श्रीमद्भागवत महापुराण
सप्तमः स्कंधः - चतुर्दशोऽध्यायः
गृहस्थ एतां पदवीं विधिना येन चाञ्जसा ।
याति देवऋषे ब्रूहि मादृशो गृहमूढधीः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देवर्षे नारद! म जस्तो घरकै काममा आसक्त भएको र गृहकाजले बुद्धि जड भएको गृहस्थले कुन विधिद्वारा सजिलैसँग यो परम पद (मोक्ष) प्राप्त गर्न सक्छ? कृपया मलाई बताउनुहोस् ।।१।।
श्रीनारद उवाच –
गृहेष्ववस्थितो राजन् क्रियाः कुर्वन्यथोचिताः ।
वासुदेवार्पणं साक्षाद् उपासीत महामुनीन् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः देवर्षि नारदले भन्नुभयो– हे राजन्! गृहस्थाश्रममा नै रहेर मानिसले शास्त्रोक्त उचित कर्महरू गर्दै ती सबैलाई साक्षात् भगवान् वासुदेवमा अर्पण गर्नुपर्दछ र महामुनीहरूको सेवा–उपासना गर्नुपर्दछ ।।२।।
शृण्वन्भगवतोऽभीक्ष्णमवतारकथामृतम् ।
श्रद्दधानो यथाकालं उपशान्तजनावृतः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः जितेन्द्रिय र शान्त पुरुषहरूको सङ्गतमा रहेर भगवान्का अवतारहरूका अमृतमय कथाहरूलाई श्रद्धापूर्वक समय–समयमा निरन्तर श्रवण गरिरहनुपर्दछ ।।३।।
सत्सङ्गाच्छनकैः सङ्गं आत्मजायात्मजादिषु ।
विमुञ्चेन् मुच्यमानेषु स्वयं स्वप्नवदुत्थितः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सपनाबाट ब्युँझिएपछि सपनाका वस्तुमा मोह रहँदैन, त्यसरी नै सत्सङ्गको प्रभावले बिस्तारै देह, पत्नी र पुत्रादिमा रहेको आसक्तिलाई त्यागिदिनुपर्दछ, किनकि यी सबै एकदिन स्वतः छुट्ने नै छन् ।।४।।
यावद् अर्थमुपासीनो देहे गेहे च पण्डितः ।
विरक्तो रक्तवत् तत्र नृलोके नरतां न्यसेत् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः बुद्धिमान् मानिसले आवश्यकता अनुसार मात्र शरीर र घरको सेवा गर्नुपर्दछ। ऊ भित्रबाट विरक्त भए पनि बाहिरबाट अनुरक्त (आसक्त) जस्तो देखिएर सामान्य मानिसहरूझैँ व्यवहारमा सरिक हुनुपर्दछ ।।५।।
ज्ञातयः पितरौ पुत्रा भ्रातरः सुहृदोऽपरे ।
यद् वदन्ति यदिच्छन्ति चानुमोदेत निर्ममः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः नातागोता, आमाबाबु, पुत्र, दाजुभाइ र इष्टमित्रहरूले जे भन्छन् वा जे इच्छा राख्छन्, त्यसमा ममता नराखीकन बाहिरबाट 'हुन्छ' भन्दै अनुमोदन गर्नुपर्दछ ।।६।।
दिव्यं भौमं चान्तरीक्षं वित्तं अच्युतनिर्मितम् ।
तत्सर्वं उपयुञ्जान एतत्कुर्यात् स्वतो बुधः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः दैवयोग (आकाश) बाट प्राप्त हुने, पृथ्वीबाट प्राप्त हुने (अन्न–खानी) वा आकस्मिक रूपमा प्राप्त हुने जति पनि धन–सम्पत्ति छन्, ती सबै भगवान्कै सिर्जना हुन् भन्ने सम्झेर आवश्यकता अनुसार मात्र उपयोग गर्नुपर्दछ ।।७।।
यावद् भ्रियेत जठरं तावत् स्वत्वं हि देहिनाम् ।
