श्रीमद्भागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः – सप्तमोऽध्यायः
(अनुष्टुप्) इत्यजेनानुनीतेन भवेन परितुष्यता ।
अभ्यधायि महाबाहो प्रहस्य श्रूयतामिति ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे महाबाहो विदुर! ब्रह्माजीले यसरी अनुनय-विनय गरेपछि भगवान् शङ्कर प्रसन्न हुनुभयो र हाँस्दै भन्नुभयो, "हुन्छ, सुन्नुहोस्" ।।१।।
महादेव उवाच –
नाघं प्रजेश बालानां वर्णये नानुचिन्तये ।
देवमायाभिभूतानां दण्डस्तत्र धृतो मया ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः महादेवले भन्नुभयो— हे प्रजापते! भगवान्को मायाले मोहित भएका अज्ञानी बालकजस्ता दक्षले गरेको अपराधका बारेमा न त म चर्चा नै गर्दछु, न त मनमा नै राख्दछु। मैले त उनलाई सचेत गराउनका लागि मात्र दण्ड दिएको हुँ ।।२।।
प्रजापतेर्दग्धशीर्ष्णो भवत्वजमुखं शिरः ।
मित्रस्य चक्षुषेक्षेत भागं स्वं बर्हिषो भगः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः दक्ष प्रजापतिको टाउको अग्निमा जलिसकेको छ, त्यसैले अब उनलाई बोकाको टाउको जोडिदिनु। भग देवताले अब आफ्ना आँखाले यज्ञको भाग देख्न सकून् ।।३।।
पूषा तु यजमानस्य दद्भिर्जक्षतु पिष्टभुक् ।
देवाः प्रकृतसर्वाङ्गा ये मे उच्छेषणं ददुः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः पिँधेको अन्न खाने पूषा देवताले अब यजमान (दक्ष) का दाँतद्वारा भोजन गरून् र जसले मलाई यज्ञको अवशेष भाग अर्पण गरेका छन्, ती सबै देवताका अङ्गहरू स्वस्थ होऊन् ।।४।।
बाहुभ्यां अश्विनोः पूष्णो हस्ताभ्यां कृतबाहवः ।
भवन्तु अध्वर्यवश्चान्ये बस्तश्मश्रुर्भृगुर्भवेत् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः यज्ञका अध्वर्यु आदि जसको हात काटिएको वा भाँचिएको छ, उनीहरूले अश्विनीकुमारको हात र पूषाको हातबाट काम गरून्। साथै, भृगुजीको दाह्री-जुँगाको ठाउँमा बोकाको दाह्री पलाओस् ।।५।।
मैत्रेय उवाच –
तदा सर्वाणि भूतानि श्रुत्वा मीढुष्टमोदितम् ।
परितुष्टात्मभिस्तात साधु साध्वित्यथाब्रुवन् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे तात विदुर! कल्याणकारी भगवान् शिवको यस्तो उदार वचन सुनेर सबै प्राणीहरू अत्यन्त सन्तुष्ट भए र "धन्य छ! धन्य छ!" भन्न लागे ।।६।।
ततो मीढ्वांसमामन्त्र्य शुनासीराः सहर्षिभिः ।
भूयस्तद् देवयजनं समीढ्वद्वेधसो ययुः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि देवता र ऋषिहरूले महादेवलाई पनि यज्ञमा आउनका लागि बिन्ती गरे। उनीहरू महादेव र ब्रह्माजीलाई साथमा लिएर पुनः दक्षको यज्ञशालातर्फ प्रस्थान गरे ।।७।।
विधाय कार्त्स्न्येन च तद् यदाह भगवान्भवः ।
सन्दधुः कस्य कायेन सवनीयपशोः शिरः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पुगेर भगवान् शङ्करले भने बमोजिम सबै व्यवस्था मिलाइयो र दक्षको शरीरमा यज्ञ पशु (बोका) को शिर जोडिदिए ।।८।।
सन्धीयमाने शिरसि दक्षो रुद्राभिवीक्षितः ।
सद्यः सुप्त इवोत्तस्थौ ददृशे चाग्रतो मृडम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः शिर जोडिएपछि भगवान् शिवको अमृतमय दृष्टि पर्नेबित्तिकै दक्ष निद्राबाट ब्युँझिए झैँ जुरुक्क उठे। उनले आफ्नो अगाडि शान्त स्वरूप महादेवलाई विराजमान भएको देखे ।।९।।
तदा वृषध्वजद्वेष कलिलात्मा प्रजापतिः ।
शिवावलोकाद् अभवत् शरद्ध्रद इवामलः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् शिवको द्रोह गर्नाले मलिन भएको दक्षको हृदय उहाँकै दर्शन पाउनाले शरद ऋतुको सरोवर झैँ स्वच्छ र निर्मल भयो ।।१०।।
भवस्तवाय कृतधीः नाशक्नोत् अनुरागतः ।
औत्कण्ठ्याद् बाष्पकलया संपरेतां सुतां स्मरन् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले शिवजीको स्तुति गर्न खोजे, तर प्राण त्याग गरेकी छोरी सतीको सम्झना र प्रेमको आवेगले गर्दा उनको कण्ठ अवरुद्ध भयो र आँखामा आँसु भरिए ।।११।।
कृच्छ्रात्संस्तभ्य च मनः प्रेमविह्वलितः सुधीः ।
शशंस निर्व्यलीकेन भावेनेशं प्रजापतिः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रेमले विह्वल भएका बुद्धिमान् दक्षले निकै कष्टका साथ आफ्नो मनलाई स्थिर गरे र निष्कपट भावले महादेवको स्तुति गर्न थाले ।।१२।।
दक्ष उवाच –
(वसंततिलका)
भूयाननुग्रह अहो भवता कृतो मे
दण्डस्त्वया मयि भृतो यदपि प्रलब्धः ।
न ब्रह्मबन्धुषु च वां भगवन् अवज्ञा
