श्रीमद्भागवत महापुराण
द्वितीय स्कंधः - चतुर्थोऽध्यायः
(सृष्टिवर्णन–प्रारम्भः)
उपधार्य मतिं कृष्णे औत्तरेयः सतीं व्यधात् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो — श्रीशुकदेवजीका यस्ता तत्त्वनिश्चय गराउने वचनहरू सुनेपछि उत्तराका पुत्र राजा परीक्षितले आफ्नो शुद्ध बुद्धिलाई पूर्ण रूपले भगवान् श्रीकृष्णको चरणमा अर्पण गरे ।। १ ।।
आत्मजायासुतागार पशुद्रविणबन्धुषु ।
राज्ये चाविकले नित्यं विरूढां ममतां जहौ ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो शरीर, पत्नी, पुत्र, महल, पशु, धन, बन्धु–बान्धव र निष्कण्टक राज्यमा उनको जुन दृढ ममता थियो, उनले क्षणभरमै त्यसलाई चटक्कै त्यागिदिए ।। २ ।।
पप्रच्छ चेममेवार्थं यन्मां पृच्छथ सत्तमाः ।
कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्दधानो महामनाः ॥ ३ ॥
संस्थां विज्ञाय सन्न्यस्य कर्म त्रैवर्गिकं च यत् ।
वासुदेवे भगवति आत्मभावं दृढं गतः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शौनकादि ऋषिहरू! आफ्नो मृत्युको समय नजिक आएको थाहा पाएपछि महामनस्वी राजा परीक्षितले धर्म, अर्थ र कामसँग सम्बन्धित सबै सकाम कर्महरू त्यागिदिए । त्यसपछि भगवान् वासुदेवमा दृढ आत्मभाव प्राप्त गरी श्रद्धापूर्वक श्रीकृष्णको महिमा सुन्नका लागि उनले शुकदेवजीसँग त्यही कुरा सोधे, जुन अहिले तपाईंहरू मलाई सोध्दै हुनुहुन्छ ।। ३— ४ ।।
राजोवाच -
तमो विशीर्यते मह्यं हरेः कथयतः कथाम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले भने — हे निष्पाप ब्रह्मन्! सर्वज्ञ हुनुभएका तपाईंको यो वचन अत्यन्तै उचित र सत्य छ । तपाईंले जतिजति भगवान्का कथाहरू सुनाउँदै जानुहुन्छ, त्यति नै मेरो अज्ञानरूपी अन्धकार नष्ट हुँदै गइरहेको छ ।। ५ ।।
भूय एव विवित्सामि भगवान् आत्ममायया ।
यथेदं सृजते विश्वं दुर्विभाव्यमधीश्वरैः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः म पुनः यो जान्न चाहन्छु कि भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो आत्ममायाद्वारा यस विश्वको सृष्टि कसरी गर्नुहुन्छ? यस संसारको रचना त यस्तो रहस्यमय छ कि ब्रह्मादि लोकपालहरूले पनि यसलाई राम्ररी बुझ्न सक्दैनन् ।। ६ ।।
यथा गोपायति विभुः यथा संयच्छते पुनः ।
यां यां शक्तिमुपाश्रित्य पुरुशक्तिः परः पुमान् ।
आत्मानं क्रीडयन्क्रीडन् करोति विकरोति च ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः फेरि ती विभु परमात्माले यस विश्वको रक्षा र संहार कसरी गर्नुहुन्छ? अनन्त शक्ति भएका ती परमपुरुषले कुन–कुन शक्तिको आश्रय लिएर आफूले आफैँलाई खेलाउँदै खेल गर्नुहुन्छ? उहाँले बालकले माटोको घर बनाए झैँ यस ब्रह्माण्डलाई कसरी बनाउनुहुन्छ र फेरि कसरी नष्ट गर्नुहुन्छ? ।। ७ ।।
नूनं भगवतो ब्रह्मन् हरेरद्भुतकर्मणः ।
