श्रीमद्भागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः –पञ्चदशोऽध्यायः
मैत्रेय उवाच –
(अनुष्टुप्)
अथ तस्य पुनर्विप्रैः अपुत्रस्य महीपतेः ।
बाहुभ्यां मथ्यमानाभ्यां मिथुनं समपद्यत ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— विदुरजी! त्यसपछि ब्राह्मणहरूले पुत्रहीन राजा वेनको हातलाई मन्थन गरे। त्यसबाट एक स्त्री र एक पुरुषको जोडी प्रकट भयो ।।१।।
तद् दृष्ट्वा मिथुनं जातं ऋषयो ब्रह्मवादिनः ।
ऊचुः परमसन्तुष्टा विदित्वा भगवत्कलाम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः ती ब्रह्मवादी ऋषिहरूले त्यसरी जोडी उत्पन्न भएको देखेर र उनीहरू भगवान्कै अंश हुन् भन्ने जानेर अत्यन्त प्रसन्न भई यसो भने ।।२।।
ऋषय ऊचुः –
इयं च लक्ष्म्याः सम्भूतिः पुरुषस्यानपायिनी ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूले भने— यो पुरुष भगवान् विष्णुको विश्वपालिनी कलाबाट उत्पन्न भएको हो र यी स्त्री उनै परम पुरुषकी कहिल्यै अलग नहुने शक्ति लक्ष्मीको अवतार हुन् ।।३।।
अयं तु प्रथमो राज्ञां पुमान् प्रथयिता यशः ।
पृथुर्नाम महाराजो भविष्यति पृथुश्रवाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसमा जो पुरुष छ, उसले आफ्नो सुयश विस्तार गर्ने हुनाले ऊ 'पृथु' नाम गरेका यशस्वी सम्राट हुनेछ। राजाहरूमा यी नै सर्वश्रेष्ठ र पहिलो हुनेछन् ।।४।।
इयं च सुदती देवी गुणभूषणभूषणा ।
अर्चिर्नाम वरारोहा पृथुमेवावरुन्धती ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजी! यी सुन्दर दाँत भएकी, गुण र आभूषणले विभूषित सुन्दरी हुन्। यिनको नाम 'अर्चि' हुनेछ र यिनले महाराज पृथुलाई नै पतिका रूपमा वरण गर्नेछिन् ।।५।।
एष साक्षात् हरेरंशो जातो लोकरिरक्षया ।
इयं च तत्परा हि श्रीः अनुजज्ञेऽनपायिनी ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथुका रूपमा साक्षात् श्रीहरिको अंशले संसारको रक्षा गर्न अवतार लिनुभएको हो र अर्चिका रूपमा भगवान्की नित्य सहचरी लक्ष्मी प्रकट हुनुभएको हो ।।६।।
मैत्रेय उवाच–
प्रशंसन्ति स्म तं विप्रा गन्धर्वप्रवरा जगुः ।
मुमुचुः सुमनोधाराः सिद्धा नृत्यन्ति स्वःस्त्रियः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— विदुरजी! त्यस समयमा ब्राह्मणहरूले पृथुको स्तुति गरे, गन्धर्वहरूले गुणगान गाए, सिद्धहरूले पुष्पवृष्टि गरे र अप्सराहरू नाच्न थाले ।।७।।
शङ्खतूर्यमृदङ्गाद्या नेदुर्दुन्दुभयो दिवि ।
तत्र सर्व उपाजग्मुः देवर्षिपितॄणां गणाः ॥ ८ ॥
ब्रह्मा जगद्गुरुर्देवैः सहासृत्य सुरेश्वरैः ।
