श्रीमद्भागवत महापुराण
अष्टमः स्कन्धः - चतुर्विंशोऽध्यायः
श्रीराजोवाच
–
अवतारकथामाद्यां मायामत्स्यविडम्बनम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे– हे भगवन्! अद्भुत कर्म गर्नुहुने श्रीहरिले आफ्नी योगमायाद्वारा मत्स्य रूप धारण गरेर जुन लीला गर्नुभएको थियो, म भगवान्को त्यही आदि अवतारको कथा सुन्न चाहन्छु ।।१।।
यदर्थमदधाद् रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् ।
तमःप्रकृतिदुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वरः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवन्! भगवान् त सर्वशक्तिमान् र ईश्वर हुनुहुन्छ । फेरि उहाँले कर्मबन्धनमा बाँधिएको जीवजस्तै भएर यो मत्स्य रूप किन धारण गर्नुभयो? किनकि तमोगुणको प्रधानता रहने र असह्य परतन्त्रताले युक्त यो मत्स्ययोनि लोकमा निन्दित मानिन्छ ।।२।।
एतन्नो भगवन्सर्वं यथावद्वक्तुमर्हसि ।
उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को पवित्र र कीर्तनीय चरित्रको श्रवणले सबै प्राणीहरूलाई सुख प्राप्त हुन्छ । अतः कृपा गरेर उहाँका ती सबै लीलाहरू हामीलाई यथार्थ रूपमा बताइदिनुहोस् ।।३।।
श्रीसूत उवाच –
उवाच चरितं विष्णोः मत्स्यरूपेण यत्कृतम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– हे शौनकादि ऋषिहरू हो! जब विष्णुभक्त राजा परीक्षितले यसरी प्रश्न गरे, तब बादरायणपुत्र भगवान् शुकदेवजीले भगवान्ले धारण गर्नुभएको मत्स्यावतारको लीला वर्णन गर्न थाल्नुभयो ।।४।।
श्रीशुक उवाच –
रक्षां इच्छन् तनु धत्ते धर्मस्यार्थस्य चैव हि ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित! भगवान् सबैका एकमात्र स्वामी हुनुहुन्छ; तैपनि उहाँ गाई, ब्राह्मण, देवता, साधु, वेद, धर्म र अर्थको रक्षाका निम्ति शरीर धारण गर्नुहुन्छ ।।५।।
उच्चावचेषु भूतेषु चरन् वायुरिवेश्वरः ।
नोच्चावचत्वं भजते निर्गुणत्वाद्धियो गुणैः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः वायुझैँ सर्वत्र व्याप्त ईश्वर साना–ठूला सबै प्राणीहरूमा अन्तर्यामी रूपले विचरण गर्नुहुन्छ । तर ती प्राणीहरूका बुद्धिगत गुण वा शरीरका कारण उहाँमा साना–ठूला भन्ने भेदभाव हुँदैन, किनकि उहाँ प्रकृतिजन्य गुणहरूबाट रहित निर्गुण हुनुहुन्छ ।।६।।
आसीद् अतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः ।
समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादयो नृप ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन! बितेको कल्पको अन्त्यमा ब्रह्माजी सुत्नुभएको समयमा 'ब्राह्म' नामको नैमित्तिक प्रलय भएको थियो । त्यस समयमा भूर्लोक आदि सबै लोकहरू समुद्रमा डुबेका थिए ।।७।।
कालेनागतनिद्रस्य धातुः शिशयिषोर्बली ।
मुखतो निःसृतान् वेदान् हयग्रीवोऽन्तिकेऽहरत् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः समयको प्रभावले गर्दा ब्रह्माजीलाई निद्रा लागेर सुत्न खोज्दा उहाँको मुखबाट वेदहरू निस्किए । ती वेदहरूलाई उहाँकै नजिक रहेको बलवान् हयग्रीव नामक दैत्यले चोरी गरी लग्यो ।।८।।
ज्ञात्वा तद् दानवेन्द्रस्य हयग्रीवस्य चेष्टितम् ।
दधार शफरीरूपं भगवान् हरिरीश्वरः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः दानवेन्द्र हयग्रीवको त्यस कुचेष्टालाई थाहा पाएर भगवान् श्रीहरिले वेदको उद्धार गर्नका लागि 'शफरी' (सानो माछो) को रूप धारण गर्नुभयो ।।९।।
तत्र राजऋषिः कश्चित् नाम्ना सत्यव्रतो महान् ।
नारायणपरोऽतप्यत् तपः स सलिलाशनः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा सत्यव्रत नामका एक महान् राजर्षि थिए । ती नारायणपरायण राजा केवल जल मात्र सेवन गरेर तपस्या गरिरहेका थिए ।।१०।।
योऽसौ अस्मिन् महाकल्पे तनयः स विवस्वतः ।
श्राद्धदेव इति ख्यातो मनुत्वे हरिणार्पितः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः तिनै सत्यव्रत वर्तमान कल्पमा विवस्वान् (सूर्य) का पुत्र 'श्राद्धदेव' नामले प्रसिद्ध भए, जसलाई भगवान्ले सातौँ मनुका रूपमा नियुक्त गर्नुभएको छ ।।११।।
एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम् ।
तस्याञ्जलि उदके काचित् शफर्येकाभ्यपद्यत ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः एकदिन ती राजा कृतमाला नदीमा जल–तर्पण गरिरहेका थिए । त्यसै समयमा उनको अञ्जलीको जलमा एउटा सानो माछो आयो ।।१२।।
सत्यव्रतोऽञ्जलिगतां सह तोयेन भारत ।
उत्ससर्ज नदीतोये शफरीं द्रविडेश्वरः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भरतवंशी परीक्षित! द्रविड देशका राजा सत्यव्रतले आफ्नो अञ्जलीमा आएको त्यस माछोलाई पानीसँगै पुनः नदीमा विसर्जन गरिदिए ।।१३।।
तं आह सातिकरुणं महाकारुणिकं नृपम् ।
यादोभ्यो ज्ञातिघातिभ्यो दीनां मां दीनवत्सल ।
कथं विसृजसे राजन् भीतामस्मिन् सरिज्जले ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः तब त्यस माछोले बडो करुण स्वरमा दयालु राजा सत्यव्रतसँग भन्यो– "हे दीनवत्सल राजन! आफ्नै जातिका प्राणीलाई खाने जलचरहरूदेखि म निकै डराएको छु । यस्तो अवस्थामा म दीनलाई तपाईं किन पुनः यसै नदीको जलमा छोड्दै हुनुहुन्छ?" ।।१४।।
तमात्मनोऽनुग्रहार्थं प्रीत्या मत्स्यवपुर्धरम् ।
अजानन् रक्षणार्थाय शफर्याः स मनो दधे ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् स्वयं आफ्नो अनुग्रहका लागि मत्स्य रूप धारण गरेर आउनुभएको हो भन्ने थाहा नपाए पनि, राजाले दयापूर्वक त्यस माछोको रक्षा गर्ने संकल्प गरे ।।१५।।
तस्या दीनतरं वाक्यं आश्रुत्य स महीपतिः ।
कलशाप्सु निधायैनां दयालुर्निन्य आश्रमम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस माछोको अत्यन्त दीन वचन सुनेर दयालु राजाले उसलाई आफ्नो कमण्डलुको जलमा राखेर आश्रममा ल्याए ।।१६।।
सा तु तत्रैकरात्रेण वर्धमाना कमण्डलौ ।