अधिकं योऽभिमन्येत स स्तेनो दण्डमर्हति ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसको पेट भरिनका लागि जति आवश्यक छ, त्यतिमा मात्र उसको अधिकार हुन्छ। त्योभन्दा बढी धनलाई 'मेरो हो' भनी अहङ्कार गर्ने व्यक्ति चोर हो र ऊ दण्डको भागीदार बन्दछ ।।८।।
मृगोष्ट्रखरमर्काखु सरीसृप्खगमक्षिकाः ।
आत्मनः पुत्रवत्पश्येत् तैरेषामन्तरं कियत् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः मृग, उँट, गधा, बाँदर, मुसा, सरिसृप, पक्षी र झिँगा आदि प्राणीहरूलाई पनि आफ्नै सन्तान झैँ देख्नुपर्दछ। आत्माका दृष्टिले ती प्राणी र आफूमा के नै फरक छ र? ।।९।।
त्रिवर्गं नातिकृच्छ्रेण भजेत गृहमेध्यपि ।
यथादेशं यथाकालं यावद् दैवोपपादितम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः गृहस्थ मानिसले धर्म, अर्थ र काम (त्रिवर्ग) का लागि धेरै ठुलो कष्ट उठाउनु हुँदैन। देश, काल र परिस्थिति अनुसार दैवयोगले जे–जति प्राप्त हुन्छ, त्यसैमा सन्तोष मान्नुपर्दछ ।।१०।।
आश्वाघान्तेऽवसायिभ्यः कामान् सविभजेद् यथा ।
अप्येकामात्मनो दारां नृणां स्वत्वग्रहो यतः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः कुकुरदेखि लिएर चाण्डालसम्मलाई यथाशक्ति भोग्य सामग्री बाँडिदिनुपर्दछ। यहाँसम्म कि मानिसको सबैभन्दा बढी ममता हुने आफ्नी पत्नीलाई पनि अतिथिको सेवामा लगाउन सक्नुपर्दछ (अर्थात् ममता त्याग गर्नुपर्दछ) ।।११।।
जह्याद्यदर्थे स्वप्राणान् हन्याद्वा पितरं गुरुम् ।
तस्यां स्वत्वं स्त्रियां जह्याद् यस्तेन ह्यजितो जितः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन पत्नीका लागि मानिसले आफ्नो प्राण दिन वा आफ्ना मातापिता र गुरुलाई समेत मार्न तयार हुन्छ, त्यस्ती पत्नीमाथिको ममता जसले त्याग्न सक्छ, उसले नै भगवान्लाई जित्न सक्छ ।।१२।।
कृमिविड्भस्मनिष्ठान्तं क्वेदं तुच्छं कलेवरम् ।
क्व तदीयरतिर्भार्या क्वायमात्मा नभश्छदिः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्त्यमा किरा लाग्ने, विष्ठा हुने वा खरानी हुने यो तुच्छ शरीर कहाँ! र यसमा आसक्ति राख्ने पत्नी कहाँ! अनि आकाश झैँ व्यापक यो अविनाशी आत्मा कहाँ! (यी बीचको भिन्नता बुझ्नुपर्दछ) ।।१३।।
सिद्धैर्यज्ञावशिष्टार्थैः कल्पयेद् वृत्तिमात्मनः ।
शेषे स्वत्वं त्यजन् प्राज्ञः पदवीं महतामियात् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः बुद्धिमान् गृहस्थले पञ्चयज्ञबाट बाँकी रहेको अन्नद्वारा मात्र आफ्नो जीविका चलाउनुपर्दछ। यसरी बाँकी रहेको वस्तुमा पनि स्वामित्व त्याग गर्ने व्यक्तिले परम पद प्राप्त गर्दछ ।।१४।।
देवानृषीन् नृभूतानि पितॄनात्मानमन्वहम् ।
स्ववृत्त्यागतवित्तेन यजेत पुरुषं पृथक ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो वर्णाश्रम अनुसार आर्जन गरेको धनले देवता, ऋषि, मनुष्य, प्राणी, पितृ र आफ्नो आत्माको प्रतिदिन पूजा गर्नुपर्दछ। यो नै सर्वव्यापी परमेश्वरको आराधना हो ।।१५।।
यर्ह्यात्मनोऽधिकाराद्याः सर्वाः स्युर्यज्ञसम्पदः ।
