द्वितीय स्कंधः - षष्टोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराण

द्वितीय स्कंधः - षष्टोऽध्यायः

---

(पुरुषसूक्तार्थविधानम् / विराट्-पुरुष-विभूति-वर्णनम्)

 
ब्रह्मोवाच —
वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातवः ।
 हव्यकव्यामृत अन्नानां जिह्वा सर्व रसस्य च ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजी भन्नुहुन्छ — ती विराट् पुरुषको मुख वाणीको उत्पत्तिस्थान हो र त्यसका अधिष्ठातृ देवता अग्नि हुन् । उहाँका सात धातुहरूबाट सात छन्दहरू उत्पन्न भए । पितृ, देवता र मनुष्यहरूका लागि उपयोग्य हव्य, कव्य र अमृतमय अन्नका साथै सबै प्रकारका रस र रसेन्द्रियका अधिष्ठातृ देवता वरुण विराट् पुरुषको जिब्रोबाट उत्पन्न भए ।। १ ।।
 
सर्वा असूनां च वायोश्च तत् नासे परमायणे ।
अश्विनोः ओषधीनां च घ्राणो मोद प्रमोदयोः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको नाकका दुई छिद्रहरू प्राण र वायुका आश्रयस्थान हुन् । उहाँको घ्राणेन्द्रिय (सुँघ्ने शक्ति) बाट अश्विनीकुमार, सबै औषधि तथा साधारण र विशेष गन्धहरू उत्पन्न भए ।। २ ।।
 
रूपाणां तेजसां चक्षुः दिवः सूर्यस्य चाक्षिणी ।
कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रं आकाश शब्दयोः ।
तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको आँखाबाट रूप र तेजको उत्पत्ति भयो भने आँखाका नानीहरू सूर्य र स्वर्गका निवासस्थान हुन् । कानहरू सबै दिशा र तीर्थका आश्रय हुन् भने श्रोत्रेन्द्रियबाट आकाश र शब्दको उत्पत्ति भयो । उहाँको शरीर संसारका सबै सारभूत वस्तुहरू र सौभाग्यको खजाना हो ।। ३ ।।
 
त्वगस्य स्पर्शवायोश्च सर्व मेधस्य चैव हि ।
रोमाणि उद्भिज्ज जातीनां यैर्वा यज्ञस्तु सम्भृतः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै प्रकारका यज्ञ, स्पर्श र वायु उहाँको त्वचा (छाला) बाट प्रकट भए । उहाँका रौंहरू सबै वृक्ष–वनस्पति (उद्भिज्ज) का जन्मस्थान हुन्, जसबाट यज्ञका सामग्रीहरू जुट्छन् ।। ४ ।।
 
केश श्मश्रु नखान्यस्य शिलालोहाभ्र विद्युताम् ।
बाहवो लोकपालानां प्रायशः क्षेमकर्मणाम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः विराट् पुरुषका केश, दाह्री, जुँगा र नङ्गाहरूबाट पत्थर, फलाम, अभ्रक र बिजुली आदि उत्पन्न भए भने उहाँका भुजाहरूबाट संसारको रक्षा गर्ने लोकपालहरू प्रकट भए ।। ५ ।।
 
विक्रमो भूर्भुवःस्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च ।
सर्वकाम वरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको पाइला (पग) भूः, भुवः र स्वः तीनै लोकको आश्रय हो । भगवान्को चरणकमलले सबैको रक्षा गर्छ, भय भगाउँछ र सबै कामनाहरूको पूर्णताको आधार पनि उही हो ।। ६ ।।
 
अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापतेः ।
पुंसः शिश्न उपस्तस्तु प्रजात्यानन्द निर्वृतेः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः विराट् पुरुषको लिङ्ग जल, वीर्य, सृष्टि, पर्जन्य (इन्द्र) र प्रजापतिको आधार हो । उहाँको जनेन्द्रिय सन्तानोत्पत्ति र मैथुनजन्य आनन्दको उद्गम हो ।। ७ ।।
 
पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद ।
हिंसाया निर्ऋतेर्मृत्यो निरयस्य गुदः स्मृतः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नारद! विराट् पुरुषको मलद्वार (पायु) बाट यम, मित्र र मलत्यागको शक्ति प्रकट भयो । त्यस्तै हिंसा, निर्ऋति (अलक्ष्मी), मृत्यु र नरकको उत्पत्तिस्थान पनि उहाँको गुदा नै हो ।। ८ ।।
 
पराभूतेः अधर्मस्य तमसश्चापि पश्चिमः ।
नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणां अस्थिसंहतिः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको पिठ्युँबाट पराजय, अधर्म र अज्ञान (तम) प्रकट भए । उहाँका नाडीहरूबाट नदीहरू र हाडहरूको समूहबाट पर्वतहरूको निर्माण भयो ।। ९ ।।
 
अव्यक्त रससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च ।
उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनसः पदम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको पेटमा समुद्र, अन्नको रस र सबै प्राणीहरूको लय हुने स्थान छ । उहाँको हृदय मनको जन्मभूमि हो ।। १० ।।
 
धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च ।
विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्याऽऽत्मा परायणम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः धर्म, म (ब्रह्मा), तिमी (नारद), सनकादि कुमारहरू, शिवजी, विज्ञान र अन्तःकरण — यी सबैको परम आश्रय ती परमात्माको मन (वा चित्त) नै हो ।। ११ ।।
 
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजाः ।
सुरासुरनरा नागाः खगा मृगसरीसृपाः ॥ १२ ॥
गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगाः ।
पशवः पितरः सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमाः ॥ १३ ॥
अन्ये च विविधा जीवाः जल स्थल नभौकसः ।
ग्रह ऋक्ष केतवस्ताराः तडितः स्तनयित्नवः ॥ १४ ॥
सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् ।
तेनेदं आवृतं विश्वं वितस्तिं अधितिष्ठति ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः म, तिमी, शिवजी, तिम्रा दाजु सनकादि मुनिहरू, देवता, असुर, मानिस, नाग, पक्षी, मृग, घस्रने जन्तु (सरीसृप), गन्धर्व, अप्सरा, यक्ष, राक्षस, भूतप्रेत, सर्प, पशु, पितृ, सिद्ध, विद्याधर, चारण, वृक्ष तथा जल, थल र आकाशमा बस्ने अन्य विविध जीवहरू एवं ग्रह, नक्षत्र, केतु, तारा, बिजुली र बादल — यी सबै विराट् पुरुष नै हुन् । भूत, वर्तमान र भविष्यमा जे–जति छन्, ती सबै उहाँमै व्याप्त छन् । उहाँले यस ब्रह्माण्डलाई ढाकेर पनि हृदयको दश औँला (वितस्ति) को परिमाणमा रहनुहुन्छ ।। १२–१५ ।।
 
स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ ।
एवं विराजं प्रतपन् तपत्यन्तः बहिः पुमान् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सूर्यले आफ्नो मण्डललाई प्रकाशित गरेर बाहिर ब्रह्माण्डमा पनि प्रकाश फैलाउँछन्, त्यसरी नै ती पुराण पुरुष परमात्माले पनि सम्पूर्ण विराट् विग्रहलाई प्रकाशित गरेर त्यसको भित्र र बाहिर सबैतिर प्रकाशित हुनुहुन्छ ।। १६ ।।
 
सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यं अन्नं यदत्यगात् ।
महिमा एष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्ययः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ अमृत र अभय पदका स्वामी हुनुहुन्छ र मर्त्य लोकको अन्न (भोग) भन्दा धेरै माथि हुनुहुन्छ । हे नारद! त्यसैले ती पुरुषको महिमाको पार पाउन असम्भव छ ।। १७ ।।
 
पादेषु सर्वभूतानि पुंसः स्थितिपदो विदुः ।
अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्ध्नोऽधायि मूर्धसु ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः विद्वान्हरू सम्पूर्ण लोकलाई भगवान्को एक अंश (पादु) मात्र मान्दछन् । भूः, भुवः र स्वः लोक उहाँकै एक पाउमा छन् भने महर्लोकभन्दा माथिका जन, तप र सत्य लोकमा क्रमशः अमृत, क्षेम र अभयको निवास छ, जुन उहाँका तीन शिरमा स्थित छन् ।। १८ ।।
 