अलब्ध्वाऽऽत्मावकाशं वा इदमाह महीपतिम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः आश्रममा ल्याएपछि एकै रातमा त्यो माछो यति बढ्यो कि कमण्डलुमा अटाउनै छोड्यो । तब उसले राजालाई भन्यो– ।।१७।।
नाहं कमण्डलौ अवस्मिन् कृच्छ्रं वस्तुमिहोत्सहे ।
कल्पयौकः सुविपुलं यत्राहं निवसे सुखम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः "म यस सानो कमण्डलुमा कष्टका साथ बस्न सक्दिनँ; त्यसैले म सुखपूर्वक बस्न सकूँ भनी कुनै विशाल स्थानको व्यवस्था गरिदिनुहोस्" ।।१८।।
स एनां तत आदाय न्यधादौदञ्चनोदके ।
तत्र क्षिप्ता मुहूर्तेन हस्तत्रयमवर्धत ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा सत्यव्रतले त्यो माछोलाई त्यहाँबाट निकालेर पानी भरिएको ठुलो मट्का (नानी) मा राखिदिए । तर त्यहाँ राखेको एकै निमेषमा त्यो माछो तीन हात बराबर बढ्यो ।।१९।।
न मे एतद् अलं राजन् सुखं वस्तुमुदञ्चनम् ।
पृथु देहि पदं मह्यं यत्त्वाहं शरणं गता ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः फेरि माछोले भन्यो– "हे राजन! मलाई यो भाँडो पनि बस्नका लागि पर्याप्त छैन । म तपाईंको शरणमा आएको छु, त्यसैले मेरो शरीर अनुसारको कुनै ठुलो ठाउँ दिनुहोस्" ।।२०।।
तत आदाय सा राज्ञा क्षिप्ता राजन् सरोवरे ।
तद् आवृत्यात्मना सोऽयं महामीनोऽन्ववर्धत ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः तब राजाले त्यसलाई सरोवरमा लगेर छोडिदिए । तर त्यो महामत्स्य झन् बढेर एकैछिनमा पुरै सरोवरलाई नै ढाक्ने भयो ।।२१।।
नैतन्मे स्वस्तये राजन् उदकं सलिलौकसः ।
निधेहि रक्षाययोगेन ह्रदे मामविदासिनि ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः पुनः त्यस मत्स्यले भन्यो– "राजन! यो सरोवरको जल पनि मेरो निवासका लागि पर्याप्त भएन । त्यसैले रक्षाका निम्ति मलाई कहिल्यै नसुक्ने कुनै विशाल दह वा समुद्रमा राखिदिनुहोस्" ।।२२।।
इत्युक्तः सोऽनयन्मत्स्यं तत्र तत्राविदासिनि ।
जलाशयेऽसम्मितं तं समुद्रे प्राक्षिपज्झषम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः मत्स्यले यसो भनेपछि राजाले उसलाई विभिन्न ठुला जलाशयहरूमा लगे, तर उनी कतै अटाएनन् । अन्ततः राजाले त्यस अद्भुत माछोलाई समुद्रमा विसर्जन गरिदिनुभयो ।।२३।।
क्षिप्यमाणस्तमाहेदं इह मां मकरादयः ।
अदन्त्यतिबला वीर मां नेहोत्स्रष्टुमर्हसि ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः समुद्रमा हाल्ने समयमा उसले भन्यो– "हे वीर! यहाँ त निकै बलिया गोही र समुद्री जन्तुहरू छन्, जसले मलाई खाइदिन सक्छन् । त्यसैले मलाई यहाँ नछोड्नुहोस्" ।।२४।।
एवं विमोहितस्तेन वदता वल्गुभारतीम् ।
तमाह को भवान् अस्मान् मत्स्यरूपेण मोहयन् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः माछोको यस्तो मधुर र मोहक वाणी सुनेर राजा सत्यव्रत विस्मित भए । उनले भने– "मत्स्य रूप धारण गरेर मलाई यसरी मोहित पार्ने तपाईं वास्तवमा को हुनुहुन्छ?" ।।२५।।
नैवं वीर्यो जलचरो दृष्टोऽस्माभिः श्रुतोऽपि वा ।
यो भवान् योजनशतं अह्नाभिव्यानशे सरः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले यस्तो शक्ति भएको जलचर न कहिल्यै देखेको थिएँ न सुनेको नै थिएँ । तपाईंले त एकै दिनमा सयौँ योजन फैलिएको जलाशयलाई ढाकिदिनुभयो" ।।२६।।
नूनं त्वं भगवान् साक्षात् हरिर्नारायणोऽव्ययः ।
अनुग्रहाय भूतानां धत्से रूपं जलौकसाम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः "अवश्य पनि तपाईं साक्षात् अविनाशी भगवान् श्रीहरि नारायण हुनुहुन्छ । समस्त जीवहरूमा अनुग्रह गर्नका लागि नै तपाईंले यो जलचरको रूप धारण गर्नुभएको हो" ।।२७।।
नमस्ते पुरुषश्रेष्ठ स्थित्युत्पत्त्यप्ययेश्वर ।
भक्तानां नः प्रपन्नानां मुख्यो ह्यात्मगतिर्विभो ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे पुरुषोत्तम! जगतको सृष्टि, स्थिति र प्रलयका स्वामी तपाईंलाई नमस्कार छ । हे विभो! हामीजस्ता शरणागत भक्तहरूका लागि तपाईं नै परम गति र आश्रय हुनुहुन्छ" ।।२८।।
सर्वे लीलावतारास्ते भूतानां भूतिहेतवः ।
ज्ञातुमिच्छाम्यदो रूपं यदर्थं भवता धृतम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईंका सबै लीला–अवतारहरू प्राणीहरूको कल्याणका लागि नै हुन्छन् । अतः तपाईंले अहिले यो मत्स्य रूप कुन उद्देश्यले धारण गर्नुभएको हो? म जान्न चाहन्छु" ।।२९।।
न तेऽरविन्दाक्ष पदोपसर्पणं मृषा
भवेत्सर्वसुहृत् प्रियात्मनः ।
यथेतरेषां पृथगात्मनां सतां
अदीदृशो यद्वपुरद्भुवतं हि नः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः "हे कमलनयन! सबैका सुहृद्, प्रिय र आत्मा स्वरूप तपाईंको शरणमा आउनेहरूको पुरुषार्थ कहिल्यै व्यर्थ हुँदैन, जबकि अन्य संसारीहरूको आश्रय व्यर्थ हुन सक्छ । तपाईंले हामीलाई यो जुन अद्भुत रूप देखाउनुभएको छ, यो पक्कै पनि ठुलो रहस्यमय छ" ।।३०।।
श्रीशुक उवाच –
सत्यव्रतं मत्स्यवपुर्युगक्षये ।
विहर्तुकामः प्रलयार्णवेऽब्रवीत्
चिकीर्षुः एकान्तजनप्रियः प्रियम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित! आफ्ना अनन्य भक्तहरूलाई प्रेम गर्ने जगत्पति भगवान् मत्स्यले, सत्यव्रतको यस्तो प्रार्थना सुनेपछि उनीमाथि कृपा गर्न र प्रलयकालीन समुद्रमा विहार गर्ने इच्छाले भन्नुभयो– ।।३१।।
श्रीभगवानुवाच –
निमंक्ष्यत्यप्ययाम्भोधौ त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– "हे शत्रुदमन! आजको सातौँ दिनमा भूर्लोक आदि तीनै लोकहरू प्रलयको समुद्रमा डुब्नेछन्" ।।३२।।
त्रिलोक्यां लीयमानायां संवर्ताम्भसि वै तदा ।
उपस्थास्यति नौः काचिद् विशाला त्वां मयेरिता ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः "जब तीनै लोक प्रलयको जलमा विलीन हुन थाल्नेछन्, तब मेरो प्रेरणाले तिम्रो नजिक एउटा विशाल डुङ्गा (नौका) आउनेछ" ।।३३।।
त्वं तावदोषधीः सर्वा बीजानि उच्चावचानि च ।