वैतानिकेन विधिना अग्निहोत्रादिना यजेत् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि आफूसँग पर्याप्त सामग्री र सामर्थ्य छ भने शास्त्रोक्त विधिद्वारा अग्निहोत्रादि ठुला यज्ञहरू गरेर भगवान्को आराधना गर्नुपर्दछ ।।१६।।
न ह्यग्निमुखतोऽयं वै भगवान् सर्वयज्ञभुक् ।
इज्येत हविषा राजन् यथा विप्रमुखे हुतैः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! अग्निमा अर्पण गरिएको हविष्यभन्दा ब्राह्मणको मुखमा श्रद्धापूर्वक अर्पण गरिएको अन्नद्वारा भगवान् बढी प्रसन्न हुनुहुन्छ ।।१७।।
तस्माद् ब्राह्मणदेवेषु मर्त्यादिषु यथार्हतः ।
तैस्तैः कामैर्यजस्वैनं क्षेत्रज्ञं ब्राह्मणाननु ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले ब्राह्मण, देवता र मनुष्य आदि सबै प्राणीहरूमा उनीहरूको योग्यता अनुसारका वस्तु अर्पण गरी सबैका हृदयमा विराजमान परमात्माको पूजा गर्नुपर्दछ ।।१८।।
कुर्याद् आपरपक्षीयं मासि प्रौष्ठपदे द्विजः ।
श्राद्धं पित्रोर्यथावित्तं तद्बन्धूनां च वित्तवान् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः भाद्रपदको कृष्णपक्ष (सोह्र श्राद्ध) मा आफ्नो गच्छे अनुसार मातापिता र पितृहरूको श्राद्ध गर्नुपर्दछ र सामर्थ्य भएमा आफ्ना बन्धुवान्धवहरूको पनि श्राद्ध गर्नुपर्दछ ।।१९।।
अयने विषुवे कुर्याद् व्यतीपाते दिनक्षये ।
चन्द्रादित्योपरागे च द्वादश्यां श्रवणेषु च ॥ २० ॥
तृतीयायां शुक्लपक्षे नवम्यामथ कार्तिके ।
चतसृष्वप्यष्टकासु हेमन्ते शिशिरे तथा ॥ २१ ॥
माघे च सितसप्तम्यां मघाराकासमागमे ।
राकया चानुमत्या च मासर्क्षाणि युतान्यपि ॥ २२ ॥
द्वादश्यां अनुराधा स्यात् श्रवणस्तिस्र उत्तराः ।
तिसृष्वेकादशी वाऽऽसु जन्मर्क्षश्रोणयोगयुक् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः अयन (सङ्क्रान्ति), विषुव, व्यतिपात, दिनक्षय, सूर्य र चन्द्रग्रहण, द्वादशी, श्रवण नक्षत्र, वैशाख शुक्ल तृतीया (अक्षय तृतीया), कार्तिक शुक्ल नवमी, हेमन्त र शिशिर ऋतुका चार अष्टका तिथिहरू, माघ शुक्ल सप्तमी, मघा नक्षत्रयुक्त पूर्णिमा तथा अन्य पवित्र नक्षत्रयुक्त तिथिहरू श्राद्ध र दानका लागि अति उत्तम समय हुन् ।।२०–२३।।
त एते श्रेयसः काला नॄणां श्रेयोविवर्धनाः ।
कुर्यात् सर्वात्मनैतेषु श्रेयोऽमोघं तदायुषः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः यी समयहरू मानिसको कल्याण अभिवृद्धि गर्ने काल हुन्। यस्तो समयमा आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाएर शुभ कर्म गर्नुपर्दछ, जसले जीवनलाई सफल बनाउँछ ।।२४।।
एषु स्नानं जपो होमो व्रतं देवद्विजार्चनम् ।
पितृदेवनृभूतेभ्यो यद् दत्तं तद्ध्यनश्वरम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः यी पुण्य कालहरूमा गरिएको स्नान, जप, होम, व्रत र देव–ब्राह्मणको पूजा तथा पितृ र प्राणीहरूलाई दिइएको दान कहिल्यै नाश हुँदैन (अक्षय फल दिन्छ) ।।२५।।
