श्रीमद्भागवत महापुराण
दसमस्कन्धः – चतुःसप्ततितमोऽध्यायः
श्रीशुक
उवाच–
एवं युधिष्ठिरो राजा जरासन्धवधं विभोः ।
कृष्णस्य चानुभावं तं श्रुत्वा प्रीतस्तमब्रवीत् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! जरासन्धको वध र सर्वशक्तिमान् भगवान् श्रीकृष्णको अद्भुत महिमाका बारेमा सुनेर धर्मराज युधिष्ठिर अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो र भगवान्लाई यसरी भन्न लाग्नुभयो ।।१।।
युधिष्ठिर उवाच–
ये स्युस्त्रैलोक्यगुरवः सर्वे लोकमहेश्वराः ।
वहन्ति दुर्लभं लब्ध्वा शिरसैवानुशासनम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः धर्मराज युधिष्ठिरले भन्नुभयो– तीनै लोकका गुरु ब्रह्मा, शङ्कर र इन्द्रादि लोकपालहरू सबै हजुरको दुर्लभ आज्ञा प्राप्त गरेर त्यसलाई श्रद्धापूर्वक शिरोधार्य गर्दछन् ।।२।।
स भवानरविन्दाक्षो दीनानामीशमानिनाम् ।
धत्तेऽनुशासनं भूमंस्तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अनन्त कमललोचन! हजुर आफैँमा पूर्ण शक्तिशाली भए तापनि हामीजस्ता दीनहीन एवं आफूलाई ईश्वर ठान्नेहरूको आदेश पालना गर्नुहुन्छ; यो हजुरको अत्यन्तै ठूलो लीला वा विडम्बना हो ।।३।।
न ह्येकस्याद्वितीयस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।
कर्मभिर्वर्धते तेजो ह्रसते च यथा रवेः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सूर्यको तेज उदाउँदा वा अस्ताउँदा घट्ने–बढ्ने हुँदैन, त्यसरी नै अद्वितीय परब्रह्मस्वरूप परमात्मा भएकाले कर्मका कारण हजुरको महिमामा कुनै थपघट हुँदैन ।।४।।
न वै तेऽजित भक्तानां ममाहमिति माधव ।
त्वं तवेति च नानाधीः पशूनामिव वैकृता ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे माधव! हजुरलाई कसैले पनि पराजित गर्न सक्दैन । 'म', 'मेरो', 'तँ' वा 'तेरो' भन्ने पशुतुल्य भेदबुद्धि हजुरका अनन्य भक्तहरूको मनमा कहिल्यै हुँदैन ।।५।।
शुक उवाच– इत्युक्त्वा यज्ञिये काले वव्रे युक्तान् स ऋत्विजः ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! यति बिन्ती गरिसकेपछि धर्मराज युधिष्ठिरले श्रीकृष्णको अनुमति लिएर यज्ञका लागि उपयुक्त समयमा योग्य ब्रह्मवादी ब्राह्मणहरूलाई ऋत्विजका रूपमा वरण गर्नुभयो ।।६।।
द्वैपायनो भरद्वाजः सुमन्तुर्गोतमोऽसितः ।
वसिष्ठश्च्यवनः कण्वो मैत्रेयः कवषस्त्रितः ॥ ७ ॥
विश्वामित्रो वामदेवः सुमतिर्जैमिनिः क्रतुः ।
पैलः पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥ ८ ॥
अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरिः ।
वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रणः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः युधिष्ठिरद्वारा वरण गरिएका ती ऋषिहरूमा कृष्णद्वैपायन व्यास, भरद्वाज, सुमन्तु, गौतम, असित, वसिष्ठ, च्यवन, कण्व, मैत्रेय, कवष, त्रित, विश्वामित्र, वामदेव, सुमति, जैमिनी, क्रतु, पैल, पराशर, गर्ग, वैशम्पायन, अथर्वा, कश्यप, धौम्य, परशुराम, शुक्राचार्य, आसुरी, वीतिहोत्र, मधुच्छन्दा, वीरसेन र अकृतव्रण आदि हुनुहुन्थ्यो ।।७–९।।
उपहूतास्तथा चान्ये द्रोणभीष्मकृपादयः ।
धृतराष्ट्रः सहसुतो विदुरश्च महामतिः ॥ १० ॥
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा यज्ञदिदृक्षवः ।
तत्रेयुः सर्वराजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनीहरूका अतिरिक्त द्रोणाचार्य, भीष्म, कृपाचार्य, धृतराष्ट्र, उनका पुत्रहरू र महामति विदुरलाई पनि निमन्त्रणा गरिएको थियो । राजसूय यज्ञ हेर्ने इच्छाले अन्य धेरै राजाहरू, मन्त्रीहरू, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्रहरू पनि त्यहाँ उपस्थित भए ।।१०–११।।
ततस्ते देवयजनं ब्राह्मणाः स्वर्णलाङ्गलैः ।
कृष्ट्वो तत्र यथाम्नायं दीक्षयाञ्चक्रिरे नृपम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ऋत्विज ब्राह्मणहरूले सुनको हलोले यज्ञभूमि जोतेर शास्त्रोक्त विधिअनुसार राजा युधिष्ठिरलाई यज्ञका लागि दीक्षित गरे ।।१२।।
हैमाः किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा ।
इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुताः ॥ १३ ॥
सगणाः सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगाः ।
मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणाः ॥ १४ ॥
राजानश्च समाहूता राजपत्न्यरश्च सर्वशः ।
राजसूयं समीयुः स्म राज्ञः पाण्डुसुतस्य वै ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्राचीन कालमा वरुणको यज्ञमा भएझैँ यस यज्ञका सम्पूर्ण सामग्रीहरू सुनका थिए । ब्रह्मा, शिव, इन्द्रादि लोकपाल, सिद्ध, गन्धर्व, विद्याधर, नाग, मुनि, यक्ष, राक्षस, पक्षी, किन्नर र चारणहरू आ–आफ्ना गणसहित उपस्थित भए । आमन्त्रित राजाहरू र राजमहिषीहरू पनि पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरको त्यस राजसूय यज्ञमा सहभागी भए ।।१३–१५।।
मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिताः ।
अयाजयन् महाराजं याजका देववर्चसः ।