तुभ्यं हरेश्च कुत एव धृतव्रतेषु ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः दक्षले भने— हे भगवन्! मैले तपाईँको अपमान गरे तापनि तपाईँले मलाई दण्ड दिएर ठुलो अनुग्रह गर्नुभयो। तपाईँ र श्रीहरिले त पतित ब्राह्मणलाई समेत उपेक्षा गर्नुहुन्न भने हामी जस्ता व्रतीहरूलाई त रक्षा गर्नु नै हुनेछ ।।१३।।
विद्यातपो व्रतधरान् मुखतः स्म विप्रान् ।
ब्रह्माऽऽत्मतत्त्वमवितुं प्रथमं त्वमस्राक् ।
तद्ब्राह्मणान् परम सर्वविपत्सु पासि ।
पालः पशूनिव विभो प्रगृहीतदण्डः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँले ब्रह्माको रूपमा आत्मतत्त्वको रक्षाका लागि सबैभन्दा पहिले आफ्नै मुखबाट विद्या, तप र व्रत धारण गर्ने ब्राह्मणहरूलाई उत्पन्न गर्नुभयो। जसरी गोठालोले लौरो लिएर पशुको रक्षा गर्छ, त्यसरी नै तपाईँ ब्राह्मणहरूको रक्षा गर्नुहुन्छ ।।१४।।
योऽसौ मयाविदिततत्त्वदृशा सभायां
क्षिप्तो दुरुक्तिविशिखैर्विगणय्य तन्माम् ।
अर्वाक् पतन्तमर्हत्तमनिन्दयापाद्
दृष्ट्याऽऽर्द्रया स भगवान् स्वकृतेन तुष्येत् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँको वास्तविक तत्त्व नबुझेका कारण मैले सभामा वाणरूपी दुर्वचनले तपाईँलाई प्रहार गरेँ। तर तपाईँले मेरो अपराधको ख्याल नगरी नरक पर्न लागेको मलाई आफ्नो करुणा दृष्टिले उद्धार गर्नुभयो। तपाईँ आफ्नै उदारताले प्रसन्न हुनुहोस् ।।१५।।
मैत्रेय उवाच –
(अनुष्टुप्)
क्षमाप्यैवं स मीढ्वांसं ब्रह्मणा चानुमंत्रितः ।
कर्म सन्तानयामास सोपाध्यायर्त्विगादिभिः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजी भन्नुहुन्छ— यसरी महादेवसँग क्षमा मागेपछि ब्रह्माजीको आज्ञाअनुसार दक्षले ऋत्विज र उपाध्यायहरूको सहायताले पुनः यज्ञको आरम्भ गरे ।।१६।।
वैष्णवं यज्ञसन्तत्यै त्रिकपालं द्विजोत्तमाः ।
पुरोडाशं निरवपन् वीरसंसर्गशुद्धये ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणहरूले भूत-प्रेत आदिको संसर्गबाट भएको दोष शान्तिका लागि र यज्ञ पूर्ण गर्नका लागि विष्णु भगवान्लाई 'पुरोडाश' हवि अर्पण गरे ।।१७।।
अध्वर्युणाऽऽत्त हविषा यजमानो विशाम्पते ।
धिया विशुद्धया दध्यौ तथा प्रादुरभूत् हरिः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुर! अध्वर्युले हवि हातमा लिएपछि दक्षले पवित्र मनले श्रीहरिको ध्यान गरे। उनीहरूको ध्यानबाट सन्तुष्ट भई भगवान् श्रीहरि त्यहाँ प्रकट हुनुभयो ।।१८।।
तदा स्वप्रभया तेषां द्योतयन्त्या दिशो दश ।
मुष्णन् तेज उपानीतः तार्क्ष्येण स्तोत्रवाजिना ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः दशै दिशालाई प्रकाश पार्दै, गरुडमा सवार हुनुभएका भगवान्को तेजले त्यहाँ उपस्थित सबै देवताहरूको कान्तिलाई फिक्का बनाइदियो ।।१९।।
(वसंततिलका)
श्यामो हिरण्यरशनोऽर्ककिरीटजुष्टो
नीलालक भ्रमरमण्डितकुण्डलास्यः ।
शङ्खाब्जचक्रशरचापगदासिचर्म
व्यग्रैर्हिरण्मयभुजैः इव कर्णिकारः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ श्याम वर्णको हुनुहुन्थ्यो, कम्मरमा सुनको पेटी र पीताम्बर सुशोभित थियो। शिरमा चम्किलो मुकुट र कानमा कुण्डल थिए। आफ्ना आठवटा सुनौला हातहरूमा शङ्ख, चक्र, गदा, पद्म, धनुष, बाण, खड्ग र ढाल लिएका भगवान् फुलेको कनेरको रुख झैँ दिव्य देखिनुहुन्थ्यो ।।२०।।
वक्षस्यधिश्रितवधूर्वनमाल्युदार
हासावलोककलया रमयंश्च विश्वम् ।
पार्श्वभ्रमद्व्यजन चामरराजहंसः
श्वेतातपत्रशशिनोपरि रज्यमानः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को छातीमा श्रीवत्सको चिह्न र गलामा वनमाला थियो। उहाँको मुस्कानले विश्वलाई आनन्दित तुल्याइरहेको थियो। पार्श्ववर्तीहरूले चमर हम्किरहेका थिए र शिरमा चन्द्रमा जस्तै सेतो छाता थियो ।।२१।।
(अनुष्टुप्)
तमुपागतमालक्ष्य सर्वे सुरगणादयः ।
प्रणेमुः सहसोत्थाय ब्रह्मेन्द्रत्र्यक्षनायकाः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् आएको देखेर ब्रह्मा, विष्णु र महादेवसहित सबै देवता, ऋषि र गन्धर्वहरूले उठेर उहाँलाई साष्टाङ्ग प्रणाम गरे ।।२२।।
तत्तेजसा हतरुचः सन्नजिह्वाः ससाध्वसाः ।
मूर्ध्ना धृताञ्जलिपुटा उपतस्थुरधोक्षजम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को तेजले सबैको प्रभाव दबिएको थियो। डर र भक्तिले गर्दा उनीहरूको बोली फुट्न सकेन। उनीहरू हात जोडेर भगवान्को अगाडि उभिइरहे ।।२३।।
अप्यर्वाग्वृत्तयो यस्य महि त्वात्मभुवादयः ।