संस्कारकालो जायाया अपत्यस्यात्मनस्तथा ।
प्रेतसंस्था मृताहश्च कर्मण्यभ्युदये नृप ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! पत्नी र सन्तानको संस्कारका समयमा, आफ्नो दीक्षाका बेलामा, अन्त्येष्टि वा वार्षिक श्राद्धका दिनमा गरिने शुभ कर्मको फल पनि अनन्त हुन्छ ।।२६।।
अथ देशान् प्रवक्ष्यामि धर्मादिश्रेय आवहान् ।
स वै पुण्यतमो देशः सत्पात्रं यत्र लभ्यते ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः अब म धर्म र कल्याण गराउने स्थानहरूको वर्णन गर्दछु। जहाँ सत्पात्र (साधु पुरुष) भेटिन्छन्, त्यो स्थान नै सबैभन्दा पवित्र हो ।।२७।।
बिम्बं भगवतो यत्र सर्वमेतच्चराचरम् ।
यत्र ह ब्राह्मणकुलं तपोविद्यादयान्वितम् ॥ २८ ॥
यत्र यत्र हरेरर्चा स देशः श्रेयसां पदम् ।
यत्र गंगादयो नद्यः पुराणेषु च विश्रुताः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः जहाँ भगवान्को प्रतिमा छ, जहाँ तप, विद्या र दयाले युक्त ब्राह्मणहरूको निवास छ र जहाँ गङ्गा आदि पवित्र नदीहरू बग्छन्, ती सबै स्थान कल्याणकारी र पवित्र हुन् ।।२८–२९।।
सरांसि पुष्करादीनि क्षेत्राण्यर्हाश्रितान्युत ।
कुरुक्षेत्रं गयशिरः प्रयागः पुलहाश्रमः ॥ ३० ॥
नैमिषं फाल्गुनं सेतुः प्रभासोऽथ कुशस्थली ।
वाराणसी मधुपुरी पम्पा बिन्दुसरस्तथा ॥ ३१ ॥
नारायणाश्रमो नन्दा सीतारामाश्रमादयः ।
सर्वे कुलाचला राजन् महेन्द्रमलयादयः ॥ ३२ ॥
एते पुण्यतमा देशा हरेरर्चाश्रिताश्च य ।
एतान्देशान् निषेवेत श्रेयस्कामो ह्यभीक्ष्णशः ।
धर्मो ह्यत्रेहितः पुंसां सहस्राधिफलोदयः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः पुष्कर, कुरुक्षेत्र, गया, प्रयाग, पुलहाश्रम (मुक्तिनाथ), नैमिषारण्य, सेतुबन्ध, प्रभास, द्वारका, काशी, मथुरा, पम्पा सरोवर, बदरिकाश्रम, नन्दा, चित्रकूट र महेन्द्र तथा मलय आदि पर्वतहरू अत्यन्त पवित्र छन्। कल्याण चाहने पुरुषले यी पुण्य क्षेत्रहरूको सेवन गर्नुपर्दछ, किनकि यहाँ गरिएका धर्मकर्मको फल हजारौँ गुणा बढी हुन्छ ।।३०–३३।।
पात्रं त्वत्र निरुक्तं वै कविभिः पात्रवित्तमैः ।
हरिरेवैक उर्वीश यन्मयं वै चराचरम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पृथ्वीपति! विद्वान्हरूले सबैभन्दा ठुलो 'पात्र' भगवान् श्रीहरिलाई नै मानेका छन्, किनकि यो सारा चराचर जगत् उनकै स्वरूप हो ।।३४।।
देवर्ष्यर्हत्सु वै सत्सु तत्र ब्रह्मात्मजादिषु ।
राजन् यद् अग्रपूजायां मतः पात्रतयाच्युतः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः राजसूय यज्ञमा देवता, ऋषि र सनकादि सिद्धहरू उपस्थित हुँदाहुँदै पनि अग्रपूजाका लागि भगवान् श्रीकृष्ण नै सर्वश्रेष्ठ पात्रका रूपमा छानिनुभएको थियो ।।३५।।
जीवराशिभिराकीर्ण अण्डकोशाङ्घ्रिपो महान् ।