दुर्विभाव्यमिवाभाति कविभिश्चापि चेष्टितम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन्! अद्भुत कर्म गर्ने श्रीहरिको लीला बडो विचित्र छ । ठूला–ठूला विद्वान्हरूलाई पनि उहाँको चेष्टा र लीलाका बारेमा थाहा पाउन अत्यन्तै कठिन देखिन्छ ।। ८ ।।
यथा गुणांस्तु प्रकृतेः युगपत् क्रमशौऽपि वा ।
बिभर्ति भूरिशस्त्वेकः कुर्वन् कर्माणि जन्मभिः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः ती एकै भगवान्ले धेरै कार्यहरू गर्नका लागि प्रकृतिका विभिन्न गुणहरूलाई एकैसाथ धारण गर्नुहुन्छ कि क्रमशः धारण गर्नुहुन्छ? अथवा अनेक अवतारहरू लिएर ती कर्महरू कसरी गर्नुहुन्छ? ।। ९ ।।
विचिकित्सितमेतन्मे ब्रवीतु भगवान् यथा ।
शाब्दे ब्रह्मणि निष्णातः परस्मिंश्च भवान्खलु ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिवर! तपाईं शब्दब्रह्म (वेद) र परब्रह्म दुवैको रहस्य जान्ने मर्मज्ञ हुनुहुन्छ, त्यसैले मेरो यस सन्देहको निवारण गरिदिनुहोस् ।। १० ।।
सूत उवाच -
हृषीकेशं अनुस्मृत्य प्रतिवक्तुं प्रचक्रमे ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो — भगवान्का गुणहरूको वर्णन गर्नका लागि राजा परीक्षितले यसरी प्रार्थना गरेपछि इन्द्रियका स्वामी भगवान् हृषीकेशको मनमै स्मरण गर्दै श्रीशुकदेवजीले उत्तर दिन आरम्भ गर्नुभयो ।। ११ ।।
श्रीशुक उवाच –
नमः परस्मै पुरुषाय भूयसे
सदुद्भवस्थाननिरोधलीलया ।
गृहीतशक्तित्रितयाय देहिनां
अंतर्भवायानुपलक्ष्यवर्त्मने ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो — ती परमपुरुष भगवान्को चरणकमलमा मेरो बारम्बार नमस्कार छ, जसले संसारको उत्पत्ति, स्थिति र संहार रूपी लीलाका लागि सत्त्व, रज र तमोगुणका तीन शक्तिहरू स्वीकार गरी ब्रह्मा, विष्णु र शङ्करको रूप धारण गर्नुहुन्छ । जो समस्त प्राणीहरूको हृदयमा अन्तर्यामी रूपले विराजमान हुनुहुन्छ र जसको मार्ग वा उपलब्धि बुद्धिको विषय होइन ।। १२ ।।
भूयो नमः सद्वृजिनच्छिदेऽसतां
असंभवायाखिलसत्त्वमूर्तये ।
पुंसां पुनः पारमहंस्य आश्रमे
व्यवस्थितानामनुमृग्यदाशुषे ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन भगवान् सत्पुरुषहरूको दुःख नष्ट गरी उनीहरूलाई सुख प्रदान गर्नुहुन्छ र दुष्टहरूको संहार गरी उनीहरूलाई पनि सद्गति दिनुहुन्छ; जो शुद्ध सत्त्वमय स्वरूप हुनुहुन्छ र परमहंस आश्रममा स्थित मुनिहरूले खोजेको परम फल दिनुहुन्छ, ती भगवान्लाई म पुनः नमस्कार गर्दछु ।। १३ ।।
नमो नमस्तेऽस्त्वृषभाय सात्वतां
विदूरकाष्ठाय मुहुः कुयोगिनाम् ।
निरस्तसाम्यातिशयेन राधसा
स्वधामनि ब्रह्मणि रंस्यते नमः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः भक्तहरूका रक्षक र कुयोगीहरूका लागि अत्यन्तै टाढा रहनुभएका ती भगवान्लाई मेरो नमस्कार छ । जसको समान वा जसभन्दा ठूलो ऐश्वर्य अरू कसैको छैन र जो आफ्नो परमधाम स्वरूप परब्रह्ममा निरन्तर रमण गर्नुहुन्छ, ती श्रीकृष्णलाई म बारम्बार नमस्कार गर्दछु ।। १४ ।।
यत्कीर्तनं यत्स्मरणं यदीक्षणं
यद् वंदनं यच्छ्रवणं यदर्हणम् ।