यथामति गृणन्ति स्म कृतानुग्रहविग्रहम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मादिले पनि जसको महिमा पूर्ण रूपमा जान्न सक्दैनन्, ती भगवान्ले भक्तको अनुग्रहका लागि यो दिव्य रूप धारण गर्नुभएको थियो। त्यसैले उनीहरूले आफ्नो बुद्धिअनुसार स्तुति गरे ।।२४।।
(इंद्रवज्रा)
दक्षो गृहीतार्हणसादनोत्तमं
यज्ञेश्वरं विश्वसृजां परं गुरुम् ।
सुनन्दनन्दाद्यनुगैर्वृतं मुदा
गृणन्प्रपेदे प्रयतः कृताञ्जलिः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः दक्षले उत्तम पात्रमा पूजा सामग्री लिए र पार्षदहरूले घेरिएका यज्ञेश्वर भगवान्को समीपमा गई श्रद्धापूर्वक हात जोडेर शरण परे ।।२५।।
दक्ष उवाच –
(वसंततिलका)
शुद्धं स्वधाम्न्युपरताखिलबुद्ध्यवस्थं
चिन्मात्रमेकमभयं प्रतिषिध्य मायाम् ।
तिष्ठन् तयैव पुरुषत्वमुपेत्य तस्याम्
आस्ते भवानपरिशुद्ध इवात्मतंत्र ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः दक्षले भने— हे भगवन्! तपाईँ आफ्नो स्वरूपमा जाग्रत् आदि अवस्थाबाट रहित, शुद्ध चिन्मय र निर्भय हुनुहुन्छ। मायाभन्दा पर स्वतन्त्र भएर पनि तपाईँ मायाद्वारा जीवभाव स्विकारे झैँ अज्ञानी जस्तो देखिनुहुन्छ, यो तपाईँकै लीला हो ।।२६।।
ऋत्विज ऊचुः –
तत्त्वं न ते वयमनञ्जन रुद्रशापात्
कर्मण्यवग्रहधियो भगवन् विदामः ।
धर्मोपलक्षणमिदं त्रिवृदध्वराख्यं
ज्ञातं यदर्थमधिदैवमदो व्यवस्थाः॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋत्विजहरूले भने— हे निरञ्जन प्रभु! नन्दीश्वरको श्रापका कारण हाम्रो बुद्धि कर्मकाण्डमा मात्र अल्झिएको छ। त्यसैले हामी तपाईँको वास्तविक तत्त्व जान्दैनौँ; हामी त तीन वेदद्वारा प्रतिपादित यज्ञलाई नै तपाईँको स्वरूप मान्दछौँ ।।२७।।
सदस्या ऊचुः –
(मंदाक्रांता)
उत्पत्त्यध्वन्यशरण उरुक्लेशदुर्गेऽन्तकोग्र
व्यालान्विष्टे विषयमृगतृष्यात्मगेहोरुभारः ।
द्वन्द्वश्वभ्रे खलमृगभये शोकदावेऽज्ञसार्थः
पादौकस्ते शरणद कदा याति कामोपसृष्टः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः सदस्यहरूले भने— हे शरणदाता! यो संसार मार्ग अत्यन्त दुर्गम र क्लेशपूर्ण छ, जहाँ मृत्यु रूपी सर्पको डर छ। अज्ञानी मानिसहरू विषय-वासनाको बोझ बोकेर दुःखको दावानलमा जलिरहेका छन्। उनीहरूले तपाईँको चरणकमलको आश्रय कहिले पाउलान्? ।।२८।।
रुद्र उवाच –
(मालिनी)
तव वरद वराङ्घ्रावाशिषेहाखिलार्थे
ह्यपि मुनिभिरसक्तैरादरेणार्हणीये ।
यदि रचितधियं माविद्यलोकोऽपविद्धं
जपति न गणये तत्त्वत्परानुग्रहेण ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः रुद्रले भन्नुभयो— हे वरदान दिने प्रभु! तपाईँको चरणकमल मुनिहरूका लागि पनि पूजनीय छ। तपाईँमा चित्त लगाएका कारण यदि अज्ञानीहरूले मलाई 'अमङ्गल' वा 'आचारभ्रष्ट' भन्छन् भने पनि तपाईँको अनुग्रहले म त्यसको वास्ता गर्दिनँ ।।२९।।
भृगुरुवाच –
(वसंततिलका)
यन्मायया गहनयापहृतात्मबोधा
ब्रह्मादयस्तनुभृतस्तमसि स्वपन्तः ।
नात्मन्श्रितं तव विदन्त्यधुनापि तत्त्वं
सोऽयं प्रसीदतु भवानप्रणतात्मबन्धुः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः भृगुले भने— तपाईँको गहन मायाले गर्दा ब्रह्मादि देहधारीहरू पनि अज्ञानको निद्रामा सुतिरहेका छन् र तपाईँको तत्त्व बुझ्न सक्दैनन्। तपाईँ शरणागतका बन्धु हुनुहुन्छ, त्यसैले हामीमाथि प्रसन्न हुनुहोस् ।।३०।।
ब्रह्मोवाच –
(इंद्रवज्रा)
नैतत्स्वरूपं भवतोऽसौ पदार्थ
भेदग्रहैः पुरुषो यावदीक्षेत् ।
ज्ञानस्य चार्थस्य गुणस्य चाश्रयो
ज्ञानस्य चार्थस्य गुणस्य चाश्रयो
मायामयाद् व्यतिरिक्तो मतस्त्वम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले भन्नुभयो— प्रभु! इन्द्रियहरूद्वारा देखिने यो दृश्य जगत् तपाईँको वास्तविक स्वरूप होइन। तपाईँ त ज्ञान, विषय र गुणका आश्रय भएर पनि मायाभन्दा सर्वथा अलग हुनुहुन्छ ।।३१।।
इन्द्र उवाच –
(वियोगिनी)
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले भन्नुभयो— प्रभु! इन्द्रियहरूद्वारा देखिने यो दृश्य जगत् तपाईँको वास्तविक स्वरूप होइन। तपाईँ त ज्ञान, विषय र गुणका आश्रय भएर पनि मायाभन्दा सर्वथा अलग हुनुहुन्छ ।।३१।।
इन्द्र उवाच –
(वियोगिनी)
इदमप्यच्युत
विश्वभावनं
वपुरानन्दकरं मनोदृशाम् ।
सुरविद्विट्क्षपणैरुदायुधैः
भुजदण्डैरुपपन्नमष्टभिः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रले भने— हे अच्युत! तपाईँको यो विश्वपावन रूप हाम्रो आँखा र मनका लागि अत्यन्त आनन्ददायक छ। तपाईँका आठ भुजाहरू असुरहरूको संहारका लागि सधैँ तयार रहन्छन् ।।३२।।
पत्न्य ऊचुः –