तन्मूलत्वाद् अच्युतेज्या सर्वजीवात्मतर्पणम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः अनन्त जीवहरूले भरिएको यो ब्रह्माण्डरूपी विशाल वृक्षको मूल (जरा) भगवान् श्रीकृष्ण हुनुहुन्छ। त्यसैले उनको पूजा गर्नाले सम्पूर्ण जीवहरूको आत्मा तृप्त हुन्छ ।।३६।।
पुराण्यनेन सृष्टानि नृ तिर्यग् ऋषिदेवताः ।
शेते जीवेन रूपेण पुरेषु पुरुषो ह्यसौ ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले नै मनुष्य, पशु, पक्षी, ऋषि र देवताका शरीररूपी पुरहरू सिर्जना गर्नुभयो र उनी नै जीव रूपमा यी शरीरहरूमा निवास गर्नुहुन्छ ।।३७।।
तेष्वेव भगवान् राजन् तारतम्येन वर्तते ।
तस्मात् पात्रं हि पुरुषो यावानात्मा यथेयते ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! ती शरीरहरूमा पनि ज्ञान र तपस्याको अधिकता अनुसार भगवान्को प्रकाश फरक–फरक हुन्छ, त्यसैले मनुष्यहरूमा जुन मात्रामा भगवत्तत्व देखिन्छ, त्यही नै पात्रको श्रेष्ठताको आधार हो ।।३८।।
दृष्ट्वा तेषां मिथो नृणां अवज्ञानात्मतां नृप ।
त्रेतादिषु हरेरर्चा क्रियायै कविभिः कृता ॥ ३९ ॥
ततोऽर्चायां हरिं केचित् संश्रद्धाय सपर्यया ।
उपासत उपास्तापि नार्थदा पुरुषद्विषाम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसहरूले एकअर्काको अपमान गर्न थालेको देखेर त्रेतायुगमा ऋषिहरूले प्रतिमा पूजाको विधि चलाए। तर जसले मनुष्यहरूको द्वेष गर्छ र केवल प्रतिमाको मात्र पूजा गर्छ, उसको त्यो पूजा फलदायी हुँदैन ।।३९–४०।।
पुरुषेष्वपि राजेन्द्र सुपात्रं ब्राह्मणं विदुः ।
तपसा विद्यया तुष्ट्या धत्ते वेदं हरेस्तनुम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजेन्द्र! मानिसहरूमा ब्राह्मण नै सर्वश्रेष्ठ पात्र मानिन्छन्, किनकि उनले आफ्नो तपस्या, विद्या र सन्तोषद्वारा भगवान्को वेदरूपी शरीरलाई धारण गरेका हुन्छन् ।।४१।।
नन्वस्य ब्राह्मणा राजन् कृष्णस्य जगदात्मनः ।
पुनन्तः पादरजसा त्रिलोकीं दैवतं महत् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! आफ्ना चरणकमलको धुलोले तीनै लोकलाई पवित्र पार्ने ब्राह्मणहरू त साक्षात् जगदात्मा श्रीकृष्णका पनि आराध्य हुनुहुन्छ ।।४२।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे सदाचारनिर्णयो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
यस अध्यायको सारांश :
यस अध्यायमा देवर्षि नारदले राजा युधिष्ठिरलाई गृहस्थ धर्मको मर्यादा र मोक्ष प्राप्तिको सहज उपायका बारेमा सिकाउनुभएको छ। नारद मुनि भन्नुहुन्छ कि गृहस्थले घरमै बसेर पनि आफ्ना सबै कर्महरू भगवान् वासुदेवमा अर्पण गर्नुपर्दछ। उनले सन्त–महात्माहरूको सङ्गत गरी भगवान्का कथा र लीलाहरूलाई निरन्तर श्रवण गरिरहनुपर्दछ। गृहस्थले आफ्नो परिवार, धन र शरीरमा रहेको मोहलाई बिस्तारै सपना झैँ मिथ्या सम्झेर त्याग्नुपर्दछ। बाहिरबाट सामान्य व्यवहार गरे पनि भित्रबाट भने अनासक्त रहनुपर्दछ। परिवारका सदस्य र नातागोताले जे इच्छा