वैन्यस्य दक्षिणे हस्ते दृष्ट्वा चिह्नं गदाभृतः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः आकाशमा शङ्ख, मृदङ्ग र दुन्दुभिहरू बज्न लागे। सबै देवता, ऋषि र पितृहरू त्यहाँ आए। जगद्गुरु ब्रह्माजी पनि अन्य देवताहरूका साथ आउनुभयो। उहाँले वेन-कुमार पृथुको दाहिने हातमा भगवान् विष्णुको गदा चिन्ह र चरणकमलमा पद्मको चिन्ह देखेर उनलाई श्रीहरिकै अंश ठान्नुभयो ।।८-९।।
पादयोः अरविन्दं च तं वै मेने हरेः कलाम् ।
यस्याप्रतिहतं चक्रं अंशः स परमेष्ठिनः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जसको हातमा भगवान्को सुदर्शन चक्रको चिन्ह हुन्छ, उनी साक्षात् परमात्माका अंश हुन्छन् भन्ने कुरा ब्रह्माजीले बुझ्नुभयो ।।१०।।
तस्याभिषेक आरब्धो ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभिः ।
आभिषेचनिकान्यस्मै आजह्रुः सर्वतो जनाः ॥ ११ ॥
सरित्समुद्रा गिरयो नागा गावः खगा मृगाः ।
द्यौः क्षितिः सर्वभूतानि समाजह्रुरुपायनम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मवादी ब्राह्मणहरूले महाराज पृथुको राज्याभिषेकको आयोजना गरे। सबै मानिसहरू सामग्री जुटाउन लागे। त्यस समयमा नदी, समुद्र, पर्वत, सर्प, गाई, पक्षी, स्वर्ग र पृथ्वी आदि सम्पूर्ण प्राणीहरूले विभिन्न उपहार लिएर उपस्थित भए ।।११-१२।।
सोऽभिषिक्तो महाराजः सुवासाः साध्वलङ्कृतः ।
पत्न्यार्चिषालङ्कृतया विरेजेऽग्निरिवापरः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः सुन्दर वस्त्र र गहनाहरूले सुसज्जित महाराज पृथुको विधिवत् राज्याभिषेक भयो। त्यस बखत विभिन्न अलङ्कारले सजिएकी महारानी अर्चिका साथमा उनी दोस्रो अग्निदेव जस्तै तेजस्वी देखिन्थे ।।१३।।
तस्मै जहार धनदो हैमं वीर वरासनम् ।
वरुणः सलिलस्रावं आतपत्रं शशिप्रभम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वीर विदुर! उनलाई कुवेरले सुनको सिंहासन दिए र वरुणले चन्द्रमा जस्तै श्वेत छत्र दिए, जसबाट शीतलताको वर्षा हुन्थ्यो ।।१४।।
वायुश्च वालव्यजने धर्मः कीर्तिमयीं स्रजम् ।
इन्द्रः किरीटमुत्कृष्टं दण्डं संयमनं यमः ॥ १५ ॥
ब्रह्मा ब्रह्ममयं वर्म भारती हारमुत्तमम् ।
हरिः सुदर्शनं चक्रं तत् पत्न्यव्याहतां श्रियम् ॥ १६ ॥
दशचन्द्रमसिं रुद्रः शतचन्द्रं तथाम्बिका ।
सोमोऽमृतमयानश्वान् त्वष्टा रूपाश्रयं रथम् ॥ १७ ॥
अग्निराजगवं चापं सूर्यो रश्मिमयानिषून् ।
भूः पादुके योगमय्यौ द्यौः पुष्पावलिमन्वहम् ॥ १८ ॥
नाट्यं सुगीतं वादित्रं अन्तर्धानं च खेचराः ।
ऋषयश्चाशिषः सत्याः समुद्रः शङ्खमात्मजम् ॥ १९ ॥
सिन्धवः पर्वता नद्यो रथवीथीर्महात्मनः ।
