपत्ये स्मयोऽभवत् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः जब ब्रह्माजीले दक्षलाई सबै प्रजापतिहरूको अधिपति बनाउनुभयो, तब अधिकार पाएका कारण दक्षमा झन् धेरै गर्व बढ्यो ।।२।।
इष्ट्वा स वाजपेयेन ब्रह्मिष्ठानभिभूय च ।
बृहस्पतिसवं नाम समारेभे क्रतूत्तमम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले पहिले वाजपेय यज्ञ गर्दा ब्रह्मनिष्ठहरूलाई तिरस्कार गरेका थिए। अहिले फेरि उनले 'बृहस्पतिसव' नामक सर्वोत्तम महायज्ञ सुरु गरे ।।३।।
तस्मिन् ब्रह्मर्षयः सर्वे देवर्षिपितृदेवताः ।
आसन् कृतस्वस्त्ययनातत्पन्यश्च सभर्तृकाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस यज्ञमा सबै ब्रह्मर्षि, देवर्षि, पितृ र देवताहरू आफ्ना पत्नीसहित निमन्त्रित भई मङ्गलाचरणका साथ सम्मिलित भए ।।४।।
तदुपश्रुत्य नभसि खेचराणां प्रजल्पताम् ।
सती दाक्षायणी देवी पितृयज्ञमहोत्सवम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः आकाशमार्गबाट जाँदै गरेका देवगणहरूले गरिरहेको कुराकानीबाट दक्षपुत्री सतीले आफ्ना पिताले गर्न लागेको विशाल यज्ञोत्सवका बारेमा थाहा पाउनुभयो ।।५।।
व्रजन्तीः सर्वतो दिग्भ्य उपदेववरस्त्रियः ।
विमानयानाः सप्रेष्ठा निष्ककण्ठीः सुवाससः ॥ ६ ॥
दृष्ट्वा स्वनिलयाभ्याशे लोलाक्षीर्मृष्टकुण्डलाः ।
पतिं भूतपतिं देवं औत्सुक्यादभ्यभाषत ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो निवासस्थान (कैलाश) नजिकैबाट सुन्दर वस्त्र र हार-कुण्डलले सजिएका देवाङ्गनाहरू आफ्ना पतिका साथ विमानमा चढेर माइततर्फ गइरहेको देखेपछि सतीमा निकै उत्सुकता जाग्यो र उहाँले आफ्ना पति भूतनाथसँग भन्नुभयो ।।६-७।।
सत्युवाच –
(इंद्रवज्रा)
प्रजापतेस्ते श्वशुरस्य साम्प्रतं
निर्यापितो यज्ञमहोत्सवः किल ।
वयं च तत्राभिसराम वाम ते
यद्यर्थितामी विबुधा व्रजन्ति हि ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः सतीले भन्नुभयो— हे वामदेव! हजुरका ससुरा दक्ष प्रजापतिको घरमा अहिले ठुलो यज्ञोत्सव भइरहेको छ। यदि हजुरको इच्छा छ भने हामी पनि त्यहाँ जाऔँ, किनकि यी सबै देवताहरू त्यतै गइरहेका छन् ।।८।।
तस्मिन् भगिन्यो मम भर्तृभिः स्वकैः
ध्रुवं गमिष्यन्ति सुहृद्दिदृक्षवः ।
अहं च तस्मिन् भवताभिकामये
सहोपनीतं परिबर्हमर्हितुम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ मेरा दिदीबहिनीहरू पनि आफ्ना पतिका साथ नातागोता भेट्न पक्कै आउनेछन्। मलाई पनि हजुरका साथमा त्यहाँ गएर आमा र आफन्तले दिने उपहार तथा आदर ग्रहण गर्ने ठुलो इच्छा छ ।।९।।
तत्र स्वसॄर्मे ननु भर्तृसम्मिता
मातृष्वसॄः क्लिन्नधियं च मातरम् ।
द्रक्ष्ये चिरोत्कण्ठमना महर्षिभिः
उन्नीयमानं च मृडाध्वरध्वजम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः म त्यहाँ आफ्ना दिदीबहिनी, सानीआमाहरू र मप्रति अत्यन्त स्नेह राख्ने आमालाई भेट्न चाहन्छु। धेरै समयदेखि प्रतिक्षा गरिरहेको मेरो मनले त्यहाँ महर्षिहरूद्वारा फहराइएको यज्ञको ध्वजा हेर्ने अभिलाषा राखेको छ ।।१०।।