पादास्त्रयो बहिश्चासन् अप्रजानां य आश्रमाः ।
अन्तः त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधोऽबृहद्व्रतः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जन, तप र सत्य लोकमा कहिल्यै गृहस्थ नहुने ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ र संन्यासीहरू रहन्छन् । ब्रह्मचर्यको कठिन व्रत नलिने गृहस्थीहरू भने भूर्लोक, भुवर्लोक र स्वर्लोकभित्रै सीमित रहन्छन् ।। १९ ।।
 
सृती विचक्रमे विश्वङ् साशनानशने उभे ।
यद् विद्या च विद्या च पुरुषस्तु उभयाश्रयः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्‌ले दुवै मार्ग (सृती) को विस्तार गर्नुभएको छ — एउटा अविद्यारूप सकाम कर्ममार्ग र अर्को विद्यारूप निष्काम उपासनामार्ग । जीवहरू यी दुईमध्ये कुनै एक मार्गको आश्रय लिएर भोग वा मोक्षतर्फ लाग्छन्, तर भगवान् यी दुवैका आधार हुनुहुन्छ ।। २० ।।
 
यस्माद् अण्डं विराड् जज्ञे भूतेन्द्रिय गुणात्मकः ।
तद् द्रव्यं अत्यगाद् विश्वं गोभिः सूर्य इवाऽतपन् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सूर्य आफ्ना किरणहरूद्वारा सबैलाई प्रकाशित गरेर पनि सबैभन्दा अलग रहन्छन्, त्यसरी नै पञ्चभूत, इन्द्रिय र गुणमय विराट् ब्रह्माण्ड उत्पन्न गर्ने भगवान् यसको भित्र रहेर पनि सधैँ यसभन्दा पर (अतीत) हुनुहुन्छ ।। २१ ।।
 
यदास्य नाभ्यान्नलिनाद् अहं आसं महात्मनः ।
नाविंदं यज्ञसम्भारान् पुरुषा अवयवात् ऋते ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जब ती महात्मा पुरुषको नाभिकमलबाट मेरो जन्म भयो, तब मैले यज्ञका लागि आवश्यक सामग्रीहरू ती विराट् पुरुषका अङ्गहरू बाहेक अरू कतै पाइनँ ।। २२ ।।
 
तेषु यज्ञस्य पशवः सवनस्पतयः कुशाः ।
इदं च देवयजनं कालश्चोरु गुणान्वितः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले मैले उहाँकै अङ्गहरूमा यज्ञ–पशु, वनस्पति, कुश, यज्ञभूमि र यज्ञका लागि श्रेष्ठ कालको कल्पना गरेँ ।। २३ ।।
 
वस्तूनि ओषधयः स्नेहा रस –लोह-मृदो जलम् ।
ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम ॥ २४ ॥
नामधेयानि मंत्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च ।
देवतानुक्रमः कल्पः सङ्कल्पः तन्त्रमेव च ॥ २५ ॥
गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम् ।
पुरुषा अवयवैः एते संभाराः संभृता मया ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ऋषि श्रेष्ठ! यज्ञका पात्र, जौ, चामल, औषधि, घिउ, रस, धातु, माटो, जल, ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, चारै ऋत्विजहरूको कर्म (चातुर्होत्र), यज्ञको नाम, मन्त्र, दक्षिणा, व्रत, देवताहरूको क्रम, कल्पसूत्र, सङ्कल्प, तन्त्र, गति, मति, श्रद्धा, प्रायश्चित्त र समर्पण — यी सबै यज्ञका सामग्रीहरू मैले विराट् पुरुषका अङ्गहरूबाटै संकलन गरेँ ।। २४–२६ ।।
 
इति संभृतसंभारः पुरुषा अवयवैः अहम् ।
तमेव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजमीश्वरम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी विराट् पुरुषका अङ्गहरूबाटै सबै सामग्री जुटाएर मैले ती यज्ञस्वरूप ईश्वरको आराधना (यज्ञ) गरेँ ।। २७ ।।
 
ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव ।
अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिताः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि तिम्रा दाजुहरू (भृगु आदि नौ प्रजापतिहरू) ले एकाग्र चित्त भएर व्यक्त र अव्यक्त रूपमा रहेका उनै विराट् पुरुषको पूजा गरे ।। २८ ।।
 
ततश्च मनवः काले ईजिरे ऋषयोऽपरे ।
पितरो विबुधा दैत्या मनुष्याः क्रतुभिर्विभुम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः समयक्रम अनुसार मनुहरू, अन्य ऋषिहरू, पितृहरू, देवताहरू, दैत्यहरू र मानिसहरूले पनि यज्ञहरूद्वारा ती विभु भगवान्‌को अर्चना गरे ।। २९ ।।
 
नारायणे भगवति तदिदं विश्वमाहितम् ।
गृहीत माया उरुगुणः सर्गादौ अगुणः स्वतः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे नारद! यो सम्पूर्ण विश्व भगवान् नारायणमै आश्रित छ । उहाँ स्वतः गुणरहित (निर्गुण) हुनुहुन्छ, तर सृष्टिको आदिमा मायाद्वारा धेरै गुणहरू धारण गर्नुहुन्छ ।। ३० ।।
 
सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो हरति तद्वशः ।
विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँद्वारा नियुक्त भएर नै म यस संसारको सृष्टि गर्दछु, उहाँकै अधीनमा रहेर रुद्रले संहार गर्दछन् र उहाँले नै विष्णु रूप धारण गरी सत्त्व, रज र तम तीनै शक्ति लिएर पालन गर्नुहुन्छ ।। ३१ ।।
 
इति तेऽभिहितं तात यथेदं अनुपृच्छसि ।
न अन्यत् भगवतः किञ्चिद् भाव्यं सद्सदात्मकम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः वत्स! तिमीले जे सोधेका थियौ, त्यसको उत्तर मैले दिएँ । यो जगत्‌मा सत् वा असत्, कार्य वा कारणका रूपमा भगवान्‌भन्दा भिन्न केही पनि छैन ।। ३२ ।।
 
न भारती मेऽङ्ग मृषोपलक्ष्यते
न वै क्वचिन्मे मनसो मृषा गतिः ।
न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे
यन्मे हृदौत्कण्ठ्ययवता धृतो हरिः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रिय नारद! मैले आफ्नो हृदयमा ठूलो उत्कण्ठाका साथ श्रीहरिलाई धारण गरेको हुनाले मेरो वाणी कहिल्यै असत्य हुँदैन, मेरो मन कहिल्यै गलत मार्गमा जाँदैन र मेरा इन्द्रियहरू पनि मर्यादा उल्लंघन गरी कुमार्गमा लाग्दैनन् ।। ३३ ।।
 
सोऽहं समाम्नायमयः तपोमयः
    प्रजापतीनां अभिवन्दितः पतिः ।
आस्थाय योगं निपुणं समाहितः
    तं नाध्यगच्छं यत आत्मसंभवः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः म वेदमय हुँ, तपोमय हुँ र सबै प्रजापतिहरूले मलाई ढोग्छन् । यति हुँदाहुँदै पनि एकाग्र चित्तले योगको पूर्ण अनुष्ठान गर्दा समेत मैले मेरो जन्मको मूल स्रोत ती परमात्माको अन्त्य पाउन सकिनँ ।। ३४ ।।
 
नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां
    भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् ।
यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पर्यगाद्
    यथा नभः स्वान्तमथापरे कुतः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो शरणमा आउने भक्तहरूको संसार–बन्धन काट्ने र परम कल्याण गर्ने भगवान्‌का ती मङ्गलमय चरणहरूमा म नमस्कार गर्दछु । जसरी आकाशले आफ्नो अन्त्य जान्न सक्दैन, त्यसरी नै उहाँले पनि आफ्नो अनन्त मायाको पार पाउनुहुन्न भने अरूको त के कुरा! ।। ३५ ।।
 