(प्रहर्षिणी)
यज्ञोऽयं तव यजनाय केन सृष्टो
विध्वस्तः पशुपतिनाद्य दक्षकोपात् ।
तं नस्त्वं शवशयनाभशान्तमेधं
यज्ञात्मन्नलिनरुचा दृशा पुनीहि ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः याज्ञिकका पत्नीहरूले भने— हे यज्ञात्मन्! तपाईँको पूजाका लागि सिर्जना गरिएको यो यज्ञ दक्षको क्रोधका कारण विध्वस्त भई मसान जस्तै भएको थियो। अब आफ्नो कमल जस्तै नयनको दृष्टिले यसलाई पवित्र पारिदिनुहोस् ।।३३।।
ऋषय ऊचुः –
(इंद्रवज्रा)
अनन्वितं ते भगवन् विचेष्टितं
यदात्मना चरसि हि कर्म नाज्यसे ।
विभूतये यत उपसेदुरीश्वरीं
न मन्यते स्वयमनुवर्ततीं भवान् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूले भने— भगवान्! तपाईँको लीला अनौठो छ। तपाईँ कर्म गरेर पनि त्यसमा लिप्त हुनुहुन्न। लक्ष्मीजी स्वयं तपाईँको सेवामा लाग्नुहुन्छ, तर तपाईँ उहाँप्रति पनि अनासक्त हुनुहुन्छ ।।३४।।
सिद्धा ऊचुः –
(भुजंगप्रयात)
अयं त्वत्कथामृष्टपीयूषनद्यां
मनोवारणः क्लेशदावाग्निदग्धः ।
तृषार्तोऽवगाढो न सस्मार दावं
न निष्क्रामति ब्रह्मसम्पन्नवन्नः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः सिद्धहरूले भने— प्रभु! हाम्रो मनरूपी हात्ती संसारको दुःखको आगोले जलेर तपाईँको कथारूपी अमृत नदीमा पसेको छ। यहाँ डुबेपछि अब यसलाई संसारको सम्झना छैन र बाहिर निस्कन पनि चाहँदैन ।।३५।।
यजमान्युवाच –
(स्रग्विणी)
स्वागतं ते प्रसीदेश तुभ्यं नमः
श्रीनिवास श्रिया कान्तया त्राहि नः ।
त्वामृतेऽधीश नाङ्गैर्मखः
शोभते शीर्षहीनः कबन्धो यथा पुरुषः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः यजमानकी पत्नी (प्रसूति) ले भनिन्— हे श्रीनिवास! तपाईँलाई स्वागत र नमस्कार छ। शिरविनाको शरीर जस्तै तपाईँविना यो यज्ञ शोभाहीन छ, त्यसैले लक्ष्मीसहित हाम्रो रक्षा गर्नुहोस् ।।३६।।
लोकपाला ऊचुः –
(शालिनी)
दृष्टतः किं नो दृग्भिरसद्ग्रहैस्त्वं
प्रत्यग्द्रष्टा दृश्यते येन विश्वम् ।
माया ह्येषा भवदीया हि भूमन्
यस्त्वं षष्ठः पञ्चभिर्भासि भूतैः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः लोकपालहरूले भने— हे भूमन्! तपाईँ सबैको साक्षी हुनुहुन्छ। पञ्चभूतभन्दा अलग भएर पनि तपाईँ शरीरमा सम्बन्धित देखिनुहुन्छ, यो तपाईँकै माया हो ।।३७।।
योगेश्वरा ऊचुः –
(इंद्रवज्रा)
प्रेयान्न तेऽन्योऽस्त्यमुतस्त्वयि प्रभो
विश्वात्मनीक्षेन्न पृथग्य आत्मनः ।
अथापि भक्त्येश तयोपधावतां
अनन्यवृत्त्यानुगृहाण वत्सल ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः योगेश्वरहरूले भने— प्रभु! जसले तपाईँ र आफूलाई एकै देख्छन्, ती तपाईँलाई अत्यन्त प्रिय छन्। तैपनि अनन्य भक्ति गर्नेहरूमाथि कृपा गर्नुहोस् ।।३८।।
जगदुद्भवस्थितिलयेषु दैवतो
बहुभिद्यमानगुणयाऽऽत्ममायया ।
रचितात्मभेदमतये स्वसंस्थया
विनिवर्तितभ्रमगुणात्मने नमः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँ मायाद्वारा सृष्टि, पालन र संहारका लागि विभिन्न रूप धारण गर्नुहुन्छ। तर तपाईँ आफ्नै स्वरूपमा स्थित हुनुहुन्छ र गुणहरूबाट मुक्त हुनुहुन्छ, तपाईँलाई नमस्कार छ ।।३९।।
ब्रह्मोवाच –
(अनुष्टुप्)
नमस्ते श्रितसत्त्वाय धर्मादीनां च सूतये ।
निर्गुणाय च यत्काष्ठां नाहं वेदापरेऽपि च ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजी (वा वेद) ले भने— धर्मको रक्षाका लागि शुद्ध सत्त्व स्वीकार गर्ने र स्वरूपले निर्गुण हुनुभएका तपाईँको तत्त्व कसैले जान्न सक्दैन, तपाईँलाई नमस्कार छ ।।४०।।
अग्निरुवाच –
(इंद्रवज्रा)
यत्तेजसाहं सुसमिद्धतेजा
हव्यं वहे स्वध्वर आज्यसिक्तम् ।
तं यज्ञियं पञ्चविधं च पञ्चभिः
स्विष्टं यजुर्भिः प्रणतोऽस्मि यज्ञम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः अग्निदेवले भने— भगवन्! तपाईँकै तेजले प्रज्वलित भएर म हवि ग्रहण गर्दछु। तपाईँ साक्षात् पञ्चविध यज्ञ हुनुहुन्छ, तपाईँलाई मेरो प्रणाम छ ।।४१।।
देवा ऊचुः –
(शिखरिणीं)
पुरा कल्पापाये स्वकृतमुदरीकृत्य विकृतं
त्वमेवाद्यस्तस्मिन् सलिल उरगेन्द्राधिशयने ।
पुमान् शेषे सिद्धैर्हृदि विमृशिताध्यात्मपदविः
स एवाद्याक्ष्णोर्यः पथि चरसि भृत्यानवसि नः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले भने— तपाईँ आदिपुरुष हुनुहुन्छ, जसले प्रलयमा सारा जगत् आफूमा लीन गराएर शेषनागको शैयामा शयन गर्नुभएको थियो। आज हामी तपाईँलाई प्रत्यक्ष देखिरहेका छौँ, हाम्रो रक्षा गर्नुहोस् ।।४२।।