सप्तर्षिभिः परिवृतः सर्वसत्त्वोपबृंहितः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यस समयमा तिमीले सबै प्रकारका औषधि, साना–ठूला बीजहरू र सबै प्राणीहरूका सूक्ष्म स्वरूपलाई लिएर सप्तऋषिहरूका साथ त्यस नौकामा चढ्नु" ।।३४।।
आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्यविक्लवः ।
एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यस प्रलयको अन्न्धकारमय महासागरमा तिमी विचलित नभई ऋषिहरूको तेजको सहायताले त्यस विशाल नौकामा विचरण गर्नु" ।।३५।।
दोधूयमानां तां नावं समीरेण बलीयसा ।
उपस्थितस्य मे शृंगे निबध्नीहि महाहिना ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "जब प्रचण्ड वायुले त्यो नौका हल्लिन थाल्नेछ, तब म यसै मत्स्य रूपमा त्यहाँ प्रकट हुनेछु । तिमीले वासुकी नागको डोरी बनाएर त्यस नौकालाई मेरो सिङमा बाँधिदिनु" ।।३६।।
अहं त्वां ऋषिभिः साकं सहनावमुदन्वति ।
विकर्षन् विचरिष्यामि यावद्ब्रानह्मी निशा प्रभो ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे राजन! त्यसपछि ब्रह्माजीको रात्रि समाप्त नहुन्जेल म तिमी र ऋषिहरूलाई त्यस नौकासहित प्रलयको समुद्रमा सुरक्षित घुमाइरहनेछु" ।।३७।।
मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् ।
वेत्स्यसि अनुगृहीतं मे संप्रश्नैर्विवृतं हृदि ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यस समयमा मेरो अनुग्रहले तिम्रा प्रश्नहरूको उत्तरका माध्यमबाट तिमीले मेरो वास्तविक महिमा र परब्रह्मको पूर्ण ज्ञान प्राप्त गर्नेछौ" ।।३८।।
इत्थमादिश्य राजानं हरिरन्तरधीयत ।
सोऽन्ववैक्षत तं कालं यं हृषीकेश आदिशत् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा सत्यव्रतलाई यसरी आदेश दिएर भगवान् श्रीहरि त्यहीँ अन्तर्धान हुनुभयो । त्यसपछि राजा भगवान्ले तोक्नुभएको समयको प्रतीक्षा गर्न थाले ।।३९।।
आस्तीर्य दर्भान् प्राक्कूलान् राजर्षिः प्रागुदंमुखः ।
निषसाद हरेः पादौ चिन्तयन् मत्स्यरूपिणः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः राजर्षि सत्यव्रतले कुशको टुप्पोलाई पूर्वतर्फ पारेर ओछ्याए र पूर्व–उत्तरतर्फ मुख गरी मत्स्य रूपी भगवान्को ध्यान गर्दै बसे ।।४०।।
ततः समुद्र उद्वेलः सर्वतः प्लावयन् महीम् ।
वर्धमानो महामेघैः वर्षद्भिः समदृश्यत ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि समुद्रले आफ्नो सीमा नाघेर पृथ्वीलाई जलमग्न पार्न थाल्यो र प्रलयकारी मेघहरूले मुसलधारे वर्षा गर्न थाले ।।४१।।
ध्यायन् भगवदादेशं ददृशे नावमागताम् ।
तामारुरोह विप्रेन्द्रैः आदायौषधिवीरुधः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को आदेशलाई सम्झँदै ध्यान गरिरहेका राजाले एउटा नौका आएको देखे । उनले औषधि र बीजहरू लिएर ब्राह्मण (ऋषि) हरूसँगै त्यस नौकामा आरोहण गरे ।।४२।।
तं ऊचुर्मुनयः प्रीता राजन् ध्यायस्व केशवम् ।
स वै नः संक्स्द् अस्माद् अविता शं विधास्यति ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिहरूले खुसी हुँदै भने– "राजन! अब भगवान् केशवको ध्यान गर, उहाँले नै हामीलाई यस संकटबाट बचाएर हाम्रो कल्याण गर्नुहुनेछ" ।।४३।।
सोऽनुध्यातस्ततो राज्ञा प्रादुरासीन् महार्णवे ।
एकशृंगधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब राजाले ध्यान गरे, तब त्यस महासागरमा एउटा सिङ भएको र लाखौँ योजन लामो सुनौलो शरीर भएको विशाल मत्स्य प्रकट भयो ।।४४।।
निबध्य नावं तत् श्रृंगे यथोक्तो हरिणा पुरा ।
वरत्रेणाहिना तुष्टः तुष्टाव मधुसूदनम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले पहिले भन्नुभए झैँ राजाले वासुकी नागको सहायताले त्यस नौकालाई मत्स्यको सिङमा बाँधे । त्यसपछि प्रसन्न हुँदै उनले भगवान् मधुसूदनको स्तुति गरे ।।४५।।
श्रीराजोवाच –
तन्मूलसंसारपरिश्रमातुराः ।
यदृच्छयेहोपसृता यमाप्नुयुः
विमुक्तिदो नः परमो गुरुर्भवान् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले भने– "प्रभो! अनादि अविद्याका कारण आत्मज्ञान गुमाएर संसारको चक्रमा परी दुःखी भएका जीवहरूले संयोगवश मात्र तपाईंको शरण पाउँछन् । तपाईं नै हामीलाई मुक्ति दिने परम गुरु हुनुहुन्छ" ।।४६।।
जनोऽबुधोऽयं निजकर्मबन्धनः
सुखेच्छया कर्म समीहतेऽसुखम् ।
यत्सेवया तां विधुनोत्यसन्मतिं
ग्रन्थिं स भिन्द्याद् हृदयं स नो गुरुः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः "अज्ञानी मानिस सुखको इच्छाले कर्म गर्छ तर दुःख नै पाउँछ । तर तपाईंको सेवाले अज्ञान नष्ट हुन्छ । अतः हाम्रा हृदयका अज्ञान रूपी गाँठोलाई काटिदिने तपाईं नै हाम्रो गुरु हुनुहुन्छ" ।।४७।।
यत्सेवयाग्नेरिव रुद्ररोदनं
पुमान् विजह्यान् मलमात्मनस्तमः ।
भजेत वर्णं निजमेष सोऽव्ययो
भूयात् स ईशः परमो गुरोर्गुरुः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी आगोमा तताउँदा सुनको खोट हराउँछ, त्यसरी नै तपाईंको सेवाले आत्माको अज्ञान रूपी मयल नष्ट हुन्छ र जीवले आफ्नो वास्तविक स्वरूप प्राप्त गर्छ । त्यस्ता अविनाशी प्रभु नै मेरा पनि गुरु हुनुहुन्छ" ।।४८।।
न यत्प्रसादायुतभागलेशं
अन्ये च देवा गुरवो जनाः स्वयम् ।
कर्तुं समेताः प्रभवन्ति पुंसः
तं ईश्वरं त्वां शरणं प्रपद्ये ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः "संसारका सबै देवता र गुरुहरू मिलेर पनि तपाईंको कृपाको एक सानो अंश बराबरको कल्याण गर्न सक्दैनन् । अतः म तपाईं ईश्वरकै शरणमा आएको छु" ।।४९।।
अचक्षुरन्धस्य यथाग्रणीः कृतः
तथा जनस्याविदुषोऽबुधो गुरुः ।
त्वं अर्कदृक् सर्वदृशां समीक्षणो
वृतो गुरुर्नः स्वगतिं बुभुत्सताम् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः "अन्धोले अर्को अन्धोलाई मार्गदर्शक बनाउँदा लक्ष्यमा पुग्न सक्दैन, त्यस्तै अज्ञानीले अज्ञानीलाई गुरु बनाउँदा दुःख पाउँछ । तपाईं सूर्य झैँ स्वयंप्रकाश हुनुहुन्छ, त्यसैले हामी तपाईंलाई नै गुरुका रूपमा वरण गर्दछौँ" ।।५०।।
