श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – एकोनविंशोऽध्यायः
शुक उवाच–
(अनुष्टुप्)
क्रीडासक्तेषु गोपेषु तद्गोवो दूरचारिणीः ।
स्वैरं चरन्त्यो विविशुस्तृणलोभेन गह्वरम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित ! त्यसबेला गोपबालकहरू खेलमा मग्न भइरहेका बेला उनीहरूका गाईहरू चर्र्दै धेरै टाढा पुगे र हरियो घाँसको लोभमा कुनै अवरोधबिना नै एउटा घना जङ्गलको गुफाभित्र पसे ।। १ ।।
ईषीकाटवीं निर्विविशुः क्रन्दन्त्यो दावतर्षिताः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूका बाख्रा, गाई र भैँसीहरू एक वनबाट अर्को वन चर्दै अगाडि बढे । गर्मी र प्यासले व्याकुल भई कराउँदै ती पशुहरू 'इषिका' नामको वनमा प्रवेश गरे ।। २ ।।
तेऽपश्यन्तः पशून् गोपाः कृष्णरामादयस्तदा ।
जातानुतापा न विदुर्विचिन्वन्तो गवां गतिम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब श्रीकृष्ण र बलरामलगायत गोपबालकहरूले खेल सकेर हेर्दा आफ्ना पशुहरूलाई देखेनन्, तब उनीहरू निकै चिन्तित भए । उनीहरूले धेरै खोजतलास गर्दा पनि गाईहरू कता गए भन्ने पत्तो पाउन सकेनन् ।। ३ ।।
तृणैस्तत्खुरदच्छिन्नैर्गोष्पदैरङ्कितैर्गवाम् ।
मार्गमन्वगमन् सर्वे नष्टाजीव्या विचेतसः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः गाईवस्तु नै ती व्रजवासीहरूको जीविकोपार्जनका मुख्य आधार थिए, त्यसैले तिनीहरूलाई नभेट्दा गोपहरु अचेत जस्तै भए । अन्ततः उनीहरूले गाईका खुरले कुल्चिएका घाँस र भुइँमा परेका खुट्टाका डोबहरू पछ्याउँदै बाटो पहिल्याए ।। ४ ।।
मुञ्जाटव्यां भ्रष्टमार्गं क्रन्दमानं स्वगोधनम् ।
सम्प्राप्य तृषिताः श्रान्तास्ततस्ते संन्यवर्तयन् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः बाटो बिराएर मुन्जवनमा पुगेका र प्यासले छटपटाउँदै कराइरहेका आफ्ना गाईवस्तुहरूलाई फेला पारेपछि भोकाएका र थाकेका ती गोपबालकहरूले तिनलाई फर्काएर ल्याए ।। ५ ।।
ता आहूता भगवता मेघगम्भीरया गिरा ।
स्वनाम्नां निनदं श्रुत्वा प्रतिनेदुः प्रहर्षिताः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः ती गाईहरूको दयनीय अवस्था देखेर भगवान् श्रीकृष्णले मेघ जस्तै गम्भीर स्वरमा गाईहरूको नाम काढेर बोलाउनुभयो । आफ्नो नाम सुनेर अत्यन्त हर्षित भएका गाईहरूले पनि जवाफमा कराउँदै प्रतिक्रिया जनाए ।। ६ ।।
(मिश्र)
ततः समन्ताद् वनधूमकेतु–
यदृच्छयाभूत् क्षयकृत् वनौकसाम् ।
समीरितः सारथिनोल्बणोल्मुकै–
विलेलिहानः स्थिरजङ्गमान् महान् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी भगवान्ले गाईहरूलाई जम्मा गरिरहनुभएको बेला अचानक जङ्गलमा चारैतिरबाट भयानक डढेलो (दावानल) सल्कियो । हावाको वेगले झन् दन्किएको त्यो आगोको ज्वालाले वनका चराचर प्राणीहरूलाई भष्म पार्न थाल्यो ।। ७ ।।
तमापतन्तं परितो दवाग्निं
गोपाश्च गावः प्रसमीक्ष्य भीताः ।
ऊचुश्च कृष्णं सबलं प्रपन्ना