राजसूयेन विधिवत् प्रचेतसमिवामराः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णका भक्त युधिष्ठिरको त्यो वैभव देखेर कसैले आश्चर्य मानेनन्, किनकि यो पूर्णतः स्वाभाविक थियो । देवतुल्य प्रभावशाली याजकहरूले महाराज युधिष्ठिरलाई त्यसरी नै विधिपूर्वक यज्ञ गराए, जसरी पहिले देवताहरूले वरुणलाई गराएका थिए ।।१६।।
सूत्येऽहन्यवनीपालो याजकान् सदसस्पतीन् ।
अपूजयन् महाभागान् यथावत् सुसमाहितः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः सोमलताबाट रस निकाल्ने अभिषेकको दिनमा महाराज युधिष्ठिरले एकाग्र चित्त भई याजकहरू र सभाका महान् सदस्यहरूको विधिपूर्वक पूजा गर्नुभयो ।।१७।।
सदस्याग्र्यार्हणार्हं वै विमृशन्तः सभासदः ।
नाध्यगच्छन्ननैकान्त्यात् सहदेवस्तदाब्रवीत् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस सभामा 'अग्रपूजा' (पहिलो पूजा) कसको गर्ने भन्ने विषयमा सभासद्हरूबीच छलफल भयो, तर कोही पनि एउटै निष्कर्षमा पुग्न सकेनन् । त्यस समयमा सहदेवले यसरी भन्नुभयो ।।१८।।
अर्हति ह्यच्युतः श्रैष्ठ्यं भगवान्सात्वतां पतिः ।
एष वै देवताः सर्वा देशकालधनादयः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः यदुवंशका स्वामी भगवान् अच्युत नै सर्वश्रेष्ठ हुनुहुन्छ, त्यसैले उहाँ नै अग्रपूजाको योग्य हुनुहुन्छ । यो चराचर जगत्, सम्पूर्ण देवता, देश, काल र धन आदि सबै उहाँकै स्वरूप हुन् ।।१९।।
यदात्मकमिदं विश्वं क्रतवश्च यदात्मकाः ।
अग्निराहुतयो मंत्राः साङ्ख्यं योगश्च यत्परः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः यो सम्पूर्ण विश्व जसको स्वरूप हो, सम्पूर्ण यज्ञहरू जसका अङ्ग हुन्, अग्नि, आहुति र मन्त्रहरू जो हुनुहुन्छ र साङ्ख्य एवं योगको लक्ष्य पनि जो हुनुहुन्छ, ती श्रीकृष्ण नै हुनुहुन्छ ।।२०।।
एक एवाद्वितीयोऽसावैतदात्म्यमिदं जगत् ।
आत्मनात्माश्रयः सभ्याः सृजत्यवति हन्त्यजः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सभासद्हरू! यी श्रीकृष्ण अद्वितीय हुनुहुन्छ । यो जगत् उहाँकै सत्ताले सत्तावान् छ । यी अजन्मा परमात्माले नै आफैँद्वारा यस जगत्को सृष्टि, पालन र संहार गर्नुहुन्छ ।।२१।।
विविधानीह कर्माणि जनयन् यदवेक्षया ।
ईहते यदयं सर्वः श्रेयो धर्मादिलक्षणम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँकै अनुग्रह र दृष्टिले संसारमा विविध कर्महरू सञ्चालित हुन्छन् र सबै जीवहरूले धर्म, अर्थ, काम र मोक्षरूप कल्याण प्राप्तिका लागि चेष्टा गर्दछन् ।।२२।।
तस्मात् कृष्णाय महते दीयतां परमार्हणम् ।
एवं चेत् सर्वभूतानामात्मनश्चार्हणं भवेत् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः तसर्थ यी महान् श्रीकृष्णलाई नै सर्वश्रेष्ठ अर्घ्य अर्पण गरियोस् । यसो गर्नाले सम्पूर्ण प्राणीहरूको र आफ्नै आत्माको पनि पूजा हुनेछ ।।२३।।
सर्वभूतात्मभूताय कृष्णायानन्यदर्शिने ।
देयं शान्ताय पूर्णाय दत्तस्यानन्त्यमिच्छता ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले आफ्नो दानको अनन्त फल चाहन्छ, उसले समस्त प्राणीका आत्मा, भेदभावरहित, शान्त र पूर्णब्रह्म श्रीकृष्णलाई नै अग्रपूजा अर्पण गर्नुपर्दछ ।।२४।।
इत्युक्त्वा सहदेवोऽभूत् तूष्णीं कृष्णानुभाववित् ।
तच्छ्रुत्वा तुष्टुवुः सर्वे साधु साध्विति सत्तमाः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णको महिमा जान्नुहुने सहदेव यति भनेर मौन हुनुभयो । त्यो सुनेर उपस्थित सबै सज्जनहरूले 'साधु-साधु' (धेरै राम्रो) भन्दै एकै स्वरमा समर्थन जनाउनुभयो ।।२५।।
श्रुत्वा द्विजेरितं राजा ज्ञात्वा हार्दं सभासदाम् ।
समर्हयद्धृषीकेशं प्रीतः प्रणयविह्वलः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणहरूको समर्थन र सभासद्हरूको मनसाय बुझेर राजा युधिष्ठिरले प्रेमविह्वल हुँदै भगवान् हृषीकेशको पूजा गर्नुभयो ।।२६।।
तत्पादाववनिज्यापः शिरसा लोकपावनीः ।
सभार्यः सानुजामात्यः सकुटुम्बोऽवहन्मुदा ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज युधिष्ठिरले आफ्नी पत्नी, भाइहरू, मन्त्री र कुटुम्बसहित भगवान्को चरण कमल धोएर लोकपावनी चरणामृतलाई ठूलो आनन्दका साथ शिरमा धारण गर्नुभयो ।।२७।।
वासोभिः पीतकौषेयैर्भूषणैश्च महाधनैः ।
अर्हयित्वाश्रुपूर्णाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले भगवान् श्रीकृष्णलाई पहेँलो रेशमी वस्त्र र बहुमूल्य आभूषणहरूले सुसज्जित गराउनुभयो । त्यस समयमा उहाँका आँखा हर्षका आँसुले यति भरिएका थिए कि उहाँले भगवान्लाई राम्ररी हेर्न पनि सक्नुभएको थिएन ।।२८।।
इत्थं सभाजितं वीक्ष्य सर्वे प्राञ्जलयो जनाः ।
नमो जयेति नेमुस्तं निपेतुः पुष्पवृष्टयः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी भगवान्को सम्मान भएको देखेर उपस्थित सबैले हात जोडेर 'नमो नमः' र 'जय जय' को ध्वनि गर्दै नमस्कार गरे । आकाशबाट पुष्पवृष्टि हुन थाल्यो ।।२९।।
इत्थं निशम्य दमघोषसुतः स्वपीठा-
दुत्थाय कृष्णगुणवर्णनजातमन्युः ।
उत्क्षिप्य बाहुमिदमाह सदस्यमर्षी