जनो जनस्यादिशतेऽसतीं गतिं
यया प्रपद्येत दुरत्ययं तमः ।
त्वं त्वव्ययं ज्ञानममोघमञ्जसा
प्रपद्यते येन जनो निजं पदम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः "मानिसले अरूलाई सांसारिक मार्ग देखाउँछन् जसले झन् अन्धकारमा पुर्याउँछ । तर तपाईंले दिनुहुने ज्ञान अमोघ छ, जसले मानिसलाई सजिलै आफ्नो परम पदमा पुर्याउँछ" ।।५१।।
त्वं सर्वलोकस्य सुहृत् प्रियेश्वरो
ह्यात्मा गुरुर्ज्ञानमभीष्टसिद्धिः ।
तथापि लोको न भवन्तमन्धधीः
जानाति सन्तं हृदि बद्धकामः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईं सबैका सुहृद्, प्रिय, ईश्वर, आत्मा र गुरु हुनुहुन्छ । तैपनि कामनाहरूमा फसेका अज्ञानी मानिसहरूले आफ्नै हृदयमा रहनुभएका तपाईंलाई चिन्न सक्दैनन्" ।।५२।।
तं त्वामहं देववरं वरेण्यं
प्रपद्य ईशं प्रतिबोधनाय ।
छिन्ध्यर्थदीपैर्भगवन् वचोभिः
ग्रन्थीन् हृदय्यान् विवृणु स्वमोकः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे सर्वश्रेष्ठ देव! म ज्ञान प्राप्तिका लागि तपाईंको शरणमा आएको छु । आफ्ना प्रकाशमय वाणीहरूद्वारा मेरा हृदयका गाँठोहरू काटिदिनुहोस् र आफ्नो दिव्य स्वरूप प्रकट गरिदिनुहोस्" ।।५३।।
श्रीशुक उवाच –
मत्स्यरूपी महाम्भोधौ विहरन् तत्त्वमब्रवीत् ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित! राजा सत्यव्रतले यसरी प्रार्थना गरेपछि महासागरमा विहार गरिरहनुभएका मत्स्य रूपी आदिपुरुष भगवान्ले उनलाई परम तत्त्वको उपदेश दिनुभयो ।।५४।।
पुराणसंहितां दिव्यां सांख्ययोगक्रियावतीम् ।
सत्यव्रतस्य राजर्षेः आत्मगुह्यमशेषतः ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले राजर्षि सत्यव्रतलाई ज्ञान, योग र कर्मले युक्त दिव्य 'मत्स्य पुराण' को उपदेश दिँदै आत्मज्ञानका सम्पूर्ण रहस्यहरू बताउनुभयो ।।५५।।
अश्रौषीद् ऋषिभिः साकं आत्मतत्त्वं असंशयम् ।
नाव्यासीनो भगवता प्रोक्तं ब्रह्म सनातनम् ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्यव्रतले ऋषिहरूसँगै नौकामा बसेर भगवान्द्वारा भनिएको त्यो सनातन ब्रह्मज्ञानलाई निस्सन्देह भएर श्रवण गरे ।।५६।।
अतीतप्रलयापाय उत्थिताय स वेधसे ।
हत्वासुरं हयग्रीवं वेदान्प्रत्याहरद्धरिः ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रलयको अन्त्यमा ब्रह्माजी निद्राबाट ब्युँझनुभयो । तब भगवान् श्रीहरिले हयग्रीव असुरलाई मारेर उसले लुकाएका वेदहरू ब्रह्माजीलाई फिर्ता गरिदिनुभयो ।।५७।।
स तु सत्यव्रतो राजा ज्ञानविज्ञानसंयुतः ।
विष्णोः प्रसादात् कल्पेऽस्मिन् आसीत् वैवस्वतो मनुः ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः तिनै राजा सत्यव्रत भगवान् विष्णुको कृपाले पूर्ण ज्ञान र विज्ञानले युक्त भई यस वर्तमान कल्पमा 'वैवस्वत मनु' बने ।।५८।।
सत्यव्रतस्य राजर्षेः मायामत्स्यस्य शार्ङ्गिणः ।
संवादं महदाख्यानं श्रुत्वा मुच्येत किल्बिषात् ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजर्षि सत्यव्रत र मत्स्य रूपी भगवान् विष्णुबीचको यो महान् संवाद र आख्यान जसले सुन्छ, ऊ सबै पापहरूबाट मुक्त हुन्छ ।।५९।।
अवतारं हरेर्योऽयं कीर्तयेद् अन्वहं नरः ।
संकल्पास्तस्य सिध्यन्ति स याति परमां गतिम् ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यस मत्स्यावतारको कथा जसले दिनहुँ कीर्तन गर्छ, उसका सबै संकल्पहरू सिद्ध हुन्छन् र उसले परम गति प्राप्त गर्छ ।।६०।।
प्रलयपयसि धातुः सुप्तशक्तेर्मुखेभ्यः
श्रुतिगणमपनीतं प्रत्युपादत्त हत्वा ।
दितिजमकथयद् यो ब्रह्म सत्यव्रतानां
तमहमखिलहेतुं जिह्ममीनं नतोऽस्मि ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रलयको जलमा ब्रह्माजी सुतिरहनुभएको समयमा उहाँको मुखबाट दैत्यले चोरेका वेदहरूलाई पुनः प्राप्त गरिदिने, हयग्रीवलाई मार्ने र सत्यव्रत एवं सप्तर्षिहरूलाई ब्रह्मज्ञान दिने समस्त जगतका कारण स्वरूप ती मत्स्य रूपी भगवान्लाई म नमस्कार गर्दछु ।।६१।।
अवतारकथामाद्यां मायामत्स्यविडम्बनम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे– हे भगवन्! अद्भुत कर्म गर्नुहुने श्रीहरिले आफ्नी योगमायाद्वारा मत्स्य रूप धारण गरेर जुन लीला गर्नुभएको थियो, म भगवान्को त्यही आदि अवतारको कथा सुन्न चाहन्छु ।।१।।
यदर्थमदधाद् रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् ।
तमःप्रकृतिदुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वरः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवन्! भगवान् त सर्वशक्तिमान् र ईश्वर हुनुहुन्छ । फेरि उहाँले कर्मबन्धनमा बाँधिएको जीवजस्तै भएर यो मत्स्य रूप किन धारण गर्नुभयो? किनकि तमोगुणको प्रधानता रहने र असह्य परतन्त्रताले युक्त यो मत्स्ययोनि लोकमा निन्दित मानिन्छ ।।२।।
एतन्नो भगवन्सर्वं यथावद्वक्तुमर्हसि ।
उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को पवित्र र कीर्तनीय चरित्रको श्रवणले सबै प्राणीहरूलाई सुख प्राप्त हुन्छ । अतः कृपा गरेर उहाँका ती सबै लीलाहरू हामीलाई यथार्थ रूपमा बताइदिनुहोस् ।।३।।
श्रीसूत उवाच –
उवाच चरितं विष्णोः मत्स्यरूपेण यत्कृतम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजी भन्नुहुन्छ– हे शौनकादि ऋषिहरू हो! जब विष्णुभक्त राजा परीक्षितले यसरी प्रश्न गरे, तब बादरायणपुत्र भगवान् शुकदेवजीले भगवान्ले धारण गर्नुभएको मत्स्यावतारको लीला वर्णन गर्न थाल्नुभयो ।।४।।
श्रीशुक उवाच –
रक्षां इच्छन् तनु धत्ते धर्मस्यार्थस्य चैव हि ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित! भगवान् सबैका एकमात्र स्वामी हुनुहुन्छ; तैपनि उहाँ गाई, ब्राह्मण, देवता, साधु, वेद, धर्म र अर्थको रक्षाका निम्ति शरीर धारण गर्नुहुन्छ ।।५।।
उच्चावचेषु भूतेषु चरन् वायुरिवेश्वरः ।