गन्धर्वा ऊचुः –
(मत्तमयुर)
विद्याधरा ऊचुः –
(वसंततिलका)
त्वन्माययार्थमभिपद्य कलेवरेऽस्मिन्
कृत्वा ममाहमिति दुर्मतिरुत्पथैः स्वैः ।
क्षिप्तोऽप्यसद्विषयलालस आत्ममोहं
युष्मत्कथामृतनिषेवक उद्व्युदस्येत् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः विद्याधरहरूले भने— प्रभु! मानिसहरू मायाले मोहित भएर "म र मेरो" भनी विषय-वासनामा अल्झिन्छन्। तर तपाईँको कथा-अमृत सेवन गर्नेहरूले यस मोहलाई त्याग्न सक्छन् ।।४४।।
ब्राह्मणा ऊचुः –
(स्रग्विणी)
त्वं क्रतुस्त्वं हविस्त्वं हुताशः
स्वयं त्वं हि मंत्रः समिद् दर्भपात्राणि च ।
त्वं सदस्यर्त्विजो दम्पती देवता
अग्निहोत्रं स्वधा सोम आज्यं पशुः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणहरूले भने— भगवन्! यज्ञ, हवि, अग्नि, मन्त्र, कुश, पात्र, ऋत्विज, यजमान दम्पती र देवता सबै तपाईँ नै हुनुहुन्छ ।।४५।।
त्वं पुरा गां रसाया महासूकरो
दंष्ट्रया पद्मिनीं वारणेन्द्रो यथा ।
स्तूयमानो नदन् लीलया योगिभिः
व्युज्जहर्थ त्रयीगात्र यज्ञक्रतुः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे यज्ञमूर्ति! तपाईँले नै वराह रूप धारण गरेर रसातलबाट पृथ्वीको उद्धार गर्नुभएको थियो। योगीहरूले तपाईँको त्यस पराक्रमको स्तुति गर्दछन् ।।४६।।
मैत्रेय उवाच –
स प्रसीद त्वमस्माकं आकाङ्क्षतां
दर्शनं ते परिभ्रष्टसत्कर्मणाम् ।
कीर्त्यमाने नृभिर्नाम्नि यज्ञेश
ते यज्ञविघ्नाः क्षयं यान्ति तस्मै नमः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे यज्ञेश्वर! तपाईँको नाम लिनेबित्तिकै यज्ञका विघ्नहरू नाश हुन्छन्। हामी तपाईँको दर्शनका भोका छौँ, हामीमाथि प्रसन्न हुनुहोस् ।।४७।।
(अनुष्टुप्) इति दक्षः कविर्यज्ञं भद्र रुद्राभिमर्शितम् ।
कीर्त्यमाने हृषीकेशे सन्निन्ये यज्ञभावने ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुर! यसरी स्तुति गरिएपछि दक्षले वीरभद्रद्वारा विध्वस्त भएको यज्ञलाई पुनः श्रद्धापूर्वक सुचारु गरे ।।४८।।
भगवान् स्वेन भागेन सर्वात्मा सर्वभागभुक् ।
दक्षं बभाष आभाष्य प्रीयमाण इवानघ ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः सबैका आत्मा र यज्ञभागका भोक्ता श्रीहरिले दक्षसँग प्रसन्न भएर भन्नुभयो ।।४९।।
श्रीभगवानुवाच –
अहं ब्रह्मा च शर्वश्च जगतः कारणं परम् ।
आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयं दृगविशेषणः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो— म, ब्रह्मा र महादेव यो जगत्का परम कारण हौँ। म नै सबैको आत्मा, ईश्वर र साक्षी हुँ ।।५०।।
आत्ममायां समाविश्य सोऽहं गुणमयीं द्विज ।
सृजन् रक्षन् हरन् विश्वं दध्रे संज्ञां क्रियोचिताम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! म आफ्नै त्रिगुणमयी मायाद्वारा जगत्को सृष्टि, पालन र संहार गर्दछु र कार्यअनुसार ब्रह्मा, विष्णु र महेश नाम धारण गर्दछु ।।५१।।
तस्मिन् ब्रह्मण्यद्वितीये केवले परमात्मनि ।
ब्रह्मरुद्रौ च भूतानि भेदेनाज्ञोऽनुपश्यति ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः म अद्वितीय परब्रह्म हुँ, तर अज्ञानीहरूले मलाई ब्रह्मा, रुद्र र अन्य जीवका रूपमा फरक-फरक देख्छन् ।।५२।।
यथा पुमान्न स्वाङ्गेषु शिरःपाण्यादिषु क्वचित् ।
पारक्यबुद्धिं कुरुते एवं भूतेषु मत्परः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी मानिसले आफ्नो हात, खुट्टा र शिरलाई आफूभन्दा भिन्न ठान्दैन, त्यसैगरी मेरो भक्तले सारा प्राणी र ममा कुनै भेद देख्दैन ।।५३।।
वपुरानन्दकरं मनोदृशाम् ।
सुरविद्विट्क्षपणैरुदायुधैः
भुजदण्डैरुपपन्नमष्टभिः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रले भने— हे अच्युत! तपाईँको यो विश्वपावन रूप हाम्रो आँखा र मनका लागि अत्यन्त आनन्ददायक छ। तपाईँका आठ भुजाहरू असुरहरूको संहारका लागि सधैँ तयार रहन्छन् ।।३२।।
पत्न्य ऊचुः –
(प्रहर्षिणी)
यज्ञोऽयं तव यजनाय केन सृष्टो
विध्वस्तः पशुपतिनाद्य दक्षकोपात् ।
तं नस्त्वं शवशयनाभशान्तमेधं
यज्ञात्मन्नलिनरुचा दृशा पुनीहि ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः याज्ञिकका पत्नीहरूले भने— हे यज्ञात्मन्! तपाईँको पूजाका लागि सिर्जना गरिएको यो यज्ञ दक्षको क्रोधका कारण विध्वस्त भई मसान जस्तै भएको थियो। अब आफ्नो कमल जस्तै नयनको दृष्टिले यसलाई पवित्र पारिदिनुहोस् ।।३३।।
ऋषय ऊचुः –
(इंद्रवज्रा)
अनन्वितं ते भगवन् विचेष्टितं