सूतोऽथ मागधो वन्दी तं स्तोतुमुपतस्थिरे ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः वायुले दुईवटा चमर, धर्मले कीर्तिमयी माला, इन्द्रले मनोहर मुकुट र यमले शासन गर्ने दण्ड दिए। ब्रह्माले वेदमय कवच, सरस्वतीले सुन्दर हार, भगवान् विष्णुले सुदर्शन चक्र र माता लक्ष्मीले कहिल्यै नष्ट नहुने सम्पत्ति प्रदान गर्नुभयो। महादेवले दस चन्द्रमाको चिन्ह भएको खड्ग, पार्वतीले सय चन्द्रमाको चिन्ह भएको ढाल, चन्द्रमाले अमृतमय घोडाहरू र विश्वकर्माले सुन्दर रथ दिए। अग्निले अजगव नामक धनुष, सूर्यले तेजोमय बाण, पृथ्वीले योगमयी पादुका र आकाशले नित्य पुष्पवृष्टिको उपहार दिए। सिद्ध, गन्धर्व र अप्सराहरूले कला एवं अन्तर्धान हुने शक्ति, ऋषिहरूले अमोघ आशीर्वाद र समुद्रले शङ्ख उपहार दिए। पर्वत र नदीहरूले रथका लागि बाटो बनाइदिए। त्यसपछि सूत, मागध र वन्दीजनहरू उनको स्तुति गर्न उपस्थित भए ।।१५-२०।।
स्तावकान् तानभिप्रेत्य पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ।
मेघनिर्ह्रादया वाचा प्रहसन् इदमब्रवीत् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः स्तुति गर्न आएकाहरूको आशय बुझेर प्रतापवान् महाराज पृथुले मन्द मुस्कानका साथ मेघ जस्तै गम्भीर वाणीमा भन्नुभयो ।।२१।।
पृथुरुवाच –
(इंद्रवज्रा)
भोः सूत हे मागध सौम्य वन्दिन्
लोकेऽधुनास्पष्टगुणस्य मे स्यात् ।
किमाश्रयो मे स्तव एष योज्यतां
मा मय्यभूवन् वितथा गिरो वः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथुले भन्नुभयो— हे सौम्य सूत, मागध र वन्दीजनहरू! यस संसारमा अहिले सम्म मेरा कुनै गुणहरू प्रकट भएकै छैनन्। यस्तो अवस्थामा तिमीहरूले मेरो के आधारमा स्तुति गर्छौ? तिमीहरूका यी सुन्दर शब्दहरू ममाथि व्यर्थ नहोऊन्; त्यसैले पहिले मेरो कर्म हेर ।।२२।।
तस्मात्परोक्षेऽस्मदुपश्रुतान्यलं
करिष्यथ स्तोत्रमपीच्यवाचः ।
सत्युत्तमश्लोकगुणानुवादे
जुगुप्सितं न स्तवयन्ति सभ्याः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मृदुभाषीहरू! भविष्यमा जब मेरा गुणहरू कार्यका रूपमा प्रकट हुनेछन्, तब मात्र मेरो स्तुति गर्नु। किनकि सज्जनहरू साक्षात् श्रीहरिको गुणानुवाद छोडेर तुच्छ मनुष्यको स्तुति गर्दैनन् ।।२३।।
महद्गुणानात्मनि कर्तुमीशः
कः स्तावकैः स्तावयतेऽसतोऽपि ।
तेऽस्याभविष्यन् इति विप्रलब्धो
जनावहासं कुमतिर्न वेद ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः आफूमा गुण नहुँदा पनि अरूबाट स्तुति गराउने कस्तो बुद्धिहीन पुरुष होला? ती गुणहरू भविष्यमा आउलान् भन्ने आसमा अहिले नै स्तुति सुन्ने मानिसले संसारले आफ्नो उपहास गरिरहेको छ भन्ने कुरा बुझ्दैन ।।२४।।
(अनुष्टुप्)
प्रभवो ह्यात्मनः स्तोत्रं जुगुप्सन्त्यपि विश्रुताः ।
ह्रीमन्तः परमोदाराः पौरुषं वा विगर्हितम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी लज्जालु पुरुष आफ्नो निन्दित कार्यको चर्चा सुन्दा दुःखी हुन्छ, त्यसैगरी लोकविख्यात र उदार पुरुष आफ्नो स्तुति सुन्न पनि रुचाउँदैनन् ।।२५।।
वयं तु अविदिता लोके सूताद्यापि वरीमभिः ।