नाहं न यूयं यदृतां गतिं विदुः
    न वामदेवः किमुतापरे सुराः ।
तन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विदं
    विनिर्मितं चात्मसमं विचक्ष्महे ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः म, तिमीहरू र शिवजीले पनि उहाँको वास्तविक स्वरूपको पार पाउन सक्दैनौँ भने अन्य देवताहरूले कसरी जान्लान् र? हामी त उहाँको मायाले मोहित भएर उहाँद्वारा निर्मित यस जगत्‌लाई मात्र आफ्नो बुद्धि अनुसार देख्छौँ र अड्कल काट्छौँ ।। ३६ ।।
 
यस्यावतारकर्माणि गायंति ह्यस्मदादयः ।
न यं विदंति तत्त्वेन तस्मै भगवते नमः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हामीहरू त केवल उहाँका अवतार र लीलाहरूको गान मात्र गर्दछौँ, उहाँको वास्तविक तत्त्व त हामी जान्दैनौँ; ती भगवान्‌लाई मेरो नमस्कार छ ।। ३७ ।।
 
स एष आद्यः पुरुषः कल्पे कल्पे सृजत्यजः ।
आत्मा आत्मनि आत्मनाऽऽत्मानं, स संयच्छति पाति च ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः ती आद्य पुरुष अजन्मा हुनुहुन्छ । उहाँ प्रत्येक कल्पमा आफैँले आफैँमा आफैँद्वारा सृजन, पालन र संहार गर्नुहुन्छ ।। ३८ ।।
 
विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक सम्यग् अवस्थितम् ।
सत्यं पूर्णं अनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ विशुद्ध, केवल ज्ञानस्वरूप र अन्तर्यामीका रूपमा पूर्ण स्थित हुनुहुन्छ । उहाँ सत्य, पूर्ण, आदि–अन्त्यरहित, निर्गुण, नित्य र अद्वितीय हुनुहुन्छ ।। ३९ ।।
 
ऋषे विदंति मुनयः प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयाः ।
यदा तद् एव असत् तर्कैः तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे ऋषि नारद! जब महात्माहरूले आफ्नो मन, इन्द्रिय र शरीरलाई शान्त पार्छन्, तब उहाँको साक्षात्कार गर्छन् । तर जब असत् कुतर्कहरूले बुद्धिलाई बिगारिदिन्छन्, तब उहाँ ओझेल पर्नुहुन्छ ।। ४० ।।
 
आद्योऽवतारः पुरुषः परस्य
    कालः स्वभावः सद्-असन्मनश्च ।
द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि
    विराट् स्वराट् स्थास्नु चरिष्णु भूम्नः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः परमात्माको पहिलो अवतार नै विराट् पुरुष हो । काल, स्वभाव, कार्य, कारण, मन, पञ्चभूत, अहङ्कार, तीन गुण, इन्द्रिय, ब्रह्माण्ड र यसका अभिमानी चेतन, स्थिर र गतिशील सबै जीवहरू उनै अनन्त भगवान्‌का रूप हुन् ।। ४१ ।।
 
अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा
    दक्षादयो ये भवदादयश्च ।
स्वर्लोकपालाः खगलोकपाला
    नृलोकपालाः तललोकपालाः ॥ ४२ ॥
गन्धर्वविद्याधरचारणेशा
    ये यक्षरक्षोरग नागनाथाः ।
ये वा ऋषीणां ऋषभाः पितॄणां
     दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेंद्राः ॥ ४३ ॥
अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत
    कूष्माण्ड यादः मृगपक्षिऽधीशाः ।
यत्किञ्च लोके भगवन् महस्वत्
    ओजः सहस्वद् बलवत् क्षमावत् ।
श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं
    तत्त्वं परं रूपवद्स्वरूपम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः म (ब्रह्मा), शिव, विष्णु (यज्ञ), दक्षादि प्रजापति, तिमी र तिमीजस्ता भक्तहरू, स्वर्गका रक्षक, पक्षीराज, मनुष्यलोक र पातालका राजाहरू, गन्धर्व, विद्याधर, चारणका अधिपति, यक्ष, राक्षस, नाग, महर्षि, पितृ, दैत्यराज, सिद्धेश्वर र दानवराजहरू तथा अन्य प्रेत, पिशाच, कुष्माण्ड, जलचर, मृग र पक्षीका नाइकेहरू — यस संसारमा जे–जति ऐश्वर्य, तेज, इन्द्रियबल, मनोबल, शारीरिक बल, क्षमा, श्री (लक्ष्मी), लज्जा, वैभव र विभूतिहरू छन्, जति पनि अद्भुत, रूपवान् वा कुरूप वस्तुहरू छन्, ती सबै परमतत्त्व स्वरूप भगवान्कै रूप हुन् ।। ४२–४४ ।।
 