संश्रावयन् भगवते परुषाण्यभीतः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी भगवान्को गुणगान र जयजयकार भएको सुनेर दमघोषको छोरा शिशुपाल डाहाले जल्न थाल्यो । ऊ क्रुद्ध भई आफ्नो आसनबाट जुरुक्क उठ्यो र हात उठाएर सबैका सामु निर्धक्क भई श्रीकृष्णलाई कठोर शब्दहरूले गाली गर्न थाल्यो ।।३०।।
ईशो दुरत्ययः काल इति सत्यवती स्रुतिः ।
वृद्धानामपि यद् बुद्धिर्बालवाक्यैर्विभिद्यते ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः "समय वा काल नै बलवान् र ईश्वर हो भन्ने कुरा सत्य रहेछ; किनभने यहाँ उमेरले पाका भएका मानिसहरूको बुद्धि पनि एउटा बालक (सहदेव) को कुराले गर्दा विचलित भएको देखियो" ।।३१।।
यूयं पात्रविदां श्रेष्ठा मा मन्ध्वं बालभाषितम् ।
सदसस्पतयः सर्वे कृष्णो यत् सम्मतोऽर्हणे ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे सभाका प्रमुखहरू! तपाईंहरू पात्रको पहिचान गर्नमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, त्यसैले यस बालकको कुरालाई सत्य नमान्नुहोस् । कृष्णलाई अग्रपूजाको योग्य मान्नु ठूलो भूल हो" ।।३२।।
तपोविद्याव्रतधरान् ज्ञानविध्वस्तकल्मषान् ।
परमर्षीन् ब्रह्मनिष्ठान् लोकपालैश्च पूजितान् ॥ ३३ ॥
सदस्पतीनतिक्रम्य गोपालः कुलपांसनः ।
एवं युधिष्ठिरो राजा जरासन्धवधं विभोः ।
कृष्णस्य चानुभावं तं श्रुत्वा प्रीतस्तमब्रवीत् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! जरासन्धको वध र सर्वशक्तिमान् भगवान् श्रीकृष्णको अद्भुत महिमाका बारेमा सुनेर धर्मराज युधिष्ठिर अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो र भगवान्लाई यसरी भन्न लाग्नुभयो ।।१।।
युधिष्ठिर उवाच–
ये स्युस्त्रैलोक्यगुरवः सर्वे लोकमहेश्वराः ।
वहन्ति दुर्लभं लब्ध्वा शिरसैवानुशासनम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः धर्मराज युधिष्ठिरले भन्नुभयो– तीनै लोकका गुरु ब्रह्मा, शङ्कर र इन्द्रादि लोकपालहरू सबै हजुरको दुर्लभ आज्ञा प्राप्त गरेर त्यसलाई श्रद्धापूर्वक शिरोधार्य गर्दछन् ।।२।।
स भवानरविन्दाक्षो दीनानामीशमानिनाम् ।
धत्तेऽनुशासनं भूमंस्तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अनन्त कमललोचन! हजुर आफैँमा पूर्ण शक्तिशाली भए तापनि हामीजस्ता दीनहीन एवं आफूलाई ईश्वर ठान्नेहरूको आदेश पालना गर्नुहुन्छ; यो हजुरको अत्यन्तै ठूलो लीला वा विडम्बना हो ।।३।।
न ह्येकस्याद्वितीयस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।
कर्मभिर्वर्धते तेजो ह्रसते च यथा रवेः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सूर्यको तेज उदाउँदा वा अस्ताउँदा घट्ने–बढ्ने हुँदैन, त्यसरी नै अद्वितीय परब्रह्मस्वरूप परमात्मा भएकाले कर्मका कारण हजुरको महिमामा कुनै थपघट हुँदैन ।।४।।
न वै तेऽजित भक्तानां ममाहमिति माधव ।
त्वं तवेति च नानाधीः पशूनामिव वैकृता ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे माधव! हजुरलाई कसैले पनि पराजित गर्न सक्दैन । 'म', 'मेरो', 'तँ' वा 'तेरो' भन्ने पशुतुल्य भेदबुद्धि हजुरका अनन्य भक्तहरूको मनमा कहिल्यै हुँदैन ।।५।।
शुक उवाच– इत्युक्त्वा यज्ञिये काले वव्रे युक्तान् स ऋत्विजः ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! यति बिन्ती गरिसकेपछि धर्मराज युधिष्ठिरले श्रीकृष्णको अनुमति लिएर यज्ञका लागि उपयुक्त समयमा योग्य ब्रह्मवादी ब्राह्मणहरूलाई ऋत्विजका रूपमा वरण गर्नुभयो ।।६।।
द्वैपायनो भरद्वाजः सुमन्तुर्गोतमोऽसितः ।
वसिष्ठश्च्यवनः कण्वो मैत्रेयः कवषस्त्रितः ॥ ७ ॥
विश्वामित्रो वामदेवः सुमतिर्जैमिनिः क्रतुः ।
पैलः पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च ॥ ८ ॥
अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरिः ।
वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रणः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः युधिष्ठिरद्वारा वरण गरिएका ती ऋषिहरूमा कृष्णद्वैपायन व्यास, भरद्वाज, सुमन्तु, गौतम, असित, वसिष्ठ, च्यवन, कण्व, मैत्रेय, कवष, त्रित, विश्वामित्र, वामदेव, सुमति, जैमिनी, क्रतु, पैल, पराशर, गर्ग, वैशम्पायन, अथर्वा, कश्यप, धौम्य, परशुराम, शुक्राचार्य, आसुरी, वीतिहोत्र, मधुच्छन्दा, वीरसेन र अकृतव्रण आदि हुनुहुन्थ्यो ।।७–९।।
उपहूतास्तथा चान्ये द्रोणभीष्मकृपादयः ।
धृतराष्ट्रः सहसुतो विदुरश्च महामतिः ॥ १० ॥
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा यज्ञदिदृक्षवः ।
तत्रेयुः सर्वराजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः यिनीहरूका अतिरिक्त द्रोणाचार्य, भीष्म, कृपाचार्य, धृतराष्ट्र, उनका पुत्रहरू र महामति विदुरलाई पनि निमन्त्रणा गरिएको थियो । राजसूय यज्ञ हेर्ने इच्छाले अन्य धेरै राजाहरू, मन्त्रीहरू, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य र शूद्रहरू पनि त्यहाँ उपस्थित भए ।।१०–११।।
ततस्ते देवयजनं ब्राह्मणाः स्वर्णलाङ्गलैः ।
कृष्ट्वो तत्र यथाम्नायं दीक्षयाञ्चक्रिरे नृपम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ऋत्विज ब्राह्मणहरूले सुनको हलोले यज्ञभूमि जोतेर शास्त्रोक्त विधिअनुसार राजा युधिष्ठिरलाई यज्ञका लागि दीक्षित गरे ।।१२।।