त्वय्येतदाश्चर्यमजात्ममायया
विनिर्मितं भाति गुणत्रयात्मकम् ।
तथाप्यहं योषिदतत्त्वविच्च ते
दीना दिदृक्षे भव मे भवक्षितिम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! यो आश्चर्यमय त्रिगुणात्मक जगत् हजुरकै मायाले निर्मित भई हजुरमै प्रकाशित छ। तापनि म स्त्रीजाति भएकाले हजुरको वास्तविक तत्त्व जान्दिनँ र आफ्नो जन्मभूमि हेर्नका लागि लालायित छु ।।११।।
पश्य प्रयान्तीरभवान्ययोषितो
ऽप्यलङ्कृताः कान्तसखा वरूथशः ।
यासां व्रजद्भिः शितिकण्ठ मण्डितं
नभो विमानैः कलहंसपाण्डुभिः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नीलकण्ठ! हेर्नुहोस्, अन्य स्त्रीहरू पनि आफ्ना पतिका साथ समूह-समूह बनाई सजिएर त्यसतर्फ गइरहेका छन्। उनीहरूका हाँस जस्ता सेता विमानले आकाशमण्डल नै सुशोभित भएको छ ।।१२।।
कथं सुतायाः पितृगेहकौतुकं
निशम्य देहः सुरवर्य नेङ्गते ।
अनाहुता अप्यभियन्ति सौहृदं
भर्तुर्गुरोर्देहकृतश्च केतनम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुरश्रेष्ठ! आफ्ना पिताको घरमा उत्सव भएको सुनेर कुन छोरीको मन त्यहाँ जान छटपटाउँदैन र? पति, गुरु र जन्म दिने मातापिताको घरमा त नबोलाए पनि जान सकिन्छ ।।१३।।
कर्तुं भवान्कारुणिको बतार्हति ।
त्वयात्मनोऽर्धेऽहमदभ्रचक्षुषा
निरूपिता मानुगृहाण याचितः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे अमरदेव! ममाथि प्रसन्न हुनुहोस् र मेरो इच्छा पूरा गरिदिनुहोस्। हजुर कारुणिक हुनुहुन्छ र हजुरले नै मलाई आफ्नो आधा अङ्ग (अर्धाङ्गिनी) को स्थान दिनुभएको छ। मेरो यो विनम्र प्रार्थना स्वीकार गर्नुहोस् ।।१४।।
ऋषिरुवाच –
एवं गिरित्रः प्रिययाभिभाषितः
प्रत्यभ्यधत्त प्रहसन् सुहृत्प्रियः ।
संस्मारितो मर्मभिदः कुवागिषून्
यानाह को विश्वसृजां समक्षतः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेय ऋषिले भन्नुभयो— आफ्नी प्रिय पत्नीले यसरी बिन्ती गरेपछि, आफ्ना भक्तलाई प्रेम गर्ने भगवान् शिवलाई दक्षले सभामा बोलेको मर्मभेदी वाण रूपी दुर्वचनको सम्झना भयो र उहाँले हाँस्दै भन्नुभयो ।।१५।।
श्रीभगवानुवाच –
त्वयोदितं शोभनमेव शोभने
अनाहुता अप्यभियन्ति बन्धुषु ।
ते यद्यनुत्पादितदोषदृष्टयो
बलीयसान् आत्म्यमदेन मन्युना ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् शिवले भन्नुभयो— हे सुन्दरी! तिमीले भनेको कुरा ठिकै हो, आफन्तको घरमा नबोलाए पनि जान सकिन्छ, तर त्यतिबेला मात्र जब उनीहरू देहाभिमान र क्रोधका कारण अरूमा दोष देख्ने दृष्टिबाट मुक्त हुन्छन् ।।१६।।
विद्यातपोवित्तवपुर्वयःकुलैः
सतां गुणैः षड्भिरसत्तमेतरैः ।
स्मृतौ हतायां भृतमानदुर्दृशः
स्तब्धा न पश्यन्ति हि धाम भूयसाम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः विद्या, तप, धन, सुन्दर शरीर, युवावस्था र उच्च कुल— यी छ कुरा सत्पुरुषका गुण हुन्, तर दुष्टहरूमा यिनै कुराले अहंकार बढाउँछ। अहंकारले विवेक नष्ट भएपछि उनीहरूले महापुरुषहरूको महिमा देख्न सक्दैनन् ।।१७।।