यदात्मना चरसि हि कर्म नाज्यसे ।
विभूतये यत उपसेदुरीश्वरीं
न मन्यते स्वयमनुवर्ततीं भवान् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूले भने— भगवान्! तपाईँको लीला अनौठो छ। तपाईँ कर्म गरेर पनि त्यसमा लिप्त हुनुहुन्न। लक्ष्मीजी स्वयं तपाईँको सेवामा लाग्नुहुन्छ, तर तपाईँ उहाँप्रति पनि अनासक्त हुनुहुन्छ ।।३४।।
सिद्धा ऊचुः –
(भुजंगप्रयात)
अयं त्वत्कथामृष्टपीयूषनद्यां
मनोवारणः क्लेशदावाग्निदग्धः ।
तृषार्तोऽवगाढो न सस्मार दावं
न निष्क्रामति ब्रह्मसम्पन्नवन्नः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः सिद्धहरूले भने— प्रभु! हाम्रो मनरूपी हात्ती संसारको दुःखको आगोले जलेर तपाईँको कथारूपी अमृत नदीमा पसेको छ। यहाँ डुबेपछि अब यसलाई संसारको सम्झना छैन र बाहिर निस्कन पनि चाहँदैन ।।३५।।
यजमान्युवाच –
(स्रग्विणी)
स्वागतं ते प्रसीदेश तुभ्यं नमः
श्रीनिवास श्रिया कान्तया त्राहि नः ।
त्वामृतेऽधीश नाङ्गैर्मखः
शोभते शीर्षहीनः कबन्धो यथा पुरुषः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः यजमानकी पत्नी (प्रसूति) ले भनिन्— हे श्रीनिवास! तपाईँलाई स्वागत र नमस्कार छ। शिरविनाको शरीर जस्तै तपाईँविना यो यज्ञ शोभाहीन छ, त्यसैले लक्ष्मीसहित हाम्रो रक्षा गर्नुहोस् ।।३६।।
लोकपाला ऊचुः –
(शालिनी)
दृष्टतः किं नो दृग्भिरसद्ग्रहैस्त्वं
प्रत्यग्द्रष्टा दृश्यते येन विश्वम् ।
माया ह्येषा भवदीया हि भूमन्
यस्त्वं षष्ठः पञ्चभिर्भासि भूतैः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः लोकपालहरूले भने— हे भूमन्! तपाईँ सबैको साक्षी हुनुहुन्छ। पञ्चभूतभन्दा अलग भएर पनि तपाईँ शरीरमा सम्बन्धित देखिनुहुन्छ, यो तपाईँकै माया हो ।।३७।।
योगेश्वरा ऊचुः –
(इंद्रवज्रा)
प्रेयान्न तेऽन्योऽस्त्यमुतस्त्वयि प्रभो
विश्वात्मनीक्षेन्न पृथग्य आत्मनः ।
अथापि भक्त्येश तयोपधावतां
अनन्यवृत्त्यानुगृहाण वत्सल ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः योगेश्वरहरूले भने— प्रभु! जसले तपाईँ र आफूलाई एकै देख्छन्, ती तपाईँलाई अत्यन्त प्रिय छन्। तैपनि अनन्य भक्ति गर्नेहरूमाथि कृपा गर्नुहोस् ।।३८।।
जगदुद्भवस्थितिलयेषु दैवतो
बहुभिद्यमानगुणयाऽऽत्ममायया ।
रचितात्मभेदमतये स्वसंस्थया
विनिवर्तितभ्रमगुणात्मने नमः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँ मायाद्वारा सृष्टि, पालन र संहारका लागि विभिन्न रूप धारण गर्नुहुन्छ। तर तपाईँ आफ्नै स्वरूपमा स्थित हुनुहुन्छ र गुणहरूबाट मुक्त हुनुहुन्छ, तपाईँलाई नमस्कार छ ।।३९।।
ब्रह्मोवाच –
(अनुष्टुप्)
नमस्ते श्रितसत्त्वाय धर्मादीनां च सूतये ।
निर्गुणाय च यत्काष्ठां नाहं वेदापरेऽपि च ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजी (वा वेद) ले भने— धर्मको रक्षाका लागि शुद्ध सत्त्व स्वीकार गर्ने र स्वरूपले निर्गुण हुनुभएका तपाईँको तत्त्व कसैले जान्न सक्दैन, तपाईँलाई नमस्कार छ ।।४०।।
अग्निरुवाच –
(इंद्रवज्रा)
यत्तेजसाहं सुसमिद्धतेजा
हव्यं वहे स्वध्वर आज्यसिक्तम् ।
तं यज्ञियं पञ्चविधं च पञ्चभिः
स्विष्टं यजुर्भिः प्रणतोऽस्मि यज्ञम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः अग्निदेवले भने— भगवन्! तपाईँकै तेजले प्रज्वलित भएर म हवि ग्रहण गर्दछु। तपाईँ साक्षात् पञ्चविध यज्ञ हुनुहुन्छ, तपाईँलाई मेरो प्रणाम छ ।।४१।।
देवा ऊचुः –
(शिखरिणीं)
पुरा कल्पापाये स्वकृतमुदरीकृत्य विकृतं
त्वमेवाद्यस्तस्मिन् सलिल उरगेन्द्राधिशयने ।
पुमान् शेषे सिद्धैर्हृदि विमृशिताध्यात्मपदविः
स एवाद्याक्ष्णोर्यः पथि चरसि भृत्यानवसि नः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले भने— तपाईँ आदिपुरुष हुनुहुन्छ, जसले प्रलयमा सारा जगत् आफूमा लीन गराएर शेषनागको शैयामा शयन गर्नुभएको थियो। आज हामी तपाईँलाई प्रत्यक्ष देखिरहेका छौँ, हाम्रो रक्षा गर्नुहोस् ।।४२।।
गन्धर्वा ऊचुः –
(मत्तमयुर)
अंशांशास्ते
देव मरीच्यादय एते
ब्रह्मेन्द्राद्या देवगणा रुद्रपुरोगाः ।
क्रीडाभाण्डं विश्वमिदं यस्य विभूमन्
तस्मै नित्यं नाथ नमस्ते करवाम ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः गन्धर्वहरूले भने— हे देव! ब्रह्मा, इन्द्र र रुद्रादि सबै तपाईँका अंश हुन् र यो सारा संसार तपाईँको खेलौना हो। तपाईँलाई हाम्रो नित्य नमस्कार छ ।।४३।।
ब्रह्मेन्द्राद्या देवगणा रुद्रपुरोगाः ।
क्रीडाभाण्डं विश्वमिदं यस्य विभूमन्