हैमाः किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा ।
इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चिभवसंयुताः ॥ १३ ॥
सगणाः सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगाः ।
मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणाः ॥ १४ ॥
राजानश्च समाहूता राजपत्न्यरश्च सर्वशः ।
राजसूयं समीयुः स्म राज्ञः पाण्डुसुतस्य वै ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्राचीन कालमा वरुणको यज्ञमा भएझैँ यस यज्ञका सम्पूर्ण सामग्रीहरू सुनका थिए । ब्रह्मा, शिव, इन्द्रादि लोकपाल, सिद्ध, गन्धर्व, विद्याधर, नाग, मुनि, यक्ष, राक्षस, पक्षी, किन्नर र चारणहरू आ–आफ्ना गणसहित उपस्थित भए । आमन्त्रित राजाहरू र राजमहिषीहरू पनि पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरको त्यस राजसूय यज्ञमा सहभागी भए ।।१३–१५।।
मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिताः ।
अयाजयन् महाराजं याजका देववर्चसः ।
राजसूयेन विधिवत् प्रचेतसमिवामराः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णका भक्त युधिष्ठिरको त्यो वैभव देखेर कसैले आश्चर्य मानेनन्, किनकि यो पूर्णतः स्वाभाविक थियो । देवतुल्य प्रभावशाली याजकहरूले महाराज युधिष्ठिरलाई त्यसरी नै विधिपूर्वक यज्ञ गराए, जसरी पहिले देवताहरूले वरुणलाई गराएका थिए ।।१६।।
सूत्येऽहन्यवनीपालो याजकान् सदसस्पतीन् ।
अपूजयन् महाभागान् यथावत् सुसमाहितः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः सोमलताबाट रस निकाल्ने अभिषेकको दिनमा महाराज युधिष्ठिरले एकाग्र चित्त भई याजकहरू र सभाका महान् सदस्यहरूको विधिपूर्वक पूजा गर्नुभयो ।।१७।।
सदस्याग्र्यार्हणार्हं वै विमृशन्तः सभासदः ।
नाध्यगच्छन्ननैकान्त्यात् सहदेवस्तदाब्रवीत् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस सभामा 'अग्रपूजा' (पहिलो पूजा) कसको गर्ने भन्ने विषयमा सभासद्हरूबीच छलफल भयो, तर कोही पनि एउटै निष्कर्षमा पुग्न सकेनन् । त्यस समयमा सहदेवले यसरी भन्नुभयो ।।१८।।
अर्हति ह्यच्युतः श्रैष्ठ्यं भगवान्सात्वतां पतिः ।
एष वै देवताः सर्वा देशकालधनादयः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः यदुवंशका स्वामी भगवान् अच्युत नै सर्वश्रेष्ठ हुनुहुन्छ, त्यसैले उहाँ नै अग्रपूजाको योग्य हुनुहुन्छ । यो चराचर जगत्, सम्पूर्ण देवता, देश, काल र धन आदि सबै उहाँकै स्वरूप हुन् ।।१९।।
यदात्मकमिदं विश्वं क्रतवश्च यदात्मकाः ।
अग्निराहुतयो मंत्राः साङ्ख्यं योगश्च यत्परः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः यो सम्पूर्ण विश्व जसको स्वरूप हो, सम्पूर्ण यज्ञहरू जसका अङ्ग हुन्, अग्नि, आहुति र मन्त्रहरू जो हुनुहुन्छ र साङ्ख्य एवं योगको लक्ष्य पनि जो हुनुहुन्छ, ती श्रीकृष्ण नै हुनुहुन्छ ।।२०।।
एक एवाद्वितीयोऽसावैतदात्म्यमिदं जगत् ।
आत्मनात्माश्रयः सभ्याः सृजत्यवति हन्त्यजः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सभासद्हरू! यी श्रीकृष्ण अद्वितीय हुनुहुन्छ । यो जगत् उहाँकै सत्ताले सत्तावान् छ । यी अजन्मा परमात्माले नै आफैँद्वारा यस जगत्को सृष्टि, पालन र संहार गर्नुहुन्छ ।।२१।।
विविधानीह कर्माणि जनयन् यदवेक्षया ।
ईहते यदयं सर्वः श्रेयो धर्मादिलक्षणम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँकै अनुग्रह र दृष्टिले संसारमा विविध कर्महरू सञ्चालित हुन्छन् र सबै जीवहरूले धर्म, अर्थ, काम र मोक्षरूप कल्याण प्राप्तिका लागि चेष्टा गर्दछन् ।।२२।।
तस्मात् कृष्णाय महते दीयतां परमार्हणम् ।
एवं चेत् सर्वभूतानामात्मनश्चार्हणं भवेत् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः तसर्थ यी महान् श्रीकृष्णलाई नै सर्वश्रेष्ठ अर्घ्य अर्पण गरियोस् । यसो गर्नाले सम्पूर्ण प्राणीहरूको र आफ्नै आत्माको पनि पूजा हुनेछ ।।२३।।
सर्वभूतात्मभूताय कृष्णायानन्यदर्शिने ।
देयं शान्ताय पूर्णाय दत्तस्यानन्त्यमिच्छता ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले आफ्नो दानको अनन्त फल चाहन्छ, उसले समस्त प्राणीका आत्मा, भेदभावरहित, शान्त र पूर्णब्रह्म श्रीकृष्णलाई नै अग्रपूजा अर्पण गर्नुपर्दछ ।।२४।।
इत्युक्त्वा सहदेवोऽभूत् तूष्णीं कृष्णानुभाववित् ।
तच्छ्रुत्वा तुष्टुवुः सर्वे साधु साध्विति सत्तमाः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णको महिमा जान्नुहुने सहदेव यति भनेर मौन हुनुभयो । त्यो सुनेर उपस्थित सबै सज्जनहरूले 'साधु-साधु' (धेरै राम्रो) भन्दै एकै स्वरमा समर्थन जनाउनुभयो ।।२५।।
श्रुत्वा द्विजेरितं राजा ज्ञात्वा हार्दं सभासदाम् ।
समर्हयद्धृषीकेशं प्रीतः प्रणयविह्वलः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणहरूको समर्थन र सभासद्हरूको मनसाय बुझेर राजा युधिष्ठिरले प्रेमविह्वल हुँदै भगवान् हृषीकेशको पूजा गर्नुभयो ।।२६।।
तत्पादाववनिज्यापः शिरसा लोकपावनीः ।