प्राधान्यतो या नृष आमनन्ति
    लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्नः ।
आपीयतां कर्णकषायशोषान्
    अनुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नारद! ती परम पुरुष भगवान्‌का मुख्य–मुख्य लीलावतारहरूको वर्णन शास्त्रहरूमा पाइन्छ, जसको श्रवणले कानका विकारहरू (दोष) नाश हुन्छन् । म अब तिनै मधुर लीलाहरूको क्रमशः वर्णन गर्दछु, तिमी ध्यान दिएर सुन ।। ४५ ।।
 

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां 

द्वितीयस्कन्धे षष्ठोऽध्यायः ।। ६ ।।

🌸 •••••••••• 🌸

🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸

अध्याय सारांश

श्रीमद्भागवत महापुराणको यस छैटौँ अध्यायमा ब्रह्माजीले नारदजीलाई विराट् पुरुषको विभूति र सृष्टिको प्रक्रियाबारे विस्तारमा बताउनुभएको छ । ब्रह्माजी भन्नुहुन्छ कि यो सम्पूर्ण दृश्य जगत् भगवान्कै विराट् शरीरको विभिन्न अङ्गबाट प्रकट भएको हो । उहाँको मुखबाट वाणी र अग्नि, जिब्रोबाट रस र वरुण, र नाकबाट प्राण एवं अश्विनीकुमारको उत्पत्ति भयो । उहाँका आँखा सूर्य र स्वर्गका आधार हुन् भने कानबाट दिशा र शब्दको प्रादुर्भाव भयो । उहाँको छालाबाट यज्ञ र वायु, र रौंहरूबाट वनस्पतिहरूको जन्म भयो । उहाँका नङ र कपालबाट धातु र बिजुली आदि बने भने भुजाहरूबाट लोकपालहरू प्रकट भए । भगवान्‌का चरणहरूले तीनै लोकलाई आश्रय दिएका छन् र भक्तहरूलाई अभय प्रदान गर्दछन् । उहाँको लिङ्ग र जनेन्द्रियबाट सन्तानोत्पत्ति र आनन्दको प्रवाह हुन्छ । उहाँको मलद्वारबाट मृत्यु र नरक जस्ता पक्षहरूको नियन्त्रण हुन्छ भने पिठ्युँबाट अधर्म र अज्ञानको उत्पत्ति हुन्छ । उहाँको पेटमा समुद्र र सबै प्राणीको लय हुने स्थान छ भने हृदयमा मनको वास छ । ब्रह्माजी स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि उहाँ आफैँ, शिवजी, नारद, सनकादि मुनि र सम्पूर्ण प्राणीहरू भगवान्कै अंश हुन् । यो जगत्‌मा जे–जति चेतन वा अचेतन वस्तुहरू छन्, ती सबै विराट् पुरुषमा नै व्याप्त छन् । भगवान्‌ले यो ब्रह्माण्डलाई ढाकेर पनि जीवको हृदयमा सूक्ष्म रूपमा निवास गर्नुहुन्छ । उहाँ अमृत र अभयका स्वामी हुनुहुन्छ र भौतिक भोगभन्दा धेरै माथि हुनुहुन्छ । उहाँका तीन पाउ (अमृत, क्षम, अभय) माथिल्लो लोकहरूमा छन् भने एक पाउमा यो मर्त्य लोक छ । ब्रह्माजी स्वीकार गर्नुहुन्छ कि उहाँले सृष्टिको समयमा यज्ञका लागि आवश्यक सामग्री कतै नपाउँदा विराट् पुरुषको अङ्गबाटै ती सामग्रीहरू जुटाउनुभएको थियो । ब्रह्माजीले मात्र होइन, प्रजापति, मनु, ऋषि र देवताहरूले पनि उही विराट् पुरुषको आराधना गरेका हुन् । भगवान् नारायण नै यस जगत्‌का वास्तविक आधार हुन् र उहाँकै आज्ञाले ब्रह्माले सृष्टि, विष्णुले पालन र शिवले संहार गर्नुहुन्छ । ब्रह्माजी भन्नुहुन्छ कि उहाँले भगवान्लाई हृदयमा धारण गरेकाले उहाँको वाणी कहिल्यै झुटो हुँदैन । यति ठूलो सृष्टिकर्ता भएर पनि ब्रह्माजीले आफ्नै मूल स्रोत (भगवान्) को पार पाउन सक्नुभएको छैन । भगवान्‌को माया यति अपार छ कि उहाँ स्वयम् पनि त्यसको महिमाको अन्त्य जान्नुहुन्न भने अरूको त कुरै भएन । हामी सबै उहाँको मायाले मोहित भएर आफ्नो बुद्धि अनुसार मात्र जगत्‌लाई देख्छौँ । उहाँ निर्गुण, निराकार र अद्वितीय हुनुहुन्छ, तर भक्तका लागि अवतारहरू धारण गर्नुहुन्छ । संसारमा जे–जति ऐश्वर्य, बल र सौन्दर्य देखिन्छ, ती सबै भगवान्कै विभूतिहरू हुन् । अन्तमा ब्रह्माजीले भगवान्‌का लीलावतारहरूको महिमा गाउँदा श्रवण गर्नेको कल्याण हुने बताउनुहुन्छ ।