नोच्चावचत्वं भजते निर्गुणत्वाद्धियो गुणैः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः वायुझैँ सर्वत्र व्याप्त ईश्वर साना–ठूला सबै प्राणीहरूमा अन्तर्यामी रूपले विचरण गर्नुहुन्छ । तर ती प्राणीहरूका बुद्धिगत गुण वा शरीरका कारण उहाँमा साना–ठूला भन्ने भेदभाव हुँदैन, किनकि उहाँ प्रकृतिजन्य गुणहरूबाट रहित निर्गुण हुनुहुन्छ ।।६।।
आसीद् अतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः ।
समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादयो नृप ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन! बितेको कल्पको अन्त्यमा ब्रह्माजी सुत्नुभएको समयमा 'ब्राह्म' नामको नैमित्तिक प्रलय भएको थियो । त्यस समयमा भूर्लोक आदि सबै लोकहरू समुद्रमा डुबेका थिए ।।७।।
कालेनागतनिद्रस्य धातुः शिशयिषोर्बली ।
मुखतो निःसृतान् वेदान् हयग्रीवोऽन्तिकेऽहरत् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः समयको प्रभावले गर्दा ब्रह्माजीलाई निद्रा लागेर सुत्न खोज्दा उहाँको मुखबाट वेदहरू निस्किए । ती वेदहरूलाई उहाँकै नजिक रहेको बलवान् हयग्रीव नामक दैत्यले चोरी गरी लग्यो ।।८।।
ज्ञात्वा तद् दानवेन्द्रस्य हयग्रीवस्य चेष्टितम् ।
दधार शफरीरूपं भगवान् हरिरीश्वरः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः दानवेन्द्र हयग्रीवको त्यस कुचेष्टालाई थाहा पाएर भगवान् श्रीहरिले वेदको उद्धार गर्नका लागि 'शफरी' (सानो माछो) को रूप धारण गर्नुभयो ।।९।।
तत्र राजऋषिः कश्चित् नाम्ना सत्यव्रतो महान् ।
नारायणपरोऽतप्यत् तपः स सलिलाशनः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा सत्यव्रत नामका एक महान् राजर्षि थिए । ती नारायणपरायण राजा केवल जल मात्र सेवन गरेर तपस्या गरिरहेका थिए ।।१०।।
योऽसौ अस्मिन् महाकल्पे तनयः स विवस्वतः ।
श्राद्धदेव इति ख्यातो मनुत्वे हरिणार्पितः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः तिनै सत्यव्रत वर्तमान कल्पमा विवस्वान् (सूर्य) का पुत्र 'श्राद्धदेव' नामले प्रसिद्ध भए, जसलाई भगवान्ले सातौँ मनुका रूपमा नियुक्त गर्नुभएको छ ।।११।।
एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम् ।
तस्याञ्जलि उदके काचित् शफर्येकाभ्यपद्यत ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः एकदिन ती राजा कृतमाला नदीमा जल–तर्पण गरिरहेका थिए । त्यसै समयमा उनको अञ्जलीको जलमा एउटा सानो माछो आयो ।।१२।।
सत्यव्रतोऽञ्जलिगतां सह तोयेन भारत ।
उत्ससर्ज नदीतोये शफरीं द्रविडेश्वरः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भरतवंशी परीक्षित! द्रविड देशका राजा सत्यव्रतले आफ्नो अञ्जलीमा आएको त्यस माछोलाई पानीसँगै पुनः नदीमा विसर्जन गरिदिए ।।१३।।
तं आह सातिकरुणं महाकारुणिकं नृपम् ।
यादोभ्यो ज्ञातिघातिभ्यो दीनां मां दीनवत्सल ।
कथं विसृजसे राजन् भीतामस्मिन् सरिज्जले ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः तब त्यस माछोले बडो करुण स्वरमा दयालु राजा सत्यव्रतसँग भन्यो– "हे दीनवत्सल राजन! आफ्नै जातिका प्राणीलाई खाने जलचरहरूदेखि म निकै डराएको छु । यस्तो अवस्थामा म दीनलाई तपाईं किन पुनः यसै नदीको जलमा छोड्दै हुनुहुन्छ?" ।।१४।।
तमात्मनोऽनुग्रहार्थं प्रीत्या मत्स्यवपुर्धरम् ।
अजानन् रक्षणार्थाय शफर्याः स मनो दधे ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् स्वयं आफ्नो अनुग्रहका लागि मत्स्य रूप धारण गरेर आउनुभएको हो भन्ने थाहा नपाए पनि, राजाले दयापूर्वक त्यस माछोको रक्षा गर्ने संकल्प गरे ।।१५।।
तस्या दीनतरं वाक्यं आश्रुत्य स महीपतिः ।
कलशाप्सु निधायैनां दयालुर्निन्य आश्रमम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस माछोको अत्यन्त दीन वचन सुनेर दयालु राजाले उसलाई आफ्नो कमण्डलुको जलमा राखेर आश्रममा ल्याए ।।१६।।
सा तु तत्रैकरात्रेण वर्धमाना कमण्डलौ ।
अलब्ध्वाऽऽत्मावकाशं वा इदमाह महीपतिम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः आश्रममा ल्याएपछि एकै रातमा त्यो माछो यति बढ्यो कि कमण्डलुमा अटाउनै छोड्यो । तब उसले राजालाई भन्यो– ।।१७।।
नाहं कमण्डलौ अवस्मिन् कृच्छ्रं वस्तुमिहोत्सहे ।
कल्पयौकः सुविपुलं यत्राहं निवसे सुखम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः "म यस सानो कमण्डलुमा कष्टका साथ बस्न सक्दिनँ; त्यसैले म सुखपूर्वक बस्न सकूँ भनी कुनै विशाल स्थानको व्यवस्था गरिदिनुहोस्" ।।१८।।
स एनां तत आदाय न्यधादौदञ्चनोदके ।
तत्र क्षिप्ता मुहूर्तेन हस्तत्रयमवर्धत ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा सत्यव्रतले त्यो माछोलाई त्यहाँबाट निकालेर पानी भरिएको ठुलो मट्का (नानी) मा राखिदिए । तर त्यहाँ राखेको एकै निमेषमा त्यो माछो तीन हात बराबर बढ्यो ।।१९।।
न मे एतद् अलं राजन् सुखं वस्तुमुदञ्चनम् ।
पृथु देहि पदं मह्यं यत्त्वाहं शरणं गता ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः फेरि माछोले भन्यो– "हे राजन! मलाई यो भाँडो पनि बस्नका लागि पर्याप्त छैन । म तपाईंको शरणमा आएको छु, त्यसैले मेरो शरीर अनुसारको कुनै ठुलो ठाउँ दिनुहोस्" ।।२०।।
तत आदाय सा राज्ञा क्षिप्ता राजन् सरोवरे ।
तद् आवृत्यात्मना सोऽयं महामीनोऽन्ववर्धत ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः तब राजाले त्यसलाई सरोवरमा लगेर छोडिदिए । तर त्यो महामत्स्य झन् बढेर एकैछिनमा पुरै सरोवरलाई नै ढाक्ने भयो ।।२१।।
नैतन्मे स्वस्तये राजन् उदकं सलिलौकसः ।
निधेहि रक्षाययोगेन ह्रदे मामविदासिनि ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः पुनः त्यस मत्स्यले भन्यो– "राजन! यो सरोवरको जल पनि मेरो निवासका लागि पर्याप्त भएन । त्यसैले रक्षाका निम्ति मलाई कहिल्यै नसुक्ने कुनै विशाल दह वा समुद्रमा राखिदिनुहोस्" ।।२२।।