सभार्यः सानुजामात्यः सकुटुम्बोऽवहन्मुदा ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज युधिष्ठिरले आफ्नी पत्नी, भाइहरू, मन्त्री र कुटुम्बसहित भगवान्को चरण कमल धोएर लोकपावनी चरणामृतलाई ठूलो आनन्दका साथ शिरमा धारण गर्नुभयो ।।२७।।
वासोभिः पीतकौषेयैर्भूषणैश्च महाधनैः ।
अर्हयित्वाश्रुपूर्णाक्षो नाशकत् समवेक्षितुम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले भगवान् श्रीकृष्णलाई पहेँलो रेशमी वस्त्र र बहुमूल्य आभूषणहरूले सुसज्जित गराउनुभयो । त्यस समयमा उहाँका आँखा हर्षका आँसुले यति भरिएका थिए कि उहाँले भगवान्लाई राम्ररी हेर्न पनि सक्नुभएको थिएन ।।२८।।
इत्थं सभाजितं वीक्ष्य सर्वे प्राञ्जलयो जनाः ।
नमो जयेति नेमुस्तं निपेतुः पुष्पवृष्टयः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी भगवान्को सम्मान भएको देखेर उपस्थित सबैले हात जोडेर 'नमो नमः' र 'जय जय' को ध्वनि गर्दै नमस्कार गरे । आकाशबाट पुष्पवृष्टि हुन थाल्यो ।।२९।।
इत्थं निशम्य दमघोषसुतः स्वपीठा-
दुत्थाय कृष्णगुणवर्णनजातमन्युः ।
उत्क्षिप्य बाहुमिदमाह सदस्यमर्षी
संश्रावयन् भगवते परुषाण्यभीतः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी भगवान्को गुणगान र जयजयकार भएको सुनेर दमघोषको छोरा शिशुपाल डाहाले जल्न थाल्यो । ऊ क्रुद्ध भई आफ्नो आसनबाट जुरुक्क उठ्यो र हात उठाएर सबैका सामु निर्धक्क भई श्रीकृष्णलाई कठोर शब्दहरूले गाली गर्न थाल्यो ।।३०।।
ईशो दुरत्ययः काल इति सत्यवती स्रुतिः ।
वृद्धानामपि यद् बुद्धिर्बालवाक्यैर्विभिद्यते ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः "समय वा काल नै बलवान् र ईश्वर हो भन्ने कुरा सत्य रहेछ; किनभने यहाँ उमेरले पाका भएका मानिसहरूको बुद्धि पनि एउटा बालक (सहदेव) को कुराले गर्दा विचलित भएको देखियो" ।।३१।।
यूयं पात्रविदां श्रेष्ठा मा मन्ध्वं बालभाषितम् ।
सदसस्पतयः सर्वे कृष्णो यत् सम्मतोऽर्हणे ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे सभाका प्रमुखहरू! तपाईंहरू पात्रको पहिचान गर्नमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, त्यसैले यस बालकको कुरालाई सत्य नमान्नुहोस् । कृष्णलाई अग्रपूजाको योग्य मान्नु ठूलो भूल हो" ।।३२।।
तपोविद्याव्रतधरान् ज्ञानविध्वस्तकल्मषान् ।
परमर्षीन् ब्रह्मनिष्ठान् लोकपालैश्च पूजितान् ॥ ३३ ॥
सदस्पतीनतिक्रम्य गोपालः कुलपांसनः ।
यथा
काकः पुरोडाशं सपर्यां कथमर्हति ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः "यहाँ ठूला–ठूला तपस्वी, विद्वान्, व्रतधारी, ज्ञानी, महर्षि र लोकपालहरूद्वारा पूजित ब्रह्मनिष्ठ व्यक्तिहरू हुनुहुन्छ । उहाँहरूलाई उपेक्षा गरेर यो कुलकलङ्क गोठालो (कृष्ण) कसरी अग्रपूजाको अधिकारी हुन सक्छ? जसरी कागले यज्ञको 'पुरोडाश' खानु अनुचित हुन्छ, त्यसरी नै यो पनि अनुचित छ" ।।३३–३४।।
वर्णाश्रमकुलापेतः सर्वधर्मबहिष्कृतः ।
स्वैरवर्ती गुणैर्हीनः सपर्यां कथमर्हति ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "जो वर्णाश्रम धर्म र कुल मर्यादाभन्दा बाहिर छ, जसले शास्त्रको नियम मान्दैन र जो स्वेच्छाचारी छ, त्यस्तो निर्गुणी व्यक्तिले कसरी पूजा पाउन सक्छ?" ।।३५।।
ययातिनैषां हि कुलं शप्तं सद्भिर्बहिष्कृतम् ।
वृथापानरतं शश्वत् सपर्यां कथमर्हति ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "राजा ययातिले यस यादव कुललाई श्राप दिएका छन् र सत्पुरुषहरूले यिनीहरूलाई बहिष्कार गरेका छन् । सधैँ मदिरापानमा मस्त रहने यस्ता व्यक्ति कसरी पुजनीय हुन सक्छन्?" ।।३६।।
ब्रह्मर्षिसेवितान् देशान् हित्वैतेऽब्रह्मवर्चसम् ।
समुद्रं दुर्गमाश्रित्य बाधन्ते दस्यवः प्रजाः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "यिनीहरूले ब्रह्मर्षिहरूद्वारा सेवित उत्तम देशहरूलाई त्यागेर समुद्रको बीचमा किल्ला बनाएर लुकी बसेका छन् र डाँकाले झैँ प्रजालाई दुःख दिइरहेका छन्" ।।३७।।
एवमादीन्यभद्राणि बभाषे नष्टमङ्गलः ।
नोवाच किञ्चिद् भगवान् यथा सिंहः शिवारुतम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको सौभाग्य नष्ट भइसकेको थियो, त्यस्तो शिशुपालले यसरी अनेकौँ अभद्र शब्दहरू प्रयोग गर्यो । तर जसरी सिंहले स्यालको भुकाइलाई वास्ता गर्दैन, त्यसरी नै भगवान् श्रीकृष्ण चुपचाप बसिरहनुभयो, केही बोल्नुभएन ।।३८।।
भगवन्निन्दनं श्रुत्वा दुःसहं तत्सभासदः ।
कर्णौ पिधाय निर्जग्मुः शपन्तश्चेदिपं रुषा ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यस्तो दुःसह निन्दा सुनेर सभाका सदस्यहरूले कान थुने र शिशुपाललाई धिक्कार्दै सभा छोडेर बाहिर निस्किए ।।३९।।
निन्दां भगवतः शृण्वंस्तत्परस्य जनस्य वा ।
ततो नापैति यः सोऽपि यात्यधः सुकृताच्च्युतः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् वा उहाँका भक्तको निन्दा भइरहेको ठाउँबाट जो बाहिर निस्कँदैन, ऊ आफ्नो पुण्य हराएर नरकमा जान्छ ।।४०।।
ततः पाण्डुसुताः क्रुद्धा मत्स्यकैकयसृञ्जयाः ।
उदायुधाः समुत्तस्थुः शिशुपालजिघांसवः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि पाण्डवहरू तथा मत्स्य, केकय र सृञ्जय वंशका राजाहरू क्रोधित भई हतियार उठाएर शिशुपाललाई मार्नका लागि अघि बढे ।।४१।।