तस्मै नित्यं नाथ नमस्ते करवाम ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः गन्धर्वहरूले भने— हे देव! ब्रह्मा, इन्द्र र रुद्रादि सबै तपाईँका अंश हुन् र यो सारा संसार तपाईँको खेलौना हो। तपाईँलाई हाम्रो नित्य नमस्कार छ ।।४३।।
विद्याधरा ऊचुः –
(वसंततिलका)
त्वन्माययार्थमभिपद्य कलेवरेऽस्मिन्
कृत्वा ममाहमिति दुर्मतिरुत्पथैः स्वैः ।
क्षिप्तोऽप्यसद्विषयलालस आत्ममोहं
युष्मत्कथामृतनिषेवक उद्व्युदस्येत् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः विद्याधरहरूले भने— प्रभु! मानिसहरू मायाले मोहित भएर "म र मेरो" भनी विषय-वासनामा अल्झिन्छन्। तर तपाईँको कथा-अमृत सेवन गर्नेहरूले यस मोहलाई त्याग्न सक्छन् ।।४४।।
ब्राह्मणा ऊचुः –
(स्रग्विणी)
त्वं क्रतुस्त्वं हविस्त्वं हुताशः
स्वयं त्वं हि मंत्रः समिद् दर्भपात्राणि च ।
त्वं सदस्यर्त्विजो दम्पती देवता
अग्निहोत्रं स्वधा सोम आज्यं पशुः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणहरूले भने— भगवन्! यज्ञ, हवि, अग्नि, मन्त्र, कुश, पात्र, ऋत्विज, यजमान दम्पती र देवता सबै तपाईँ नै हुनुहुन्छ ।।४५।।
त्वं पुरा गां रसाया महासूकरो
दंष्ट्रया पद्मिनीं वारणेन्द्रो यथा ।
स्तूयमानो नदन् लीलया योगिभिः
व्युज्जहर्थ त्रयीगात्र यज्ञक्रतुः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे यज्ञमूर्ति! तपाईँले नै वराह रूप धारण गरेर रसातलबाट पृथ्वीको उद्धार गर्नुभएको थियो। योगीहरूले तपाईँको त्यस पराक्रमको स्तुति गर्दछन् ।।४६।।
मैत्रेय उवाच –
स प्रसीद त्वमस्माकं आकाङ्क्षतां
दर्शनं ते परिभ्रष्टसत्कर्मणाम् ।
कीर्त्यमाने नृभिर्नाम्नि यज्ञेश
ते यज्ञविघ्नाः क्षयं यान्ति तस्मै नमः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे यज्ञेश्वर! तपाईँको नाम लिनेबित्तिकै यज्ञका विघ्नहरू नाश हुन्छन्। हामी तपाईँको दर्शनका भोका छौँ, हामीमाथि प्रसन्न हुनुहोस् ।।४७।।
(अनुष्टुप्) इति दक्षः कविर्यज्ञं भद्र रुद्राभिमर्शितम् ।
कीर्त्यमाने हृषीकेशे सन्निन्ये यज्ञभावने ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुर! यसरी स्तुति गरिएपछि दक्षले वीरभद्रद्वारा विध्वस्त भएको यज्ञलाई पुनः श्रद्धापूर्वक सुचारु गरे ।।४८।।
भगवान् स्वेन भागेन सर्वात्मा सर्वभागभुक् ।
दक्षं बभाष आभाष्य प्रीयमाण इवानघ ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः सबैका आत्मा र यज्ञभागका भोक्ता श्रीहरिले दक्षसँग प्रसन्न भएर भन्नुभयो ।।४९।।
श्रीभगवानुवाच –
अहं ब्रह्मा च शर्वश्च जगतः कारणं परम् ।
आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयं दृगविशेषणः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो— म, ब्रह्मा र महादेव यो जगत्का परम कारण हौँ। म नै सबैको आत्मा, ईश्वर र साक्षी हुँ ।।५०।।
आत्ममायां समाविश्य सोऽहं गुणमयीं द्विज ।
सृजन् रक्षन् हरन् विश्वं दध्रे संज्ञां क्रियोचिताम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! म आफ्नै त्रिगुणमयी मायाद्वारा जगत्को सृष्टि, पालन र संहार गर्दछु र कार्यअनुसार ब्रह्मा, विष्णु र महेश नाम धारण गर्दछु ।।५१।।
तस्मिन् ब्रह्मण्यद्वितीये केवले परमात्मनि ।
ब्रह्मरुद्रौ च भूतानि भेदेनाज्ञोऽनुपश्यति ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः म अद्वितीय परब्रह्म हुँ, तर अज्ञानीहरूले मलाई ब्रह्मा, रुद्र र अन्य जीवका रूपमा फरक-फरक देख्छन् ।।५२।।
यथा पुमान्न स्वाङ्गेषु शिरःपाण्यादिषु क्वचित् ।
पारक्यबुद्धिं कुरुते एवं भूतेषु मत्परः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी मानिसले आफ्नो हात, खुट्टा र शिरलाई आफूभन्दा भिन्न ठान्दैन, त्यसैगरी मेरो भक्तले सारा प्राणी र ममा कुनै भेद देख्दैन ।।५३।।
सर्वभूतात्मनां ब्रह्मन् स शान्तिं अधिगच्छति ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मण! ब्रह्मा, विष्णु र महेश एकै हुन्। जसले हामीमा भेद देख्दैन, उसैले वास्तविक शान्ति प्राप्त गर्दछ ।।५४।।
मैत्रेय उवाच –
एवं भगवतादिष्टः प्रजापतिपतिर्हरिम् ।
अर्चित्वा क्रतुना स्वेन देवान् उभयतोऽयजत् ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजी भन्नुहुन्छ— यसरी आज्ञा पाएपछि दक्षले यज्ञद्वारा श्रीहरि र अन्य देवताहरूको विधिवत् पूजा गरे ।।५५।।
रुद्रं च स्वेन भागेन ह्युपाधावत्समाहितः ।
कर्मणोदवसानेन सोमपानितरानपि ।