इत्युक्तः सोऽनयन्मत्स्यं तत्र तत्राविदासिनि ।
जलाशयेऽसम्मितं तं समुद्रे प्राक्षिपज्झषम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः मत्स्यले यसो भनेपछि राजाले उसलाई विभिन्न ठुला जलाशयहरूमा लगे, तर उनी कतै अटाएनन् । अन्ततः राजाले त्यस अद्भुत माछोलाई समुद्रमा विसर्जन गरिदिनुभयो ।।२३।।
क्षिप्यमाणस्तमाहेदं इह मां मकरादयः ।
अदन्त्यतिबला वीर मां नेहोत्स्रष्टुमर्हसि ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः समुद्रमा हाल्ने समयमा उसले भन्यो– "हे वीर! यहाँ त निकै बलिया गोही र समुद्री जन्तुहरू छन्, जसले मलाई खाइदिन सक्छन् । त्यसैले मलाई यहाँ नछोड्नुहोस्" ।।२४।।
एवं विमोहितस्तेन वदता वल्गुभारतीम् ।
तमाह को भवान् अस्मान् मत्स्यरूपेण मोहयन् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः माछोको यस्तो मधुर र मोहक वाणी सुनेर राजा सत्यव्रत विस्मित भए । उनले भने– "मत्स्य रूप धारण गरेर मलाई यसरी मोहित पार्ने तपाईं वास्तवमा को हुनुहुन्छ?" ।।२५।।
नैवं वीर्यो जलचरो दृष्टोऽस्माभिः श्रुतोऽपि वा ।
यो भवान् योजनशतं अह्नाभिव्यानशे सरः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले यस्तो शक्ति भएको जलचर न कहिल्यै देखेको थिएँ न सुनेको नै थिएँ । तपाईंले त एकै दिनमा सयौँ योजन फैलिएको जलाशयलाई ढाकिदिनुभयो" ।।२६।।
नूनं त्वं भगवान् साक्षात् हरिर्नारायणोऽव्ययः ।
अनुग्रहाय भूतानां धत्से रूपं जलौकसाम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः "अवश्य पनि तपाईं साक्षात् अविनाशी भगवान् श्रीहरि नारायण हुनुहुन्छ । समस्त जीवहरूमा अनुग्रह गर्नका लागि नै तपाईंले यो जलचरको रूप धारण गर्नुभएको हो" ।।२७।।
नमस्ते पुरुषश्रेष्ठ स्थित्युत्पत्त्यप्ययेश्वर ।
भक्तानां नः प्रपन्नानां मुख्यो ह्यात्मगतिर्विभो ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे पुरुषोत्तम! जगतको सृष्टि, स्थिति र प्रलयका स्वामी तपाईंलाई नमस्कार छ । हे विभो! हामीजस्ता शरणागत भक्तहरूका लागि तपाईं नै परम गति र आश्रय हुनुहुन्छ" ।।२८।।
सर्वे लीलावतारास्ते भूतानां भूतिहेतवः ।
ज्ञातुमिच्छाम्यदो रूपं यदर्थं भवता धृतम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईंका सबै लीला–अवतारहरू प्राणीहरूको कल्याणका लागि नै हुन्छन् । अतः तपाईंले अहिले यो मत्स्य रूप कुन उद्देश्यले धारण गर्नुभएको हो? म जान्न चाहन्छु" ।।२९।।
न तेऽरविन्दाक्ष पदोपसर्पणं मृषा
भवेत्सर्वसुहृत् प्रियात्मनः ।
यथेतरेषां पृथगात्मनां सतां
अदीदृशो यद्वपुरद्भुवतं हि नः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः "हे कमलनयन! सबैका सुहृद्, प्रिय र आत्मा स्वरूप तपाईंको शरणमा आउनेहरूको पुरुषार्थ कहिल्यै व्यर्थ हुँदैन, जबकि अन्य संसारीहरूको आश्रय व्यर्थ हुन सक्छ । तपाईंले हामीलाई यो जुन अद्भुत रूप देखाउनुभएको छ, यो पक्कै पनि ठुलो रहस्यमय छ" ।।३०।।
श्रीशुक उवाच –
सत्यव्रतं मत्स्यवपुर्युगक्षये ।
विहर्तुकामः प्रलयार्णवेऽब्रवीत्
चिकीर्षुः एकान्तजनप्रियः प्रियम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित! आफ्ना अनन्य भक्तहरूलाई प्रेम गर्ने जगत्पति भगवान् मत्स्यले, सत्यव्रतको यस्तो प्रार्थना सुनेपछि उनीमाथि कृपा गर्न र प्रलयकालीन समुद्रमा विहार गर्ने इच्छाले भन्नुभयो– ।।३१।।
श्रीभगवानुवाच –
निमंक्ष्यत्यप्ययाम्भोधौ त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– "हे शत्रुदमन! आजको सातौँ दिनमा भूर्लोक आदि तीनै लोकहरू प्रलयको समुद्रमा डुब्नेछन्" ।।३२।।
त्रिलोक्यां लीयमानायां संवर्ताम्भसि वै तदा ।
उपस्थास्यति नौः काचिद् विशाला त्वां मयेरिता ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः "जब तीनै लोक प्रलयको जलमा विलीन हुन थाल्नेछन्, तब मेरो प्रेरणाले तिम्रो नजिक एउटा विशाल डुङ्गा (नौका) आउनेछ" ।।३३।।
त्वं तावदोषधीः सर्वा बीजानि उच्चावचानि च ।
सप्तर्षिभिः परिवृतः सर्वसत्त्वोपबृंहितः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यस समयमा तिमीले सबै प्रकारका औषधि, साना–ठूला बीजहरू र सबै प्राणीहरूका सूक्ष्म स्वरूपलाई लिएर सप्तऋषिहरूका साथ त्यस नौकामा चढ्नु" ।।३४।।
आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्यविक्लवः ।
एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यस प्रलयको अन्न्धकारमय महासागरमा तिमी विचलित नभई ऋषिहरूको तेजको सहायताले त्यस विशाल नौकामा विचरण गर्नु" ।।३५।।
दोधूयमानां तां नावं समीरेण बलीयसा ।
उपस्थितस्य मे शृंगे निबध्नीहि महाहिना ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "जब प्रचण्ड वायुले त्यो नौका हल्लिन थाल्नेछ, तब म यसै मत्स्य रूपमा त्यहाँ प्रकट हुनेछु । तिमीले वासुकी नागको डोरी बनाएर त्यस नौकालाई मेरो सिङमा बाँधिदिनु" ।।३६।।
अहं त्वां ऋषिभिः साकं सहनावमुदन्वति ।
विकर्षन् विचरिष्यामि यावद्ब्रानह्मी निशा प्रभो ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे राजन! त्यसपछि ब्रह्माजीको रात्रि समाप्त नहुन्जेल म तिमी र ऋषिहरूलाई त्यस नौकासहित प्रलयको समुद्रमा सुरक्षित घुमाइरहनेछु" ।।३७।।
मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् ।
वेत्स्यसि अनुगृहीतं मे संप्रश्नैर्विवृतं हृदि ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यस समयमा मेरो अनुग्रहले तिम्रा प्रश्नहरूको उत्तरका माध्यमबाट तिमीले मेरो वास्तविक महिमा र परब्रह्मको पूर्ण ज्ञान प्राप्त गर्नेछौ" ।।३८।।
इत्थमादिश्य राजानं हरिरन्तरधीयत ।
सोऽन्ववैक्षत तं कालं यं हृषीकेश आदिशत् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा सत्यव्रतलाई यसरी आदेश दिएर भगवान् श्रीहरि त्यहीँ अन्तर्धान हुनुभयो । त्यसपछि राजा भगवान्ले तोक्नुभएको समयको प्रतीक्षा गर्न थाले ।।३९।।