ततश्चैद्यस्त्वसंभ्रान्तो जगृहे खड्गचर्मणी ।
भर्त्सयन् कृष्णपक्षीयान् राज्ञः सदसि भारत ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भरतवंशी परीक्षित्! शिशुपाल अलिकति पनि डराएन । उसले ढाल–तरबार लिएर श्रीकृष्णको पक्ष लिने राजाहरूलाई चुनौती दिन थाल्यो ।।४२।।
तावदुत्थाय भगवान् स्वान् निवार्य स्वयं रुषा ।
शिरः क्षुरान्तचक्रेण जहार पततो रिपोः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यति नै बेला भगवान् श्रीकृष्ण आफैँ उठ्नुभयो र आफ्ना पक्षका राजाहरूलाई रोकेर आफूमाथि जाइलाग्ने त्यस शत्रुको टाउको तिखो सुदर्शन चक्रले काटिदिनुभयो ।।४३।।
शब्दः कोलाहलोऽप्यासीत् शिशुपाले हते महान् ।
तस्यानुयायिनो भूपा दुद्रुवुर्जीवितैषिणः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः शिशुपाल मारिएपछि सभामा ठूलो खैलाबैला मच्चियो । उसका पक्षका राजाहरू ज्यान जोगाउन त्यहाँबाट भागे ।।४४।।
चैद्यदेहोत्थितं ज्योतिर्वासुदेवमुपाविशत् ।
पश्यतां सर्वभूतानामुल्केव भुवि खाच्च्युता ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी आकाशबाट खसेको उल्का पृथ्वीमा मिल्छ, त्यसरी नै शिशुपालको शरीरबाट एउटा दिव्य तेज निस्किएर सबैले देख्दादेख्दै भगवान् वासुदेवमा लीन भयो ।।४५।।
जन्मत्रयानुगुणितवैरसंरब्धया धिया ।
ध्यायंस्तन्मयतां यातो भावो हि भवकारणम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः लगातार तीन जन्मदेखि वैरभावले भए पनि भगवान्कै निरन्तर चिन्तन गरेकाले शिशुपाल उहाँमा लीन भयो; किनकि भावना वा ध्यान नै गतिको कारण हो ।।४६।।
ऋत्विग्भ्यः ससदस्येभ्यो दक्षिणां विपुलामदात् ।
सर्वान् संपूज्य विधिवत् चक्रेऽवभृथमेकराट् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः शिशुपालको सद्गति भएपछि चक्रवर्ती राजा युधिष्ठिरले ऋत्विज र सभासद्हरूलाई प्रचुर दक्षिणा दिनुभयो र विधिपूर्वक पूजा गरेर यज्ञान्तमा गरिने 'अवभृथ' स्नान गर्नुभयो ।।४७।।
साधयित्वा क्रतुः राज्ञः कृष्णो योगेश्वरेश्वरः ।
उवास कतिचिन् मासान् सुहृद्भिरभियाचितः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी राजसूय यज्ञ सम्पन्न गराएर योगेश्वरेश्वर श्रीकृष्ण आफ्ना प्रियजनहरूको आग्रहमा केही महिना हस्तिनापुरमै बस्नुभयो ।।४८।।
ततोऽनुज्ञाप्य राजानमनिच्छन्तमपीश्वरः ।
ययौ सभार्यः सामात्यः स्वपुरं देवकीसुतः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि राजा युधिष्ठिरलाई विछोडको दुःख भए तापनि भगवान् श्रीकृष्णले उहाँसँग अनुमति लिएर आफ्ना पत्नी र मन्त्रीहरूसहित द्वारका प्रस्थान गर्नुभयो ।।४९।।
वर्णितं तदुपाख्यानं मया ते बहुविस्तरम् ।
वैकुण्ठवासिनोर्जन्म विप्रशापात् पुनः पुनः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! वैकुण्ठवासी जय र विजयले ब्राह्मणको श्रापका कारण कसरी बारम्बार जन्म लिनुपर्यो भन्ने कथा मैले तपाईंलाई विस्तारपूर्वक सुनाइसकेको छु ।।५०।।
राजसूयावभृथ्येन स्नातो राजा युधिष्ठिरः ।
ब्रह्मक्षत्रसभामध्ये शुशुभे सुरराडिव ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः राजसूय यज्ञको पवित्र स्नानपछि महाराज युधिष्ठिर ब्राह्मण र क्षत्रियहरूको सभामा देवराज इन्द्र झैँ सुशोभित हुनुभयो ।।५१।।
राज्ञा सभाजिताः सर्वे सुरमानवखेचराः ।
कृष्णं क्रतुं च शंसन्तः स्वधामानि ययुर्मुदा ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा युधिष्ठिरबाट सम्मानित भएका देवता, मानव र आकाशचारी उपदेवहरू श्रीकृष्ण र यज्ञको प्रशंसा गर्दै सन्तुष्ट भई आ–आफ्ना लोकतर्फ लागे ।।५२।।
दुर्योधनमृते पापं कलिं कुरुकुलामयम् ।
यो न सेहे श्रीयं स्फीतां दृष्ट्वाम पाण्डुसुतस्य ताम् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः कुरुवंशका लागि रोग जस्तै बनेका पापी दुर्योधन बाहेक अरू सबै प्रसन्न थिए; दुर्योधनले पाण्डवहरूको त्यो महान् वैभव सहन सकेन ।।५३।।
य इदं कीर्तयेद् विष्णोः कर्म चैद्यवधादिकम् ।
राजमोक्षं वितानं च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले शिशुपाल वध, जरासन्ध वध र बन्दी राजाहरूको मुक्ति जस्ता भगवान् विष्णुका यी लीलाहरूको कीर्तन गर्दछ, ऊ सबै पापबाट मुक्त हुन्छ ।।५४।।
नेपाली भावानुवादः "यहाँ ठूला–ठूला तपस्वी, विद्वान्, व्रतधारी, ज्ञानी, महर्षि र लोकपालहरूद्वारा पूजित ब्रह्मनिष्ठ व्यक्तिहरू हुनुहुन्छ । उहाँहरूलाई उपेक्षा गरेर यो कुलकलङ्क गोठालो (कृष्ण) कसरी अग्रपूजाको अधिकारी हुन सक्छ? जसरी कागले यज्ञको 'पुरोडाश' खानु अनुचित हुन्छ, त्यसरी नै यो पनि अनुचित छ" ।।३३–३४।।
वर्णाश्रमकुलापेतः सर्वधर्मबहिष्कृतः ।
स्वैरवर्ती गुणैर्हीनः सपर्यां कथमर्हति ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "जो वर्णाश्रम धर्म र कुल मर्यादाभन्दा बाहिर छ, जसले शास्त्रको नियम मान्दैन र जो स्वेच्छाचारी छ, त्यस्तो निर्गुणी व्यक्तिले कसरी पूजा पाउन सक्छ?" ।।३५।।
ययातिनैषां हि कुलं शप्तं सद्भिर्बहिष्कृतम् ।