लोकस्य सद्यो विधुनोति कल्मषं
तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको कीर्तन, स्मरण, दर्शन, वन्दन, श्रवण र पूजनले मानिसका सारा पापहरू तत्कालै नाश गरिदिन्छ, ती परम मङ्गलकारी कीर्ति भएका भगवान्लाई बारम्बार नमस्कार छ ।। १५ ।।
विचक्षणा यच्चरणोपसादनात्
सङ्गं व्युदस्योभयतोऽन्तरात्मनः ।
विन्दन्ति हि ब्रह्मगतिं गतक्लमाः
तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको चरणको शरण लिएर विवेकी पुरुषहरूले यस लोक र परलोकको आसक्ति त्याग्दछन् र विना परिश्रम ब्रह्मपद प्राप्त गर्दछन्, ती कल्याणमय कीर्ति भएका भगवान्लाई म बारम्बार नमस्कार गर्दछु ।। १६ ।।
तपस्विनो दानपरा यशस्विनो
मनस्विनो मंत्रविदः सुमङ्गलाः ।
क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं
तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः ठूला–ठूला तपस्वी, दानी, यशस्वी, मनस्वी, सदाचारी र मन्त्रवेत्ताहरूले समेत जबसम्म आफ्ना साधनाहरू भगवान्को चरणमा समर्पण गर्दैनन्, तबसम्म उनीहरूले वास्तविक कल्याण प्राप्त गर्न सक्दैनन् । ती मङ्गलमय कीर्ति भएका भगवान्लाई बारम्बार नमस्कार छ ।। १७ ।।
किरातहूणान्ध्रपुलिन्दपुल्कशा
आभीरकङ्का यवनाः खसादयः ।
येऽन्ये च पापा यदपाश्रयाश्रयाः
शुध्यन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नमः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः किरात, हूण, आन्ध्र, पुलिन्द, पुल्कस, आभीर, कङ्क, यवन र खस आदि जातिहरू तथा अन्य पापीहरू समेत जसको शरणागत भएका भक्तहरूको शरण पर्नाले पवित्र हुन्छन्, ती सर्वशक्तिमान् भगवान्लाई मेरो नमस्कार छ ।। १८ ।।
स एष आत्मात्मवतामधीश्वरः
त्रयीमयो धर्ममयस्तपोमयः ।
गतव्यलीकैरजशङ्करादिभिः
वितर्क्यलिङ्गो भगवान्प्रसीदताम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः ती भगवान् आत्मज्ञानीहरूका आत्मा, भक्तहरूका स्वामी, वेदस्वरूप, धर्मस्वरूप र तपस्वरूप हुनुहुन्छ । ब्रह्मा, शङ्कर आदि ठूला–ठूला देवताहरूले पनि निष्कपट हृदयले उहाँको चिन्तन गर्दछन् र विस्मित भएर हेर्दछन्, ती भगवान् ममाथि प्रसन्न हुनुहोस् ।। १९ ।।
श्रियः पतिर्यज्ञपतिः प्रजापतिः
धियां पतिर्लोकपतिर्धरापतिः ।
पतिर्गतिश्चान्धकवृष्णिसात्वतां
प्रसीदतां मे भगवान् सतां पतिः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जो लक्ष्मीका पति, यज्ञका स्वामी, प्रजाका रक्षक, बुद्धिका प्रेरक, लोकका अधिपति र पृथ्वीका स्वामी हुनुहुन्छ; जसले यदुवंशमा प्रकट भएर भक्तहरूको रक्षा गर्नुभयो, ती सन्तहरूका सर्वस्व भगवान् श्रीकृष्ण ममाथि प्रसन्न हुनुहोस् ।। २० ।।
यदङ्घ्र्यभिध्यानसमाधिधौतया
धियानुपश्यन्ति हि तत्त्वमात्मनः ।
वदन्ति चैतत् कवयो यथारुचं
स मे मुकुंदो भगवान् प्रसीदताम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको चरणकमलको ध्यानरूपी समाधिद्वारा शुद्ध भएको बुद्धिले विद्वान्हरू आत्मतत्त्वको साक्षात्कार गर्दछन् र दर्शनको आधारमा आ–आफ्नै ढङ्गले उहाँको स्वरूपको वर्णन गर्दछन्, ती मोक्षदाता मुकुन्द ममाथि प्रसन्न हुनुहोस् ।। २१ ।।