आस्तीर्य दर्भान् प्राक्कूलान् राजर्षिः प्रागुदंमुखः ।
निषसाद हरेः पादौ चिन्तयन् मत्स्यरूपिणः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः राजर्षि सत्यव्रतले कुशको टुप्पोलाई पूर्वतर्फ पारेर ओछ्याए र पूर्व–उत्तरतर्फ मुख गरी मत्स्य रूपी भगवान्को ध्यान गर्दै बसे ।।४०।।
ततः समुद्र उद्वेलः सर्वतः प्लावयन् महीम् ।
वर्धमानो महामेघैः वर्षद्भिः समदृश्यत ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि समुद्रले आफ्नो सीमा नाघेर पृथ्वीलाई जलमग्न पार्न थाल्यो र प्रलयकारी मेघहरूले मुसलधारे वर्षा गर्न थाले ।।४१।।
ध्यायन् भगवदादेशं ददृशे नावमागताम् ।
तामारुरोह विप्रेन्द्रैः आदायौषधिवीरुधः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को आदेशलाई सम्झँदै ध्यान गरिरहेका राजाले एउटा नौका आएको देखे । उनले औषधि र बीजहरू लिएर ब्राह्मण (ऋषि) हरूसँगै त्यस नौकामा आरोहण गरे ।।४२।।
तं ऊचुर्मुनयः प्रीता राजन् ध्यायस्व केशवम् ।
स वै नः संक्स्द् अस्माद् अविता शं विधास्यति ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिहरूले खुसी हुँदै भने– "राजन! अब भगवान् केशवको ध्यान गर, उहाँले नै हामीलाई यस संकटबाट बचाएर हाम्रो कल्याण गर्नुहुनेछ" ।।४३।।
सोऽनुध्यातस्ततो राज्ञा प्रादुरासीन् महार्णवे ।
एकशृंगधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब राजाले ध्यान गरे, तब त्यस महासागरमा एउटा सिङ भएको र लाखौँ योजन लामो सुनौलो शरीर भएको विशाल मत्स्य प्रकट भयो ।।४४।।
निबध्य नावं तत् श्रृंगे यथोक्तो हरिणा पुरा ।
वरत्रेणाहिना तुष्टः तुष्टाव मधुसूदनम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले पहिले भन्नुभए झैँ राजाले वासुकी नागको सहायताले त्यस नौकालाई मत्स्यको सिङमा बाँधे । त्यसपछि प्रसन्न हुँदै उनले भगवान् मधुसूदनको स्तुति गरे ।।४५।।
श्रीराजोवाच –
तन्मूलसंसारपरिश्रमातुराः ।
यदृच्छयेहोपसृता यमाप्नुयुः
विमुक्तिदो नः परमो गुरुर्भवान् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले भने– "प्रभो! अनादि अविद्याका कारण आत्मज्ञान गुमाएर संसारको चक्रमा परी दुःखी भएका जीवहरूले संयोगवश मात्र तपाईंको शरण पाउँछन् । तपाईं नै हामीलाई मुक्ति दिने परम गुरु हुनुहुन्छ" ।।४६।।
जनोऽबुधोऽयं निजकर्मबन्धनः
सुखेच्छया कर्म समीहतेऽसुखम् ।
यत्सेवया तां विधुनोत्यसन्मतिं
ग्रन्थिं स भिन्द्याद् हृदयं स नो गुरुः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः "अज्ञानी मानिस सुखको इच्छाले कर्म गर्छ तर दुःख नै पाउँछ । तर तपाईंको सेवाले अज्ञान नष्ट हुन्छ । अतः हाम्रा हृदयका अज्ञान रूपी गाँठोलाई काटिदिने तपाईं नै हाम्रो गुरु हुनुहुन्छ" ।।४७।।
यत्सेवयाग्नेरिव रुद्ररोदनं
पुमान् विजह्यान् मलमात्मनस्तमः ।
भजेत वर्णं निजमेष सोऽव्ययो
भूयात् स ईशः परमो गुरोर्गुरुः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी आगोमा तताउँदा सुनको खोट हराउँछ, त्यसरी नै तपाईंको सेवाले आत्माको अज्ञान रूपी मयल नष्ट हुन्छ र जीवले आफ्नो वास्तविक स्वरूप प्राप्त गर्छ । त्यस्ता अविनाशी प्रभु नै मेरा पनि गुरु हुनुहुन्छ" ।।४८।।
न यत्प्रसादायुतभागलेशं
अन्ये च देवा गुरवो जनाः स्वयम् ।
कर्तुं समेताः प्रभवन्ति पुंसः
तं ईश्वरं त्वां शरणं प्रपद्ये ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः "संसारका सबै देवता र गुरुहरू मिलेर पनि तपाईंको कृपाको एक सानो अंश बराबरको कल्याण गर्न सक्दैनन् । अतः म तपाईं ईश्वरकै शरणमा आएको छु" ।।४९।।
अचक्षुरन्धस्य यथाग्रणीः कृतः
तथा जनस्याविदुषोऽबुधो गुरुः ।
त्वं अर्कदृक् सर्वदृशां समीक्षणो
वृतो गुरुर्नः स्वगतिं बुभुत्सताम् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः "अन्धोले अर्को अन्धोलाई मार्गदर्शक बनाउँदा लक्ष्यमा पुग्न सक्दैन, त्यस्तै अज्ञानीले अज्ञानीलाई गुरु बनाउँदा दुःख पाउँछ । तपाईं सूर्य झैँ स्वयंप्रकाश हुनुहुन्छ, त्यसैले हामी तपाईंलाई नै गुरुका रूपमा वरण गर्दछौँ" ।।५०।।
जनो जनस्यादिशतेऽसतीं गतिं
यया प्रपद्येत दुरत्ययं तमः ।
त्वं त्वव्ययं ज्ञानममोघमञ्जसा
प्रपद्यते येन जनो निजं पदम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः "मानिसले अरूलाई सांसारिक मार्ग देखाउँछन् जसले झन् अन्धकारमा पुर्याउँछ । तर तपाईंले दिनुहुने ज्ञान अमोघ छ, जसले मानिसलाई सजिलै आफ्नो परम पदमा पुर्याउँछ" ।।५१।।
त्वं सर्वलोकस्य सुहृत् प्रियेश्वरो
ह्यात्मा गुरुर्ज्ञानमभीष्टसिद्धिः ।
तथापि लोको न भवन्तमन्धधीः
जानाति सन्तं हृदि बद्धकामः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः "तपाईं सबैका सुहृद्, प्रिय, ईश्वर, आत्मा र गुरु हुनुहुन्छ । तैपनि कामनाहरूमा फसेका अज्ञानी मानिसहरूले आफ्नै हृदयमा रहनुभएका तपाईंलाई चिन्न सक्दैनन्" ।।५२।।
तं त्वामहं देववरं वरेण्यं
प्रपद्य ईशं प्रतिबोधनाय ।
छिन्ध्यर्थदीपैर्भगवन् वचोभिः
ग्रन्थीन् हृदय्यान् विवृणु स्वमोकः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे सर्वश्रेष्ठ देव! म ज्ञान प्राप्तिका लागि तपाईंको शरणमा आएको छु । आफ्ना प्रकाशमय वाणीहरूद्वारा मेरा हृदयका गाँठोहरू काटिदिनुहोस् र आफ्नो दिव्य स्वरूप प्रकट गरिदिनुहोस्" ।।५३।।
श्रीशुक उवाच –
मत्स्यरूपी महाम्भोधौ विहरन् तत्त्वमब्रवीत् ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित! राजा सत्यव्रतले यसरी प्रार्थना गरेपछि महासागरमा विहार गरिरहनुभएका मत्स्य रूपी आदिपुरुष भगवान्ले उनलाई परम तत्त्वको उपदेश दिनुभयो ।।५४।।
पुराणसंहितां दिव्यां सांख्ययोगक्रियावतीम् ।
सत्यव्रतस्य राजर्षेः आत्मगुह्यमशेषतः ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले राजर्षि सत्यव्रतलाई ज्ञान, योग र कर्मले युक्त दिव्य 'मत्स्य पुराण' को उपदेश दिँदै आत्मज्ञानका सम्पूर्ण रहस्यहरू बताउनुभयो ।।५५।।
