श्रीमद्भागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः – त्रयोविंशोऽध्यायः
(महाराज पृथुको वैकुण्ठ गमन र अर्चिको सहगमन)
मैत्रेय उवाच –
(अनुष्टुप्)
दृष्ट्वात्मानं प्रवयसं एकदा वैन्य आत्मवान् ।
आत्माना वर्धिताशेष स्वानुसर्गः प्रजापतिः ॥ १ ॥
जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् ।
निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥
आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद् रुदतीमिव ।
प्रजासु विमनःस्वेकः सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— यसप्रकार महामनस्वी प्रजापालक पृथुले आफैँले अन्न तथा पुरग्रामादि सर्गको व्यवस्था गरेर स्थावर–जङ्गम सबैको जीविकाको प्रबन्ध मिलाउनुभयो। त्यसैगरी उहाँले साधु–सन्तहरूका लागि उचित धर्मको पालना गर्नुभयो। आफ्नो उमेर ढल्किँदै गएको देखेर उहाँले सोच्नुभयो— "मैले जुन उद्देश्यका लागि यस लोकमा जन्म लिएको थिएँ, त्यसै अनुरूप प्रजाको पालन गरेर ईश्वरको आज्ञा पनि पालना गरिसकेँ। अब मैले अन्तिम पुरुषार्थ मोक्षका लागि प्रयत्न गर्नुपर्दछ।" यस्तो विचार गरी उहाँले आफ्नो वियोगमा रोइरहेकी जस्ती देखिने पुत्रीरूपा पृथ्वीको भार छोराहरूलाई सुम्पिदिनुभयो र सबै प्रजालाई छोडेर आफ्नी पत्नीसहित वनतिर लाग्नुभयो ।।१–३।।
तत्राप्यदाभ्यनियमो वैखानससुसम्मते ।
आरब्ध उग्रतपसि यथा स्वविजये पुरा ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ उहाँले, जसरी पहिले राज्य गर्दा अखण्ड रूपले पृथ्वीको विजयमा लाग्नुभएको थियो, त्यसरी नै वानप्रस्थको नियमानुसार कठोर तपस्या गर्न थाल्नुभयो ।।४।।
कन्दमूलफलाहारः शुष्कपर्णाशनः क्वचित् ।
अब्भक्षः कतिचित्पक्षान् वायुभक्षस्ततः परम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले केही दिन कन्दमूल र फल खाएर बिताउनुभयो, केही समय सुकेका पातहरू खाएर बिताउनुभयो। त्यसपछि केही पक्ष जल मात्र पिएर र अन्तमा वायु मात्र भोजन गरेर निर्वाह गर्न थाल्नुभयो ।।५।।
ग्रीष्मे पञ्चतपा वीरो वर्षास्वासारषाण्मुनिः ।
आकण्ठमग्नः शिशिरे उदके स्थण्डिलेशयः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः वीरवर पृथु मुनिवृत्तिले रहनुहुन्थ्यो। उहाँ गर्मीको समयमा पञ्चाग्नि तापेर, वर्षा ऋतुमा खुला आकाशमुनि रहेर मुसलधारे वर्षा सहेर र जाडोमा कण्ठसम्म आउने चिसो पानीमा उभिएर तपस्या गर्नुहुन्थ्यो। उहाँ सधैँ भुईँको वेदीमा सुत्नुहुन्थ्यो ।।६।।
तितिक्षुर्यतवाग्दान्त ऊर्ध्वरेता जितानिलः ।
आरिराधयिषुः कृष्णं अचरत् तप उत्तमम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले शीत र उष्ण जस्ता सबै प्रकारका द्वन्द्वहरूलाई सहनुभएको थियो। त्यसैगरी वाणी र मनलाई संयम गरी, ब्रह्मचर्यको पालना गर्दै प्राणलाई आफ्नो अधीनमा लिनुभयो। यसरी श्रीकृष्णको आराधनाका लागि उहाँले उत्तम तप गर्नुभयो ।।७।।
तेन क्रमानुसिद्धेन ध्वस्तकर्ममलाशयः ।