नैतादृशानां स्वजनव्यपेक्षया
गृहान् प्रतीयादनवस्थितात्मनाम् ।
येऽभ्यागतान् वक्रधियाभिचक्षते
आरोपितभ्रूभिरमर्षणाक्षिभिः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले आफ्ना पाहुनालाई कुटिल बुद्धि र क्रोधित नजरले हेर्छन्, त्यस्ता अस्थिर चित्त भएका आफन्तको घरमा कहिल्यै जानु हुँदैन ।।१८।।
तथारिभिर्न व्यथते शिलीमुखैः
शेतेऽर्दिताङ्गो हृदयेन दूयता ।
स्वानां यथा वक्रधियां दुरुक्तिभिः
दिवानिशं तप्यति मर्मताडितः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः शत्रुको वाणले शरीर छेडिँदा त्यति पीडा हुँदैन जति आफ्ना आफन्तको कुटिल वचनले हुन्छ। वाणको चोटले त मानिस निदाउन सक्ला, तर अपमानजनक शब्दले मर्ममा पारेको चोटले दिनरात निद्रा हराउँछ ।।१९।।
व्यक्तं त्वमुत्कृष्टगतेः प्रजापतेः
प्रियात्मजानामसि सुभ्रु मे मता ।
तथापि मानं न पितुः प्रपत्स्यसे
मदाश्रयात्कः परितप्यते यतः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुन्दरी! तिमी दक्ष प्रजापतिकी सबैभन्दा प्यारी छोरी हौ भन्ने मलाई थाहा छ, तैपनि मसँग सम्बन्धित भएकै कारण तिमीले अब आफ्ना पिताबाट सम्मान पाउने छैनौ, किनकि उनी मप्रति द्वेष राख्छन् ।।२०।।
पापच्यमानेन हृदाऽऽतुरेन्द्रियः
समृद्धिभिः पूरुषबुद्धिसाक्षिणाम् ।
अकल्प एषामधिरोढुमञ्जसा
परं पदं द्वेष्टि यथासुरा हरिम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको हृदय अहंकाररहित महापुरुषहरूको समृद्धि देखेर ईर्ष्याले जल्छ, त्यस्तो व्यक्तिले ती महापुरुषहरूको पद प्राप्त गर्न सक्दैन र जसरी असुरहरू श्रीहरिसँग द्वेष गर्छन्, त्यसरी नै ऊ विद्वेषमा फस्छ ।।२१।।
प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनं
विधीयते साधु मिथः सुमध्यमे ।
प्राज्ञैः परस्मै पुरुषाय चेतसा
गुहाशयायैव न देहमानिने ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुमध्यमे! तिमी सोध्न सक्छौ कि मैले दक्षको आदर किन नगरेको? वास्तवमा ज्ञानीहरूले गर्ने स्वागत र प्रणाम त सबैको हृदयमा विराजमान परमपुरुष परमात्मालाई गरिएको हुन्छ, देहाभिमानी व्यक्तिलाई होइन ।।२२।।
सत्त्वं विशुद्धं वसुदेवशब्दितं य
दीयते तत्र पुमानपावृतः ।
सत्त्वे च तस्मिन् भगवान्
वासुदेवो ह्यधोक्षजो मे नमसा विधीयते ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः विशुद्ध अन्तःकरणको नाम नै 'वासुदेव' हो, जहाँ भगवान्को प्रत्यक्ष अनुभव हुन्छ। म सधैँ आफ्नो शुद्ध चित्तमा स्थित ती इन्द्रियातीत भगवान् वासुदेवलाई नै नमस्कार गर्दछु ।।२३।।
तत्ते निरीक्ष्यो न पितापि देहकृद्
दक्षो मम द्विट् तदनुव्रताश्च ये ।
यो विश्वसृग्यज्ञगतं वरोरु मां
नेपाली भावानुवादः त्यसैले, जसले यज्ञ सभामा म निरपराध हुँदाहुँदै पनि कटु वचनले तिरस्कार गरे, ती दक्ष तिम्रो शरीर दिने पिता भए तापनि मेरा शत्रु हुन्। तिमीले उनी र उनका अनुयायीहरूलाई हेर्नु पनि उचित छैन ।।२४।।