वृथापानरतं शश्वत् सपर्यां कथमर्हति ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "राजा ययातिले यस यादव कुललाई श्राप दिएका छन् र सत्पुरुषहरूले यिनीहरूलाई बहिष्कार गरेका छन् । सधैँ मदिरापानमा मस्त रहने यस्ता व्यक्ति कसरी पुजनीय हुन सक्छन्?" ।।३६।।
ब्रह्मर्षिसेवितान् देशान् हित्वैतेऽब्रह्मवर्चसम् ।
समुद्रं दुर्गमाश्रित्य बाधन्ते दस्यवः प्रजाः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "यिनीहरूले ब्रह्मर्षिहरूद्वारा सेवित उत्तम देशहरूलाई त्यागेर समुद्रको बीचमा किल्ला बनाएर लुकी बसेका छन् र डाँकाले झैँ प्रजालाई दुःख दिइरहेका छन्" ।।३७।।
एवमादीन्यभद्राणि बभाषे नष्टमङ्गलः ।
नोवाच किञ्चिद् भगवान् यथा सिंहः शिवारुतम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको सौभाग्य नष्ट भइसकेको थियो, त्यस्तो शिशुपालले यसरी अनेकौँ अभद्र शब्दहरू प्रयोग गर्यो । तर जसरी सिंहले स्यालको भुकाइलाई वास्ता गर्दैन, त्यसरी नै भगवान् श्रीकृष्ण चुपचाप बसिरहनुभयो, केही बोल्नुभएन ।।३८।।
भगवन्निन्दनं श्रुत्वा दुःसहं तत्सभासदः ।
कर्णौ पिधाय निर्जग्मुः शपन्तश्चेदिपं रुषा ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को यस्तो दुःसह निन्दा सुनेर सभाका सदस्यहरूले कान थुने र शिशुपाललाई धिक्कार्दै सभा छोडेर बाहिर निस्किए ।।३९।।
निन्दां भगवतः शृण्वंस्तत्परस्य जनस्य वा ।
ततो नापैति यः सोऽपि यात्यधः सुकृताच्च्युतः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् वा उहाँका भक्तको निन्दा भइरहेको ठाउँबाट जो बाहिर निस्कँदैन, ऊ आफ्नो पुण्य हराएर नरकमा जान्छ ।।४०।।
ततः पाण्डुसुताः क्रुद्धा मत्स्यकैकयसृञ्जयाः ।
उदायुधाः समुत्तस्थुः शिशुपालजिघांसवः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि पाण्डवहरू तथा मत्स्य, केकय र सृञ्जय वंशका राजाहरू क्रोधित भई हतियार उठाएर शिशुपाललाई मार्नका लागि अघि बढे ।।४१।।
ततश्चैद्यस्त्वसंभ्रान्तो जगृहे खड्गचर्मणी ।
भर्त्सयन् कृष्णपक्षीयान् राज्ञः सदसि भारत ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भरतवंशी परीक्षित्! शिशुपाल अलिकति पनि डराएन । उसले ढाल–तरबार लिएर श्रीकृष्णको पक्ष लिने राजाहरूलाई चुनौती दिन थाल्यो ।।४२।।
तावदुत्थाय भगवान् स्वान् निवार्य स्वयं रुषा ।
शिरः क्षुरान्तचक्रेण जहार पततो रिपोः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यति नै बेला भगवान् श्रीकृष्ण आफैँ उठ्नुभयो र आफ्ना पक्षका राजाहरूलाई रोकेर आफूमाथि जाइलाग्ने त्यस शत्रुको टाउको तिखो सुदर्शन चक्रले काटिदिनुभयो ।।४३।।
शब्दः कोलाहलोऽप्यासीत् शिशुपाले हते महान् ।
तस्यानुयायिनो भूपा दुद्रुवुर्जीवितैषिणः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः शिशुपाल मारिएपछि सभामा ठूलो खैलाबैला मच्चियो । उसका पक्षका राजाहरू ज्यान जोगाउन त्यहाँबाट भागे ।।४४।।
चैद्यदेहोत्थितं ज्योतिर्वासुदेवमुपाविशत् ।
पश्यतां सर्वभूतानामुल्केव भुवि खाच्च्युता ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी आकाशबाट खसेको उल्का पृथ्वीमा मिल्छ, त्यसरी नै शिशुपालको शरीरबाट एउटा दिव्य तेज निस्किएर सबैले देख्दादेख्दै भगवान् वासुदेवमा लीन भयो ।।४५।।
जन्मत्रयानुगुणितवैरसंरब्धया धिया ।
ध्यायंस्तन्मयतां यातो भावो हि भवकारणम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः लगातार तीन जन्मदेखि वैरभावले भए पनि भगवान्कै निरन्तर चिन्तन गरेकाले शिशुपाल उहाँमा लीन भयो; किनकि भावना वा ध्यान नै गतिको कारण हो ।।४६।।
ऋत्विग्भ्यः ससदस्येभ्यो दक्षिणां विपुलामदात् ।
सर्वान् संपूज्य विधिवत् चक्रेऽवभृथमेकराट् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः शिशुपालको सद्गति भएपछि चक्रवर्ती राजा युधिष्ठिरले ऋत्विज र सभासद्हरूलाई प्रचुर दक्षिणा दिनुभयो र विधिपूर्वक पूजा गरेर यज्ञान्तमा गरिने 'अवभृथ' स्नान गर्नुभयो ।।४७।।
साधयित्वा क्रतुः राज्ञः कृष्णो योगेश्वरेश्वरः ।
उवास कतिचिन् मासान् सुहृद्भिरभियाचितः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी राजसूय यज्ञ सम्पन्न गराएर योगेश्वरेश्वर श्रीकृष्ण आफ्ना प्रियजनहरूको आग्रहमा केही महिना हस्तिनापुरमै बस्नुभयो ।।४८।।
ततोऽनुज्ञाप्य राजानमनिच्छन्तमपीश्वरः ।
ययौ सभार्यः सामात्यः स्वपुरं देवकीसुतः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि राजा युधिष्ठिरलाई विछोडको दुःख भए तापनि भगवान् श्रीकृष्णले उहाँसँग अनुमति लिएर आफ्ना पत्नी र मन्त्रीहरूसहित द्वारका प्रस्थान गर्नुभयो ।।४९।।
वर्णितं तदुपाख्यानं मया ते बहुविस्तरम् ।
वैकुण्ठवासिनोर्जन्म विप्रशापात् पुनः पुनः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! वैकुण्ठवासी जय र विजयले ब्राह्मणको श्रापका कारण कसरी बारम्बार जन्म लिनुपर्यो भन्ने कथा मैले तपाईंलाई विस्तारपूर्वक सुनाइसकेको छु ।।५०।।
राजसूयावभृथ्येन स्नातो राजा युधिष्ठिरः ।
ब्रह्मक्षत्रसभामध्ये शुशुभे सुरराडिव ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः राजसूय यज्ञको पवित्र स्नानपछि महाराज युधिष्ठिर ब्राह्मण र क्षत्रियहरूको सभामा देवराज इन्द्र झैँ सुशोभित हुनुभयो ।।५१।।