उदवस्य सहर्त्विग्भिः सस्नाववभृथं ततः ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः उनले एकाग्र भएर महादेवलाई उहाँको भाग अर्पण गरे र अन्य सोमपा देवताहरूको पनि पूजा गरी अन्त्यमा ऋत्विजहरूसँगै 'अवभृथ' स्नान गरे ।।५६।।
नेपाली भावानुवादः दक्षलाई धर्ममा मति लागोस् भनी आशीर्वाद दिएर सबै देवताहरू स्वर्ग फर्के ।।५७।।
एवं दाक्षायणी हित्वा सती पूर्वकलेवरम् ।
जज्ञे हिमवतः क्षेत्रे मेनायामिति शुश्रुम ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजी! दक्षकी छोरी सतीले देह त्याग गरेपछि पर्वतराज हिमालयकी पत्नी मेनाको गर्भबाट पुनर्जन्म लिएको सुनिन्छ ।।५८।।
तमेव दयितं भूय आवृङ्क्ते पतिमम्बिका ।
अनन्यभावैकगतिं शक्तिः सुप्तेव पूरुषम् ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः ती जगदम्बाले पुनः आफ्ना प्रिय पति भगवान् शङ्करलाई नै वरण गरिन्, जसरी सुतिरहेको शक्तिको आश्रय पुरुष नै हुन्छन् ।।५९।।
एतद्भगवतः शम्भोः कर्म दक्षाध्वरद्रुहः ।
श्रुतं भागवतात् शिष्याद् उद्धवान्मे बृहस्पतेः । ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजी! भगवान् शिवको यो दिव्य चरित्र मैले बृहस्पतिका शिष्य परम भागवत उद्धवजीबाट सुनेको थिएँ ।।६०।।
(इंद्रवज्रा)
इदं पवित्रं परमीशचेष्टितं
यशस्यमायुष्यमघौघमर्षणम् ।
यो नित्यदाऽऽकर्ण्य नरोऽनुकीर्तयेद्
नोत्यघं कौरव भक्तिभावतः । ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुनन्दन! महादेवको यो पवित्र चरित्रले यश र आयु बढाउँछ र पाप नाश गर्दछ। जो यसलाई नित्य सुन्छ र कीर्तन गर्दछ, ऊ पापमुक्त हुन्छ ।।६१।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे
दक्षयज्ञसंधानो नाम
सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश कथा :
श्रीमद्भागवतको चतुर्थ स्कन्धको सातौँ अध्यायमा दक्षको यज्ञ पुनर्जीवन र भगवान् विष्णुको प्राकट्यको रोचक कथा छ। ब्रह्माजीको प्रार्थनापछि भगवान् शिव प्रसन्न भएर दक्षलाई बोकाको टाउको जोडी पुनर्जीवन दिन सहमत हुनुहुन्छ। यज्ञशालामा पुगेर शिवजीको आज्ञा अनुसार दक्षको शरीरमा यज्ञ पशुको टाउको जोडिन्छ। शिवजीको दृष्टि पर्नेबित्तिकै दक्ष सुतेर ब्युँझिए झैँ उठ्छन् र उनको हृदयमा रहेको शिवप्रतिको द्वेष पूर्ण रूपमा मेटिन्छ। दक्षले रुँदै महादेवसँग क्षमा माग्छन् र उहाँको उदारताको प्रशंसा गर्छन्। त्यसपछि ब्रह्माजीको सल्लाहमा यज्ञ पुनः सुचारु गरिन्छ। यज्ञमा भगवान् विष्णु गरुडमा सवार भएर प्रकट हुनुहुन्छ। विष्णुको दिव्य तेजले गर्दा सबै देवता र ऋषिहरू मन्त्रमुग्ध हुन्छन् र आ-आफ्नो बुद्धि अनुसार उहाँको स्तुति गर्छन्। दक्षले पनि भगवान् विष्णुको शरणमा पुगेर स्तुति गर्छन्। विष्णु भगवान्ले दक्ष र त्यहाँ उपस्थित सबैलाई एउटा महान् सत्यको उपदेश दिनुहुन्छ। उहाँ भन्नुहुन्छ कि म (विष्णु), ब्रह्मा र शिव वास्तवमा एकै हौँ। अज्ञानी मानिसहरूले मात्र हामीमा भेद देख्छन्। जसले हामी तिनै देवलाई एकै परमेश्वरको रूपमा बुझ्छ र सारा प्राणीहरूमा मलाई देख्छ, उसले नै वास्तविक शान्ति प्राप्त गर्छ। यसरी दक्षको अहङ्कार समाप्त हुन्छ र उनले श्रद्धापूर्वक सबै देवताहरूलाई यज्ञभाग अर्पण गर्छन्। अन्त्यमा सतीको पुनर्जन्म हिमालयकी पुत्री पार्वतीको रूपमा भएको र उनले पुनः शिवजीलाई नै पति रूपमा पाएको प्रसङ्ग उल्लेख छ। यो कथाले ईश्वरको एकता र क्षमाको महत्तालाई स्थापित गर्दछ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहन छ, जसले 'अद्वैत' र 'त्रिमूर्ति' को अभेदतालाई पुष्टि गर्दछ। भगवान् विष्णुले दिनुभएको उपदेशले 'हरि' र 'हर' (विष्णु र शिव) बीचको कृत्रिम पर्खाललाई भत्काइदिन्छ। दर्शन शास्त्रका अनुसार, जसरी शरीरका विभिन्न अङ्गहरू भए पनि ती सबै एउटै आत्माका अधीनमा हुन्छन्, त्यसैगरी ब्रह्मा, विष्णु र महेश एउटै परमात्माका विभिन्न शक्तिहरू हुन्। दक्षको टाउकोको सट्टा बोकाको टाउको लगाइनुले उनको 'मानवीय अहङ्कार' को बलि दिएर 'पशुत्व' (जुन शिवको अधीनमा छ) को माध्यमबाट सरलता र शुद्धता प्राप्त गरेको सङ्केत गर्दछ। दक्षको हृदय शुद्ध हुनुले ईश्वरको दर्शनका लागि अन्तःकरणको शुद्धता अनिवार्य छ भन्ने देखाउँछ। यस अध्यायले कर्मकाण्डभन्दा 'आत्मज्ञान' र 'भेदबुद्धि' को त्याग ठुलो हो भन्ने कुरालाई जोड दिएको छ। ईश्वर सर्वव्यापी हुनुहुन्छ र सबै प्राणीमा उहाँकै बास छ भन्ने बोध नै वास्तविक शान्तिको मार्ग हो। सतीको पुनर्जन्मले आत्मा र शक्तिको नित्यतालाई झल्काउँछ।