राख्छन्, त्यसमा बाधा नपुर्याई 'हुन्छ' भन्नुपर्दछ तर मनमा ममता राख्नुहुँदैन। धन–सम्पत्तिलाई भगवान्को वरदान सम्झेर आवश्यकता अनुसार मात्र भोग गर्नुपर्दछ। आफ्नो पेट भर्नका लागि आवश्यक भन्दा बढी सञ्चय गर्ने व्यक्तिलाई नारदले 'चोर' को संज्ञा दिनुभएको छ। मानिसले जङ्गली पशु, किरा र झिँगालाई पनि आफ्नै सन्तान झैँ प्रेमपूर्वक हेर्नुपर्दछ। गृहस्थले धर्म, अर्थ र कामका लागि शरीरलाई धेरै कष्ट दिनु हुँदैन। दैवयोगले जे प्राप्त हुन्छ, त्यसैमा सन्तोष मान्नुपर्दछ। आफ्नी पत्नीमाथिको आसक्तिलाई समेत त्याग्न सक्नेले मात्र भगवान्को वास्तविक कृपा प्राप्त गर्दछ। शरीर अन्ततः खरानी वा विष्ठा हुने हुनाले यसमा बढी गर्व गर्नु व्यर्थ छ। पञ्चयज्ञ गरेर बाँकी रहेको अन्नलाई मात्र प्रसादका रूपमा ग्रहण गर्नुपर्दछ। देवता, ऋषि, पितृ र मनुष्यहरूको सेवा गर्नु नै भगवान्को पूजा हो। अग्निमा भन्दा ब्राह्मणको मुखमा हविष्य अर्पण गर्दा भगवान् बढी खुसी हुनुहुन्छ। श्राद्धका लागि उपयुक्त तिथि, नक्षत्र र पवित्र समयहरूको यहाँ विस्तृत वर्णन गरिएको छ। गया, कुरुक्षेत्र, वाराणसी र बदरिकाश्रम जस्ता पवित्र तीर्थस्थलहरूको महिमा बताइएको छ। सबै जीवहरूमा भगवान्को अंश छ भन्ने कुरा बुझ्नु नै वास्तविक ज्ञान हो। दान र पूजाका लागि 'सत्पात्र' को पहिचान गर्नुपर्दछ। सबैभन्दा ठुलो पात्र स्वयं भगवान् श्रीकृष्ण हुनुहुन्छ, किनकि यो जगत् उनकै स्वरूप हो। ब्राह्मणहरूलाई उनीहरूको तप र ज्ञानका कारण सर्वश्रेष्ठ मानिएको छ। प्रतिमा पूजा गरे पनि यदि मानिसले अर्को मनुष्यको अपमान गर्छ भने त्यो पूजा व्यर्थ हुन्छ। नारदले गृहस्थ जीवनलाई बोझ होइन, बरु आध्यात्मिक प्रगतिको पाठशालाका रूपमा व्याख्या गर्नुभएको छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो छ। यहाँ 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' अर्थात् सबै कुरा ब्रह्म नै हो भन्ने अद्वैतवादी दर्शन झल्कन्छ। भगवान् नै यो चराचर जगत्को मूल (जरा) हुनुहुन्छ र अन्य जीवहरू त्यसका हाँगाबिँगा मात्र हुन्। 'अधिकार' र 'स्वामित्व' को धारणालाई यहाँ आध्यात्मिक रूपमा चुनौती दिइएको छ। मानिसले आफ्नो आवश्यकता भन्दा बढी सञ्चय गर्नुलाई अनैतिक र अधर्म मानिएको छ। यहाँ देहाध्यास (शरीरलाई नै म ठान्ने भ्रम) को खण्डन गर्दै आत्माको व्यापकता देखाइएको छ। वाह्य पूजा (प्रतिमा पूजा) भन्दा आन्तरिक भाव र सबै प्राणीप्रतिको समभाव (करुणा) लाई उच्च प्राथमिकता दिइएको छ। कर्मयोगको सिद्धान्त अनुसार गृहस्थले कर्म त्याग गर्ने होइन, बरु 'कर्मफल' त्याग गर्नुपर्दछ। गृहस्थ आश्रमलाई मोक्षको बाधक होइन, उचित दृष्टिकोण भएमा साधक बन्न सक्ने देखाइएको छ। ब्राह्मणलाई श्रद्धा गर्नुको अर्थ ज्ञान र तपस्याको सम्मान गर्नु हो। अन्त्यमा, यो अध्यायले मानिसलाई अहङ्कार मुक्त भई समर्पण भावमा बाँच्न सिकाउँछ।
No comments:
Post a Comment