प्रचोदिता येन पुरा सरस्वती
वितन्वताऽजस्य सतीं स्मृतिं हृदि ।
स्वलक्षणा प्रादुरभूत् किलास्यतः
स मे ऋषीणां ऋषभः प्रसीदताम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले सृष्टिको समयमा ब्रह्माको हृदयमा पूर्वकल्पको स्मृति जगाउनका लागि ज्ञानकी अधिष्ठात्री सरस्वती देवीलाई प्रेरित गरी उनको मुखबाट वेदहरू प्रकट गराउनुभयो, ती ज्ञानका मूल स्रोत भगवान् ममाथि प्रसन्न हुनुहोस् ।। २२ ।।
भूतैर्महद्भिर्य इमाः पुरो विभुः
निर्माय शेते यदमूषु पूरुषः ।
भुङ्क्ते गुणान् षोडश षोडशात्मकः
सोऽलङ्कृषीष्ट भगवान् वचांसि मे ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले पञ्चमहाभूतद्वारा शरीर निर्माण गरी तिनमा जीवका रूपमा शयन गर्नुहुन्छ र एघार इन्द्रिय तथा पाँच प्राणका साथ सोह्र कलाको भोग गर्नुहुन्छ, ती सर्वभूतमय भगवान्ले मेरा शब्दहरूलाई आफ्ना गुणहरूद्वारा अलङ्कृत गरिदिऊन् ।। २३ ।।
नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय वेधसे ।
पपुर्ज्ञानमयं सौम्या यन्मुखाम्बुरुहासवम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको मुखकमलबाट झरेको ज्ञानरूपी अमृत सन्त पुरुषहरू पान गर्दछन्, ती सर्वज्ञ वेदव्यास स्वरूप वासुदेव भगवान्को चरणमा मेरो बारम्बार नमस्कार छ ।। २४ ।।
एतद् एवात्मभू राजन् नारदाय विपृच्छते ।
वेदगर्भोऽभ्यधात् साक्षाद् यदाह हरिरात्मनः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! ब्रह्माजीसँग नारदले प्रश्न गर्दा उहाँले यही कुरा बताउनुभएको थियो, जुन स्वयं भगवान् नारायणले ब्रह्माजीलाई उपदेश दिनुभएको थियो । त्यही कुरा म तपाईंलाई बताउँदै छु ।। २५ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको द्वितीय स्कन्धको यो चौथो अध्याय सृष्टिको रहस्य र भगवान्को स्तुतिमा केन्द्रित छ । सुरुमा सूतजीले राजा परीक्षितको मानसिक अवस्थाको वर्णन गर्नुहुन्छ । शुकदेवजीको आत्मज्ञान सम्बन्धी उपदेश सुनेपछि राजा परीक्षितको बुद्धि पूर्ण रूपमा श्रीकृष्णमा एकाग्र हुन्छ । उनले आफ्नो राज्य, परिवार र शरीरप्रतिको गहिरो आसक्तिलाई तुरुन्तै त्याग गरिदिन्छन् । राजाले अब आफ्नो मृत्यु नजिक आएको महसुस गर्दै केवल भगवत् चर्चामा मन लगाउँछन् । उनले शुकदेवजीसँग भगवान्ले यस विश्वको सृष्टि, स्थिति र संहार कसरी गर्नुहुन्छ भनेर प्रश्न सोध्छन् । राजाको यो जिज्ञासा केवल आफ्ना लागि मात्र नभई सम्पूर्ण जगत्को कल्याणका लागि थियो । शुकदेवजी राजाको यस्तो सुन्दर प्रश्न सुनेर प्रसन्न हुनुहुन्छ । तर यस्तो गम्भीर विषयमा बोल्नुअघि उहाँले भगवान्को मंगलाचरण गर्नुहुन्छ । यो अध्यायमा शुकदेवजीले गर्नुभएको भगवान्को स्तुति अत्यन्तै प्रसिद्ध र अर्थपूर्ण छ । उहाँले संसारको उत्पत्ति गर्ने तीनवटै शक्ति (सत्त्व, रज, तम) का स्वामी परमात्मालाई नमस्कार गर्नुहुन्छ । भगवान् अन्तर्यामी हुनुहुन्छ र उहाँको प्राप्तिको मार्ग सामान्य बुद्धिको पहुँचभन्दा बाहिर छ । शुकदेवजीले भगवान् भक्तवत्सल हुनुभएको र दुष्टहरूको पनि कल्याण गर्ने कुरा उल्लेख गर्नुहुन्छ । भगवान्को कीर्तन, स्मरण र दर्शनले मात्रै मानिसका सारा पापहरू नष्ट हुन्छन् भन्ने यसको सार हो । ठूला–ठूला तपस्वी र विद्वान्हरूले पनि आफ्ना कर्म भगवान्मा अर्पण नगरेसम्म शान्ति पाउँदैनन् । यस अध्यायले भक्तिको शक्तिलाई यति ठूलो मानेको छ कि पापी र अछूत मानिने जातिहरू पनि भगवत् शरणमा गएपछि पवित्र हुन्छन् । शुकदेवजीले भगवान्लाई बुद्धिको प्रेरक र वेदको मूल स्रोतका रूपमा चित्रण गर्नुभएको छ । उहाँले ब्रह्माजीको हृदयमा ज्ञान प्रकट गराउने पनि उनै परमात्मा हुनुहुन्छ भन्नुभएको छ । भगवान् पञ्चमहाभूतको शरीरमा जीवका रूपमा बसेर पनि प्रकृतिभन्दा माथि हुनुहुन्छ । शुकदेवजीले आफ्ना गुरु वेदव्यासप्रति पनि सम्मान प्रकट गर्नुभएको छ । उहाँले भन्नुहुन्छ कि यो ज्ञान स्वयं नारायणले ब्रह्मालाई दिनुभएको थियो र ब्रह्माले नारदलाई सुनाउनुभएको थियो । यसरी यो अध्यायले सृष्टिको वर्णन गर्नका लागि उपयुक्त आध्यात्मिक जग तयार पार्दछ । यसले भक्तिको महिमा र परमात्माको सर्वव्यापकतालाई स्पष्ट रूपमा स्थापित गर्दछ । राजा परीक्षितको वैराग्य र शुकदेवजीको भक्तिभाव यस अध्यायको मुख्य आकर्षण हो । अन्त्यमा, यो अध्यायले ज्ञानको मार्ग भक्तिबाटै प्रशस्त हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'माया' र 'परमात्मा' को सम्बन्धमा आधारित छ । यसले यो सिद्ध गर्दछ कि परमात्मा निर्गुण भए पनि सृष्टिका लागि सगुण रूप र त्रिगुण धारण गर्नुहुन्छ । 'आत्ममाया' को अवधारणाले यो बुझाउँछ कि सृष्टि भगवान्को बाध्यता होइन, बरु एउटा सहज लीला मात्र हो । दार्शनिक रूपमा, यहाँ 'अन्तर्यामी' स्वरूपको चर्चा गरिएको छ, जसले आत्मा र परमात्माको निकटतालाई झल्काउँछ । भक्तिलाई यहाँ केवल भावना मात्र नभई 'पाप–विनाशक' र 'बुद्धि–शुद्धिकारक' विज्ञानका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । 'तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः' भन्ने मन्त्रले भगवान्को मङ्गलमय नामको शक्तिलाई दार्शनिक रूपमा पुष्टि गर्दछ । यो अध्यायले 'कर्म' लाई तब मात्र सार्थक मान्छ जब त्यो 'ईश्वरार्पण' हुन्छ, अन्यथा त्यो बन्धनको कारण बन्दछ । सृष्टिको प्रक्रियालाई 'सरस्वती' को प्रेरणा र 'स्मृति' को जागरणसँग जोडेर ज्ञानको शाश्वतता देखाइएको छ । जीव र ईश्वरको सम्बन्धलाई एउटै शरीरमा रहने 'भोक्ता' र 'अधिपति' का रूपमा व्याख्या गरिएको छ । यसले अद्वैत र द्वैत दुवै दर्शनको समन्वय गर्दै भक्तिको माध्यमबाट परमपद प्राप्त हुने कुरामा जोड दिन्छ । समग्रमा, यसको दर्शनले संसारको अनित्यता र परमात्माको नित्यतालाई राजा परीक्षितको वैराग्यमार्फत प्रमाणित गर्दछ ।