अश्रौषीद् ऋषिभिः साकं आत्मतत्त्वं असंशयम् ।
नाव्यासीनो भगवता प्रोक्तं ब्रह्म सनातनम् ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्यव्रतले ऋषिहरूसँगै नौकामा बसेर भगवान्द्वारा भनिएको त्यो सनातन ब्रह्मज्ञानलाई निस्सन्देह भएर श्रवण गरे ।।५६।।
अतीतप्रलयापाय उत्थिताय स वेधसे ।
हत्वासुरं हयग्रीवं वेदान्प्रत्याहरद्धरिः ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रलयको अन्त्यमा ब्रह्माजी निद्राबाट ब्युँझनुभयो । तब भगवान् श्रीहरिले हयग्रीव असुरलाई मारेर उसले लुकाएका वेदहरू ब्रह्माजीलाई फिर्ता गरिदिनुभयो ।।५७।।
स तु सत्यव्रतो राजा ज्ञानविज्ञानसंयुतः ।
विष्णोः प्रसादात् कल्पेऽस्मिन् आसीत् वैवस्वतो मनुः ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः तिनै राजा सत्यव्रत भगवान् विष्णुको कृपाले पूर्ण ज्ञान र विज्ञानले युक्त भई यस वर्तमान कल्पमा 'वैवस्वत मनु' बने ।।५८।।
सत्यव्रतस्य राजर्षेः मायामत्स्यस्य शार्ङ्गिणः ।
संवादं महदाख्यानं श्रुत्वा मुच्येत किल्बिषात् ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः राजर्षि सत्यव्रत र मत्स्य रूपी भगवान् विष्णुबीचको यो महान् संवाद र आख्यान जसले सुन्छ, ऊ सबै पापहरूबाट मुक्त हुन्छ ।।५९।।
अवतारं हरेर्योऽयं कीर्तयेद् अन्वहं नरः ।
संकल्पास्तस्य सिध्यन्ति स याति परमां गतिम् ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यस मत्स्यावतारको कथा जसले दिनहुँ कीर्तन गर्छ, उसका सबै संकल्पहरू सिद्ध हुन्छन् र उसले परम गति प्राप्त गर्छ ।।६०।।
प्रलयपयसि धातुः सुप्तशक्तेर्मुखेभ्यः
श्रुतिगणमपनीतं प्रत्युपादत्त हत्वा ।
दितिजमकथयद् यो ब्रह्म सत्यव्रतानां
तमहमखिलहेतुं जिह्ममीनं नतोऽस्मि ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रलयको जलमा ब्रह्माजी सुतिरहनुभएको समयमा उहाँको मुखबाट दैत्यले चोरेका वेदहरूलाई पुनः प्राप्त गरिदिने, हयग्रीवलाई मार्ने र सत्यव्रत एवं सप्तर्षिहरूलाई ब्रह्मज्ञान दिने समस्त जगतका कारण स्वरूप ती मत्स्य रूपी भगवान्लाई म नमस्कार गर्दछु ।।६१।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां अष्टमस्कन्धे
मत्स्यावतारचरितानुवर्णनं चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २४ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको अष्टम स्कन्धको चौबिसौँ अध्यायमा भगवान् विष्णुको प्रथम अवतार 'मत्स्यावतार' को विस्तृत वर्णन गरिएको छ । यस अध्यायको सुरुवात राजा परीक्षितको जिज्ञासाबाट हुन्छ, जहाँ उनले भगवान्ले किन निन्दित मानिने मत्स्य योनिमा जन्म लिनुभयो भनी प्रश्न गर्छन् । शुकदेवजीले सम्झाउनुहुन्छ कि भगवान्का सबै अवतारहरू धर्म, गाई, ब्राह्मण र वेदको रक्षाका लागि हुन्छन् । कथाका अनुसार, एक कल्पको अन्त्यमा ब्रह्माजीलाई निद्रा लागेको बेला 'हयग्रीव' नामक दैत्यले उहाँको मुखबाट निस्किएका वेदहरू चोरी गर्छ । वेदहरूको रक्षाका लागि भगवान्ले 'शफरी' (सानो माछो) को रूप धारण गर्नुहुन्छ । त्यस समयमा द्रविड देशका राजा सत्यव्रत कृतमाला नदीमा तर्पण गरिरहेका हुन्छन् । राजाको अञ्जलीमा एउटा सानो माछो आउँछ र उसले आफूलाई अन्य ठुला माछाहरूबाट बचाउन अनुनय गर्छ । दयालु राजाले त्यसलाई कमण्डलुमा राख्छन्, तर त्यो माछो असाधारण रूपमा बढ्न थाल्छ । कमण्डलुबाट मट्का, मट्काबाट पोखरी, र पोखरीबाट समुद्रमा पुर्याउँदा पनि माछोको आकार बढ्दै जान्छ । अन्ततः भगवान्ले राजालाई आफ्नो वास्तविक स्वरूप चिन्न संकेत गर्नुहुन्छ । राजाले माछोको रूपमा भगवान् श्रीहरि नै हुनुहुन्छ भन्ने थाहा पाएर प्रार्थना गर्छन् । भगवान्ले राजालाई सातौँ दिनमा ठुलो प्रलय हुने र एउटा विशाल नौका आउने जानकारी दिनुहुन्छ । राजालाई सबै प्रकारका बीज, औषधि र सप्तर्षिहरूलाई साथमा लिएर नौकामा चढ्न आज्ञा दिइन्छ । प्रलय सुरु भएपछि भगवान् मत्स्य रूपमा पुनः प्रकट हुनुहुन्छ र वासुकी नागको सहायताले नौकालाई आफ्नो सिङमा बाँध्न लगाउनुहुन्छ । प्रलयको त्यस सागरमा भगवान्ले राजा सत्यव्रतलाई 'मत्स्य पुराण' को उपदेश दिनुहुन्छ । यसरी राजाले सनातन ब्रह्मज्ञान र आत्मज्ञान प्राप्त गर्छन् । प्रलयको अन्त्यमा भगवान्ले हयग्रीवलाई मारेर वेदहरू ब्रह्माजीलाई सुम्पिनुहुन्छ । तिनै राजा सत्यव्रत वर्तमान कल्पमा वैवस्वत मनुका रूपमा प्रसिद्ध हुन्छन् । यस अवतारले भगवान् आफ्ना भक्तहरूको रक्षा र ज्ञानको संरक्षणका लागि सधैँ तत्पर रहनुहुन्छ भन्ने पुष्टि गर्छ । यो कथा श्रद्धापूर्वक सुन्ने वा सुनाउने व्यक्तिले समस्त पापबाट मुक्ति पाउँछ र अन्तमा परम पद प्राप्त गर्छ ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
मत्स्यावतारको दार्शनिक पक्षले आत्माको उत्थान र ज्ञानको संरक्षणलाई संकेत गर्छ । मत्स्य रूपमा भगवान्ले सानाबाट ठुलो हुँदै जानुले ब्रह्मको व्यापकता र अनन्ततालाई दर्साउँछ । यसले ईश्वरलाई सीमामा बाँध्न सकिँदैन भन्ने सत्यलाई पुष्टि गर्छ । प्रलयको समुद्रलाई अज्ञान र संसारको प्रतीक मानिन्छ, जहाँबाट पार हुनका लागि भगवान्को कृपा र ज्ञान रूपी नौका आवश्यक हुन्छ । हयग्रीवद्वारा वेद चोरी हुनुले मानिसको विवेक र बुद्धिमाथि अज्ञानको विजय भएको अवस्थालाई बुझाउँछ । भगवान्ले वेद फिर्ता गर्नुको अर्थ अज्ञानको नाश गरी सत्य ज्ञानको पुनः स्थापना गर्नु हो । राजा सत्यव्रतको वैराग्य र शरणागतिले मोक्ष प्राप्तिका लागि भक्तिको महत्त्व दर्साउँछ । मत्स्य पुराणको उपदेशले कर्म, भक्ति र ज्ञानको समन्वय नै जीवनको वास्तविक लक्ष्य हो भन्ने सिकाउँछ । सिङमा नौका बाँध्नुले मनलाई परमात्मामा केन्द्रित (एकाग्र) गर्नुपर्ने योग साधनाको संकेत गर्छ । अन्ततः यो अध्यायले सम्पूर्ण सृष्टिको लय र पुनरागमन ईश्वरकै अधिनमा छ भन्ने गहन दार्शनिक सत्य व्यक्त गर्छ ।
No comments:
Post a Comment