राज्ञा सभाजिताः सर्वे सुरमानवखेचराः ।
कृष्णं क्रतुं च शंसन्तः स्वधामानि ययुर्मुदा ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा युधिष्ठिरबाट सम्मानित भएका देवता, मानव र आकाशचारी उपदेवहरू श्रीकृष्ण र यज्ञको प्रशंसा गर्दै सन्तुष्ट भई आ–आफ्ना लोकतर्फ लागे ।।५२।।
दुर्योधनमृते पापं कलिं कुरुकुलामयम् ।
यो न सेहे श्रीयं स्फीतां दृष्ट्वाम पाण्डुसुतस्य ताम् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः कुरुवंशका लागि रोग जस्तै बनेका पापी दुर्योधन बाहेक अरू सबै प्रसन्न थिए; दुर्योधनले पाण्डवहरूको त्यो महान् वैभव सहन सकेन ।।५३।।
य इदं कीर्तयेद् विष्णोः कर्म चैद्यवधादिकम् ।
राजमोक्षं वितानं च सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले शिशुपाल वध, जरासन्ध वध र बन्दी राजाहरूको मुक्ति जस्ता भगवान् विष्णुका यी लीलाहरूको कीर्तन गर्दछ, ऊ सबै पापबाट मुक्त हुन्छ ।।५४।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे शिशुपालवधो
नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७४ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको यस ७४औँ अध्यायमा राजसूय यज्ञको सफलता र शिशुपालको मुक्तिको प्रसङ्ग उल्लेख गरिएको छ । जरासन्धको वधपछि महाराज युधिष्ठिरले भगवान् श्रीकृष्णको अनुमति र निर्देशनमा राजसूय यज्ञको आयोजना गर्नुभयो । यस यज्ञमा विश्वभरका महान् ऋषिमुनिहरू, विद्वान् ब्राह्मणहरू र प्रतापी राजाहरूलाई निमन्त्रणा गरिएको थियो । यज्ञको पवित्र भूमि तयार पार्न सुनको हलो प्रयोग गरिएको थियो, जसले यज्ञको भव्यता र पाण्डवहरूको धार्मिक निष्ठालाई प्रस्ट्याउँछ । यज्ञको मध्यकालमा 'अग्रपूजा' अर्थात् सबैभन्दा पहिले कसको पूजा गर्ने भन्ने विषयमा विवाद उठ्यो । धेरै योग्य मुनि र राजाहरू उपस्थित भएको सभामा कसलाई पहिलो स्थान दिने भन्ने निर्णय गर्न कठिन भयो । त्यति नै बेला ज्ञानी सहदेवले भगवान् श्रीकृष्ण नै चराचर जगत्का स्वामी र सबै यज्ञका अधिपति भएकाले उहाँ नै अग्रपूजाको योग्य हुनुहुन्छ भनी प्रस्ताव राख्नुभयो । सभामा उपस्थित सबै सज्जनहरूले सहदेवको कुरामा सहमति जनाए र युधिष्ठिरले भक्तिपूर्वक श्रीकृष्णको पाउ धोएर अग्रपूजा सम्पन्न गर्नुभयो । तर, चेदिराज शिशुपाललाई श्रीकृष्णको यो सम्मान सह्य भएन । उसले श्रीकृष्णलाई अनेकौँ अपशब्द प्रयोग गर्दै गाली गर्न थाल्यो र पाण्डवहरूको बुद्धिको पनि निन्दा गर्यो । शिशुपालले श्रीकृष्णको जन्म, बाल्यकाल र यादव कुलको अपमान गर्दै उहाँलाई 'कुलकलङ्क' र 'गोठालो' सम्म भन्यो । भगवान् श्रीकृष्णले उसका सयवटा गालीहरू धैर्यपूर्वक सहनुभयो, तर जब उसको अपराधको सीमा नाघ्यो, तब उहाँले सुदर्शन चक्रद्वारा उसको शिर काटिदिनुभयो । शिशुपालको शरीरबाट एउटा दिव्य ज्योति निस्किएर श्रीकृष्णमा विलीन भयो, जसले उसको मुक्ति भएको सङ्केत गर्यो । वास्तवमा शिशुपाल वैकुण्ठका द्वारपाल जय–विजयमध्येका एक थिए, जो श्रापका कारण शत्रुभावले भगवान्को निरन्तर चिन्तन गरिरहेका थिए । यसरी यज्ञ निर्विघ्न सम्पन्न भयो र युधिष्ठिरले पवित्र स्नान गरी चक्रवर्ती सम्राटको गौरव प्राप्त गर्नुभयो । अन्त्यमा, यस अध्यायले भगवान्का लीलाहरूको स्मरण गर्नाले मानव जीवनका सम्पूर्ण पापहरू नाश हुने विश्वास दिलाउँछ ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले भगवान् श्रीकृष्णको पूर्णावतार र उहाँको सर्वव्यापकतालाई दार्शनिक रूपमा व्याख्या गरेको छ । सहदेवको तर्कअनुसार श्रीकृष्ण नै यो जगत्को निमित्त र उपादान कारण हुनुहुन्छ, जसको पूजा गर्नु भनेको सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको पूजा गर्नु हो । शिशुपालको प्रसङ्गले 'वैर–भक्ति' वा 'विद्वेष–भक्ति' को सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्दछ, जहाँ शत्रुतापूर्ण भावले गरिने निरन्तर चिन्तनले पनि अन्ततः भगवान्मा लीन हुने अवसर दिन्छ । यसले मनको एकाग्रता नै मुक्तिको मुख्य मार्ग हो भन्ने सङ्केत गर्दछ, चाहे त्यो प्रेमले होस् वा द्वेषले । यज्ञमा सुनको हलो र भव्य सामग्रीहरूको प्रयोगले बाह्य वैभवलाई दर्शाए पनि युधिष्ठिरको भक्तिले आन्तरिक समर्पणको महत्त्वलाई जोड दिन्छ । 'म-मेरो' र 'तँ-तेरो' भन्ने भेदबुद्धि पशुतुल्य अज्ञानता हो र यसलाई त्याग्नु नै वास्तविक ज्ञान हो भन्ने सन्देश यहाँ पाइन्छ । भगवान् श्रीकृष्णको मौनताले धैर्य र क्षमाको पराकाष्ठा देखाउँछ भने सुदर्शन चक्रको प्रयोगले अधर्मको नाश अनिवार्य छ भन्ने दार्शनिक सत्य स्थापित गर्छ । संसारका सबै प्राणीमा परमात्माको अंश देख्नु र भेदभाव नगरी पूर्णताको अनुभव गर्नु नै सात्त्विक दृष्टिको मूल आधार हो । शिशुपालको मुक्तिले यो प्रमाणित गर्छ कि परमात्मासँगको सम्बन्ध कुनै पनि रूपमा जोडिएमा त्यसले जीवको कल्याण नै गर्दछ । यसरी कर्म (यज्ञ), ज्ञान (सहदेवको उपदेश) र भक्ति (युधिष्ठिरको श्रद्धा) को त्रिवेणी यस अध्यायमा देख्न सकिन्छ ।
No comments:
Post a Comment