प्राणायामैः सन्निरुद्ध षड्वर्गश्छिन्नबन्धनः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः क्रमबद्ध साधनाले उहाँको तपस्या अत्यन्त पुष्ट भयो, जसले गर्दा सबै कर्ममलहरू नष्ट भई उहाँको चित्त शुद्ध भयो। प्राणायामद्वारा मन र इन्द्रियहरू निरुद्ध हुनाले उहाँका वासनादि बन्धनहरू पनि काटिए ।।८।।
सनत्कुमारो भगवान् यदाहाध्यात्मिकं परम् ।
योगं तेनैव पुरुषं अभजत् पुरुषर्षभः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान् सनत्कुमारले दिनुभएको शिक्षा अनुसार राजा पृथुले पुरुषोत्तम श्रीहरिको अनन्य आराधना गर्न थाल्नुभयो ।।९।।
भगवद्धर्मिणः साधोः श्रद्धया यततः सदा ।
भक्तिर्भगवति ब्रह्मणि अनन्यविषयाभवत् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी भगवत्परायण भएर श्रद्धापूर्वक सदाचारको पालना गर्दै निरन्तर साधना गर्नाले परब्रह्म परमात्मामा उहाँको अनन्य भक्ति जागृत भयो ।।१०।।
(वसंततिलका)
तस्यानया भगवतः परिकर्मशुद्ध
सत्त्वात्मनस्तदनु संस्मरणानुपूर्त्या ।
ज्ञानं विरक्तिमदभूत् निशितेन येन
चिच्छेद संशयपदं निजजीवकोशम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को उपासनाबाट अन्तःकरण शुद्ध हुनाले र निरन्तर भगवच्चिन्तन गर्नाले उहाँलाई वैराग्यसहितको ज्ञान प्राप्त भयो। त्यसपछि तीव्र ज्ञानद्वारा उहाँले आफ्नो जीवको उपाधिभूत अहङ्कारलाई नष्ट गरिदिनुभयो, जुन सबै प्रकारका संशय र भ्रमको आश्रय हो ।।११।।
छिन्नान्यधीरधिगतात्मगतिर्निरीहः
तत्तत्यजेऽच्छिनदिदं वयुनेन येन ।
तावन्न योगगतिभिर्यतिरप्रमत्तो
यावद्गदाग्रजकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः देहात्म बुद्धिको निवृत्ति र परमात्माको अनुभूति भएपछि उहाँ अन्य सबै प्रकारका सिद्धिहरू प्रति उदासीन हुनुभयो। उहाँले त्यो ज्ञानको प्रयत्नलाई पनि त्यागिदिनुभयो, जसको सहायताले पहिले जीवकोषको नाश गर्नुभएको थियो। किनकि, जबसम्म साधकलाई श्रीकृष्णको कथामृतमा अनुराग हुँदैन, तबसम्म केवल योग साधनाले मात्र उसको मोहजन्य प्रमाद हट्न सक्दैन ।।१२।।
(अनुष्टुप्)
एवं स वीरप्रवरः संयोज्यात्मानमात्मनि ।
ब्रह्मभूतो दृढं काले तत्याज स्वं कलेवरम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्तकाल आएपछि वीर पृथुले आफ्नो चित्तलाई दृढतापूर्वक परमात्मामा स्थिर गर्नुभयो र ब्रह्मभावमा स्थित भएर आफ्नो शरीर त्याग गर्नुभयो ।।१३।।
सम्पीड्य पायुं पार्ष्णिभ्यां वायुमुत्सारयन् शनैः ।
नाभ्यां कोष्ठेष्ववस्थाप्य हृदुरःकण्ठशीर्षणि ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः शरीर छाड्ने बेलामा उहाँले दुवै कुर्कुच्चाले गुदद्वारलाई रोकेर प्राणवायुलाई बिस्तारै मूलाधारबाट माथि उठाउँदै क्रमशः नाभि, हृदय, वक्षस्थल, कण्ठ र मस्तकमा स्थित गर्नुभयो ।।१४।।
उत्सर्पयंस्तु तं मूर्ध्नि क्रमेणावेश्य निःस्पृहः ।
वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस्तेजस्ययूयुजत् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले प्राणलाई अझ माथि लगेर ब्रह्मरन्ध्रमा स्थिर गर्नुभयो। त्यस समय उहाँलाई संसारको कुनै भोगको लालसा थिएन। उहाँले प्राणवायुलाई समष्टि वायुमा, पार्थिव शरीरलाई पृथ्वीमा र शरीरको तेजलाई समष्टि तेजमा लीन गराउनुभयो ।।१५।।