यथा हरिं मृत्युभयार्दिता जनाः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः चारैतिरबाट आफूतिर बढ्दै आइरहेको त्यो भीषण डढेलो देखेर गाई र गोपहरु निकै डराए । मृत्युको भयले व्याकुल भएका मानिसहरूले भगवान्को शरण लिएझैँ उनीहरूले पनि बलराम र श्रीकृष्णको शरण पर्दै पुकार गर्न थाले– ।। ८ ।।
(अनुष्टुप्)
कृष्ण कृष्ण महावीर हे रामामितविक्रम ।
दावाग्निना दह्यमानान् प्रपन्नांस्त्रातुमर्हथः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महावीर श्रीकृष्ण ! हे अनन्त पराक्रमी बलराम ! हामी तपाईँहरूको शरणमा आएका छौँ । हामी यस डढेलोमा परेर भष्म हुन लागेका छौँ, कृपया हामीलाई यस विपत्तिबाट बचाउनुहोस् ।। ९ ।।
नूंन त्वद्बाहन्धवाः कृष्ण न चार्हन्त्यवसीदितुम् ।
वयं हि सर्वधर्मज्ञ त्वन्नाथास्त्वत्परायणाः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे सर्वधर्मका ज्ञाता श्रीकृष्ण ! तपाईँका बन्धुबान्धव र हामी भक्तहरू यसरी कष्टमा पर्नु उचित हुँदैन । तपाईँ नै हाम्रा एकमात्र स्वामी, रक्षक र आश्रय हुनुहुन्छ ।। १० ।।
शुक उवाच–
वचो निशम्य कृपणं बन्धूनां भगवान् हरिः ।
निमीलयत मा भैष्ट लोचनानीत्यभाषत ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना सखाहरूको यस्तो करुण पुकार सुनेर भगवान् श्रीकृष्णले भन्नुभयो– "तिमीहरू नडराऊ, अब आफ्ना आँखा बन्द गर" ।। ११ ।।
तथेति मीलिताक्षेषु भगवानग्निमुल्बणम् ।
पीत्वा मुखेन तान्कृच्छ्राद् योगाधीशो व्यमोचयत् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को आज्ञा शिरोधार्य गरी गोपबालकहरूले आँखा बन्द गरे । त्यसपछि योगेश्वर भगवान् श्रीकृष्णले त्यो भयङ्कर डढेलोलाई आफ्नो मुखले पान गर्नुभयो र सबैलाई त्यस भीषण सङ्कटबाट मुक्त गराउनुभयो ।। १२ ।।
ततश्च तेऽक्षीण्युन्मील्य पुनर्भाण्डीरमापिताः ।
निशाम्य विस्मिता आसन्नात्मानं गाश्च मोचिताः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि गोपबालकहरूले आँखा खोलेर हेर्दा आफू र गाईहरूलाई सुरक्षित रूपमा पुनः भाण्डीर वरको रुख नजिकै पाए । आगोबाट यसरी बँचेको देखेर उनीहरू आश्चर्यचकित भए ।। १३ ।।
कृष्णस्य योगवीर्यं तद् योगमायानुभावितम् ।
दावाग्नेरात्मनः क्षेमं वीक्ष्य ते मेनिरेऽमरम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णको त्यो अलौकिक योगशक्ति र योगमायाको प्रभावले गर्दा डढेलोबाट आफ्नो रक्षा भएको देखेर उनीहरूले श्रीकृष्णलाई कुनै साधारण बालक नभई साक्षात् देवता हुन् भन्ने ठाने ।। १४ ।।
गाः सन्निवर्त्य सायाह्ने सहरामो जनार्दनः ।
वेणुं विरणयन् गोष्ठमगाद् गोपैरभिष्टुतः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित ! साँझ परेपछि भगवान् श्रीकृष्ण बलरामजी र गाईहरूका साथमा बाँसुरी बजाउँदै व्रजतिर लाग्नुभयो । बाटोमा सबै गोपबालकहरूले उहाँको महिमा गाउँदै प्रशंसा गरिरहेका थिए ।। १५ ।।
गोपीनां परमानन्द आसीद् गोविन्ददर्शने ।