दार्शनिक पक्ष

यस अध्यायको मुख्य दर्शन 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' अर्थात् सबै कुरा ब्रह्ममय छ भन्ने हो । विराट् पुरुषको वर्णनले ईश्वर र जगत् बीचको अभिन्न सम्बन्धलाई बुझाउँछ — जगत् ईश्वरको शरीर हो र ईश्वर यसका आत्मा हुन् । यहाँ 'पुरुषसूक्त' को दार्शनिक व्याख्या गरिएको छ, जसले सृष्टि र यज्ञको आध्यात्मिकता प्रस्ट पार्दछ । भगवान्‌लाई 'उभयाश्रय' भनिएको छ, जसको अर्थ उहाँ विद्या (मोक्ष) र अविद्या (संसार) दुवैका आधार हुनुहुन्छ । यो अध्यायले 'परिणामवाद' र 'विवर्तवाद' को सुन्दर समन्वय गर्दछ, जहाँ ईश्वरले आफैँलाई जगत्‌का रूपमा प्रकट गर्नुहुन्छ । ब्रह्माजीको स्वीकारोक्तिले ज्ञानको सीमा र भक्ति (शरणागति) को श्रेष्ठतालाई दर्शाउँछ । ईश्वरको अनन्तता यति छ कि उहाँको मायाको पार उहाँ स्वयम् पनि पाउनुहुन्न, जसले 'नेति नेति' को सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्दछ । सात्त्विक, राजस र तामस अहङ्कारको उत्पत्ति र तिनबाट हुने सृष्टिको वर्णनले सांख्य दर्शनको जग बसाल्छ । हृदयमा 'वितस्ति' (दश औँला) को परिमाणमा ईश्वरको वास हुनुले 'अन्तर्यामी' स्वरूपको दर्शन दिन्छ । यो अध्यायले संसारका राम्रा र नराम्रा (हिंसा, अधर्म) दुवै पक्षलाई ईश्वरकै विराट् स्वरूपको हिस्सा मानेर पूर्णताको बोध गराउँछ । अन्त्यमा, केवल शान्त अन्तःकरण भएका मुनिहरूले मात्र सत्यको साक्षात्कार गर्न सक्छन् भन्ने उपदेश दिइएको छ ।

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