खान्याकाशे द्रवं तोये यथास्थानं विभागशः ।
क्षितिमम्भसि तत्तेजसि अदो वायौ नभस्यमुम् ॥ १६ ॥
इन्द्रियेषु मनस्तानि तन्मात्रेषु यथोद्भवम् ।
भूतादिनामून्युत्कृष्य महत्यात्मनि सन्दधे ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले शरीरका छिद्रहरूलाई आकाशमा र रुधिर आदि जलीय अंशलाई समष्टि जलमा लीन गर्नुभयो। त्यसपछि मनलाई इन्द्रियमा, इन्द्रियलाई तन्मात्रामा र ती सबैलाई अहङ्कार हुँदै महत्तत्त्वमा लीन गरिदिनुभयो ।।१६–१७।।
तं सर्वगुणविन्यासं जीवे मायामये न्यधात् ।
तं चानुशयमात्मस्थं असावनुशयी पुमान् ।
ज्ञानवैराग्यवीर्येण स्वरूपस्थोऽजहात्प्रभुः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः सबै गुणहरूको अभिव्यक्ति गर्ने महत्तत्त्वलाई उहाँले मायामय जीवमा स्थिर गर्नुभयो। त्यसपछि त्यो मायामय जीवको उपाधिलाई पनि ज्ञान र वैराग्यको प्रभावले शुद्ध ब्रह्मस्वरूपमा स्थित भएर त्यागिदिनुभयो ।।१८।।
अर्चिर्नाम महाराज्ञी तत्पत्न्यनुगता वनम् ।
सुकुमार्यतदर्हा च यत्पद्भ्यां स्पर्शनं भुवः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराजकी रानी अर्चि पनि उहाँसँगै वनमा जानुभएको थियो। उहाँ यति सुकुमारी हुनुहुन्थ्यो कि उहाँको पैतालाले भुईँ टेक्नु पनि कष्टकर थियो ।।१९।।
(इंद्रवज्रा)
अतीव भर्तुर्व्रतधर्मनिष्ठया
शुश्रूषया चारषदेहयात्रया ।
नाविन्दतार्तिं परिकर्शितापि सा
प्रेयस्करस्पर्शनमाननिर्वृतिः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः तैपनि उहाँले पतिको नियम र व्रतको पालना गर्दै ठुलो सेवा गर्नुभयो। मुनिवृत्ति अनुसार कन्दमूल खाँदा उहाँ अत्यन्त दुब्ली भए पनि पतिको सामीप्य र सेवामा आनन्द मानेका कारण उहाँलाई कुनै कष्ट महसुस भएन ।।२०।।
देहं विपन्नाखिलचेतनादिकं
पत्युः पृथिव्या दयितस्य चात्मनः ।
आलक्ष्य किञ्चिच्च विलप्य सा सती
चितामथारोपयदद्रिसानुनि ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः जब आफ्ना प्रियतम महाराज पृथुको शरीर प्राणहीन भएको देख्नुभयो, तब ती सतीले केही बेर विलाप गर्नुभयो। त्यसपछि पर्वतको एउटा थुम्कोमा चिता बनाएर पतिको शरीरलाई त्यसमा राख्नुभयो ।।२१।।
विधाय कृत्यं ह्रदिनीजलाप्लुता
दत्त्वोदकं भर्तुरुदारकर्मणः ।
नत्वा दिविस्थांस्त्रिदशांस्त्रिः परीत्य
विवेश वह्निं ध्यायती भर्तृपादौ ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि नदीमा स्नान गरी पतिको तर्पण गर्नुभयो। आकाशमा रहेका देवताहरूको वन्दना गरी तीन पटक चिताको परिक्रमा गर्नुभयो र पतिको चरणकमलको ध्यान गर्दै अग्निमा प्रवेश गर्नुभयो ।।२२।।
(अनुष्टुप्)
विलोक्यानुगतां साध्वीं पृथुं वीरवरं पतिम् ।