कर्मभिः कथमात्मानं गापयिष्याम बालवत् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतगण! अहिले सम्म मैले कुनै त्यस्तो श्रेष्ठ कर्म गरेको छैन जसका कारण म लोकमा प्रसिद्ध होऊँ। त्यसैले एउटा बालकले झैँ म कसरी आफ्नो कीर्ति गाउन लगाऊँ? ।।२६।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको यो पन्ध्रौँ अध्यायले भगवान् विष्णुको अंशावतार महाराज पृथुको प्रादुर्भाव र उनको भव्य राज्याभिषेकको वर्णन गर्दछ। राजा वेनको अन्त्यपछि पृथ्वी अराजक र असुरक्षित भएको देखेर ब्राह्मणहरूले वेनको पाखुरा मन्थन गरे। त्यस मन्थनबाट एक दिव्य स्त्री र पुरुषको जोडी प्रकट भयो। ऋषिहरूले यो जोडी साक्षात् भगवान् विष्णु र लक्ष्मीको अवतार भएको घोषणा गरे। पुरुषको नाम 'पृथु' राखियो, जसको अर्थ विस्तार गर्ने वा विशाल भन्ने हुन्छ, र स्त्रीको नाम 'अर्चि' राखियो। पृथुलाई पहिलो आदर्श राजा (आदिराज) का रूपमा चिनिन्छ।
उनको जन्मसँगै आकाशमा देव-दुन्दुभिहरू बजे, पुष्पवृष्टि भयो र सम्पूर्ण जगत् उत्सवमय बन्यो। स्वयं ब्रह्माजीले पृथुको हातमा चक्र र खुट्टामा पद्मको चिन्ह देखेर उनलाई ईश्वरीय अंश स्वीकार गर्नुभयो। उनको राज्याभिषेकमा कुवेर, वरुण, वायु, इन्द्र, यम, अग्नि र स्वयं विष्णु एवं लक्ष्मी जस्ता देवी-देवताहरूले दिव्य उपहारहरू प्रदान गरे। यस अध्यायको अन्तिम खण्ड अत्यन्तै शिक्षाप्रद छ। जब सूत र मागधहरूले पृथुको स्तुति गर्न थाले, तब महाराज पृथुले अत्यन्त नम्रताका साथ उनीहरूलाई रोक्नुभयो। उहाँले भन्नुभयो कि जबसम्म मानिसले आफ्नो कार्यद्वारा गुण प्रमाणित गर्दैन, तबसम्म स्तुति गराउनु आत्म-प्रवञ्चना र हास्यास्पद कार्य हो। यो प्रसङ्गले एक आदर्श शासकमा हुनुपर्ने विनम्रता र कर्तव्यनिष्ठताको उच्च नमुना प्रस्तुत गर्दछ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'अवतारी सत्ता र विनम्रता' को सुन्दर सङ्गम हो। वेन जस्तो अधर्मीको शरीर मन्थनबाट पृथु जस्तो धर्मात्माको जन्म हुनुले यो बुझाउँछ कि परमात्माले प्रतिकूल परिस्थितिबाट पनि शुभको सिर्जना गर्न सक्नुहुन्छ। दार्शनिक दृष्टिले पृथु 'धर्म' का प्रतीक हुन् भने अर्चि 'ऐश्वर्य वा श्री' की प्रतीक हुन्; जहाँ धर्म हुन्छ, त्यहाँ लक्ष्मीको निवास स्वतः हुन्छ। राज्याभिषेकमा विभिन्न देवताले दिएका उपहारहरूले राजाको बहुआयामिक शक्ति (शक्ति, न्याय, ज्ञान, र धन) लाई सङ्केत गर्दछन्। पृथुले स्तुति गर्नेहरूलाई रोक्नुले 'अहंकारको विसर्जन' र 'कर्मको प्रधानता' को दर्शन दिन्छ। उहाँका अनुसार, मनुष्यको पूजा उसको नाम वा पदको आधारमा होइन, उसको सत्कर्मका आधारमा हुनुपर्छ। यो अध्यायले एउटा उच्च आत्माले पद र प्रतिष्ठा प्राप्त गर्दा पनि कसरी आफ्नो मूल स्वभावमा अडिग रहनुपर्छ भन्ने गम्भीर जीवन-दर्शन सिकाउँछ।
No comments:
Post a Comment