यदि व्रजिष्यस्यतिहाय मद्वचो
भद्रं भवत्या न ततो भविष्यति ।
सम्भावितस्य स्वजनात्पराभवो
यदा स सद्यो मरणाय कल्पते ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि मेरो आज्ञा उल्लङ्घन गरेर त्यहाँ गयौ भने तिम्रो भलो हुने छैन। प्रतिष्ठित व्यक्तिका लागि आफ्नै आफन्तबाट हुने अपमान तत्काल मृत्यु समान हुन्छ ।।२५।।
यस अध्यायको सारांश कथा :
श्रीमद्भागवतको चतुर्थ स्कन्धको तेस्रो अध्यायमा सती र शिवजी बीचको संवाद निकै मार्मिक ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ। दक्ष प्रजापतिले आफ्ना ज्वाइँ शिवजीको अपमान गरेपछि एक ठुलो यज्ञको आयोजना गर्छन्, जसमा शिवजीलाई बाहेक सबैलाई निमन्त्रणा दिइएको हुन्छ। कैलाश पर्वतको नजिकबाट विभिन्न विमानहरूमा चढेर देवीदेवताहरू सजिएर माइततर्फ गइरहेको देखेपछि सतीको मनमा पनि माइत जाने तीव्र इच्छा जाग्छ। उहाँले शिवजीसँग आफ्ना पिताको यज्ञोत्सवमा जाने अनुमति माग्नुहुन्छ। सतीले तर्क गर्नुहुन्छ कि आमाबाबु, गुरु र पतिको घरमा जानका लागि कुनै औपचारिक निमन्त्रणाको आवश्यकता पर्दैन। उहाँले आफ्ना दिदीबहिनी र आमालाई भेट्ने तिर्खा व्यक्त गर्दै शिवजीलाई पनि साथै जान वा अनुमति दिन आग्रह गर्नुहुन्छ। भगवान् शिवले सतीको कुरालाई धैर्यपूर्वक सुन्नुहुन्छ तर उहाँलाई दक्षको अहङ्कारी स्वभाव र सभामा भएको अपमानको सम्झना गराउनुहुन्छ। शिवजीले सम्झाउनुहुन्छ कि विद्या, धन र कुलको घमण्डले गर्दा दक्षको विवेक नष्ट भएको छ र उनले शिवजीसँग सम्बन्धित जोसुकैलाई पनि अपमान गर्नेछन्। शिवजीले चेतावनी दिनुहुन्छ कि निमन्त्रणा बिना जाँदा हुने अपमान शारीरिक मृत्युभन्दा पनि कष्टदायक हुन्छ। यो अध्यायले एउटा पति र पत्नी बीचको संवादका माध्यमबाट आत्मसम्मान र पारिवारिक सम्बन्धको जटिलतालाई उजागर गरेको छ।
यस अध्यायको दार्शनिकपक्ष :
यस अध्यायले व्यवहार र परमार्थको सुन्दर सन्तुलन देखाएको छ। सतीले प्रस्तुत गरेको तर्क 'माइत जान निमन्त्रणा चाहिँदैन' भन्ने कुरा सामाजिक र व्यावहारिक पक्ष हो, तर शिवजीको उत्तर गहिरो आध्यात्मिक र मनोवैज्ञानिक छ। शिवजीले सिकाउनुभएको छ कि मानिसको सम्मान उसको शरीरलाई होइन, उसको भित्र रहेको 'वासुदेव' (विशुद्ध अन्तःकरण) लाई गरिनुपर्छ। जब मानिस देहाभिमानमा डुब्छ, तब उसले बाह्य शिष्टाचारलाई मात्र धर्म ठान्छ र वास्तविक ईश्वरलाई चिन्न सक्दैन। शिवजीले 'वासुदेव' शब्दको अर्थ 'विशुद्ध सत्त्व' भनी व्याख्या गर्नुभएको छ, जसले ईश्वरको निवासस्थान हाम्रो पवित्र हृदय हो भन्ने स्पष्ट पार्छ। अर्कोतर्फ, यस अध्यायले अहङ्कारका छ वटा कारणहरू (विद्या, तप, धन, शरीर, उमेर र कुल) कसरी मानिसको पतनको कारण बन्न सक्छन् भन्ने चेतावनी दिएको छ। 'सम्भावितस्य स्वजनात् पराभवो' अर्थात् प्रतिष्ठित व्यक्तिको आफ्नैबाट हुने अपमान मृत्युतुल्य हुन्छ भन्ने वाक्यले आत्मसम्मानको महत्त्वलाई दार्शनिक रूपमा पुष्टि गरेको छ।