क्षणं युगशतमिव यासां येन विनाभवत् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णबिनाको एक क्षण पनि जसका लागि सय युग जस्तै लामो हुन्थ्यो, ती गोपिनीहरूले श्रीकृष्ण फर्केर आएको देख्दा परमानन्दको अनुभव गरे ।। १६ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको उन्नाइसौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले दोस्रो पटक दावानल (डढेलो) बाट व्रजवासी र गाईहरूको रक्षा गरेको प्रसङ्ग वर्णन गरिएको छ। कथाको सुरुवातमा श्रीकृष्ण, बलराम र अन्य गोपबालकहरू वृन्दावनको मनोरम वातावरणमा खेल खेल्न व्यस्त हुन्छन्। उनीहरू खेलमा यति मग्न हुन्छन् कि आफ्ना गाईवस्तुहरू चर्दै चर्दै धेरै टाढा पुगेको पत्तो पाउँदैनन्। हरियो र कलिलो घाँसको लोभमा परेर गाई, बाख्रा र भैँसीहरू एक वनबाट अर्को वन हुँदै 'इषिका' र 'मुन्जवन' को घना झाडीमा पुग्छन्। जब गोपहरुले आफ्ना पशुहरू हराएको चाल पाउँछन्, उनीहरू अत्यन्त चिन्तित र दुःखी हुन्छन्। पशुहरू नै उनीहरूको जीवनको एकमात्र सहारा भएकाले तिनीहरूलाई नभेट्दा उनीहरू अचेत जस्तै बन्छन्।
अन्ततः गाईका खुट्टाका डोबहरू पछ्याउँदै उनीहरू मुन्जवनमा पुग्छन् र त्यहाँ तिर्खाले व्याकुल भएका पशुहरूलाई भेट्छन्। श्रीकृष्णले आफ्ना गाईहरूलाई नाम काढेर बोलाउनुहुन्छ र पशुहरू पनि खुसी हुँदै कराउँछन्। ठिक त्यही समयमा जङ्गलमा अचानक भीषण डढेलो लाग्छ। हावाको वेगले गर्दा आगोको ज्वालाले सबैतिर घेर्छ र गोपहरु मृत्युको मुखमा पुगेको महसुस गर्छन्। डराएका गोपहरुले श्रीकृष्ण र बलरामलाई पुकार्दै आफूहरूको रक्षा गर्न बिन्ती गर्छन्। उनीहरूको करुण पुकार सुनेर श्रीकृष्णले उनीहरूलाई आँखा बन्द गर्न लगाउनुहुन्छ। योगेश्वर श्रीकृष्णले आफ्नै मुखले त्यो सबै आगो पिउनुहुन्छ र क्षणभरमै वनलाई सुरक्षित बनाउनुहुन्छ। जब गोठालाहरूले आँखा खोल्छन्, उनीहरू आफूलाई सुरक्षित स्थानमा पाउँछन् र श्रीकृष्णको यो अलौकिक शक्ति देखेर चकित हुन्छन्। साँझमा श्रीकृष्ण बाँसुरी बजाउँदै गाईहरू लिएर व्रज फर्कनुहुन्छ र उहाँलाई देखेर विरही गोपिनीहरू परमानन्दमा डुब्छन्।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले जीवात्मा र परमात्माको सम्बन्धका बारेमा गहिरो दार्शनिक सन्देश दिएको छ। डढेलो वा दावानल संसारको 'त्रिताप' (आध्यात्मिक, आधिभौतिक र आधिदैविक कष्ट) को प्रतीक हो, जसले मानिसलाई हरेक पल जलाइरहेको हुन्छ। सांसारिक खेल र मोहमा भुल्दा मानिसले आफ्नो वास्तविक धन अर्थात् भक्ति र विवेक रूपी गाईहरूलाई हराउँछ र दुःखको गुफामा फस्छ। जब मानिस संसारको तापबाट डराएर पूर्ण रूपमा परमात्माको शरणमा जान्छ, तब मात्र उसले मुक्ति पाउँछ। श्रीकृष्णले आँखा बन्द गर्न लगाउनुको अर्थ इन्द्रियहरूलाई बाह्य संसारबाट हटाएर अन्तरात्मामा केन्द्रित गर्नु हो। परमात्माले आगो पिउनुले के सङ्केत गर्छ भने शरणागत भक्तका सबै पाप र कष्टहरू भगवान्ले स्वयम् ग्रहण गर्नुहुन्छ। यो अध्यायले ज्ञान (श्रीकृष्ण) र क्रिया शक्ति (बलराम) को समन्वयबाट मात्रै जीवनका कठिन सङ्कटहरूलाई जित्न सकिन्छ भन्ने कुरा पुष्टि गर्दछ। अन्ततः भगवान्को योगमायाको अगाडि प्रकृतिका शक्तिहरू पनि नतमस्तक हुन्छन् भन्ने यसको मुख्य दर्शन हो।
No comments:
Post a Comment