तुष्टुवुर्वरदा देवैः देवपत्न्यः सहस्रशः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः साध्वी अर्चिले यसरी वीर पति पृथुको अनुगमन गरेको देखेर आकाशमा रहेका हजारौँ देवपत्नीहरूले उहाँको स्तुति गरे ।।२३।।
कुर्वत्यः कुसुमासारं तस्मिन् मन्दरसानुनि ।
नदत्स्वमरतूर्येषु गृणन्ति स्म परस्परम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँहरूको स्वर्गारोहण देखेर देवताहरूले बाजा बजाउन थाले। मन्दराचल पर्वतमा देव–कन्याहरूले पुष्पवृष्टि गर्दै आपसमा यसरी चर्चा गर्न थाले ।।२४।।
देव्य ऊचुः –
अहो इयं वधूर्धन्या या चैवं भूभुजां पतिम् ।
सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीर्वधूरिव ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः देवीहरूले भने— अहो! यी स्त्री धन्य हुनुहुन्छ। जसरी लक्ष्मीले भगवान् विष्णुको सेवा गर्नुहुन्छ, त्यसरी नै उहाँले आफ्ना पति राजराजेश्वर पृथुको मन, वचन र शरीरले सेवा गर्नुभयो ।।२५।।
सैषा नूनं व्रजत्यूर्ध्वमनु वैन्यं पतिं सती ।
पश्यतास्मानतीत्यार्चिः दुर्विभाव्येन कर्मणा ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः हेर त, यी सती अर्चि आफ्नो दिव्य कर्मले हामीलाई पनि उछिनेर पतिको साथमा परमधाम जाँदै हुनुहुन्छ ।।२६।।
तेषां दुरापं किं त्वन्यन् मर्त्यानां भगवत्पदम् ।
भुवि लोलायुषो ये वै नैष्कर्म्यं साधयन्त्युत ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः यस लोकमा थोरै समयको जीवन पाएर पनि जसले भगवान्को भक्ति र आत्मज्ञान प्राप्त गर्छ, उसका लागि संसारमा दुर्लभ भन्ने केही रहँदैन ।।२७।।
स वञ्चितो बतात्मध्रुक् कृच्छ्रेण महता भुवि ।
लब्ध्वापवर्ग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः जो मानिस अत्यन्त कठिनाइले प्राप्त भएको यो मोक्षको द्वाररूपी मानव शरीर पाएर पनि विषय–वासनामा मात्र अल्झिरहन्छ, ऊ निश्चय नै आत्मघाती हो। हाय! ऊ आफैँबाट ठगिएको छ ।।२८।।
मैत्रेय उवाच– स्तुवतीष्वमरस्त्रीषु पतिलोकं गता वधूः ।
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजी भन्नुहुन्छ— विदुरजी! जब देवाङ्गनाहरू यसरी स्तुति गरिरहेका थिए, महाराज पृथु जुन अच्युत पदमा पुग्नुभएको थियो, महारानी अर्चि पनि पतिको साथमा त्यहीँ पुग्नुभयो ।।२९।।
इत्थम्भूतानुभावोऽसौ पृथुः स भगवत्तमः ।
कीर्तितं तस्य चरितं उद्दामचरितस्य ते ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभावशाली र उदार चरित्र भएका ती परम भागवत पृथुको चरित्र मैले तिमीलाई वर्णन गरेँ ।।३०।।
य इदं सुमहत्पुण्यं श्रद्धयावहितः पठेत् ।
श्रावयेत् श्रुणुयाद्वापि स पृथोः पदवीमियात् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले यो परम पवित्र चरित्र श्रद्धापूर्वक एकाग्र चित्तले पढ्छ, सुन्छ वा सुनाउँछ, उसले पनि महाराज पृथुले प्राप्त गरेकै परम पद प्राप्त गर्दछ ।।३१।।
ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी राजन्यो जगतीपतिः ।
वैश्यः पठन् विट्पतिः स्यात् शूद्रः सत्तमतामियात् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसको पाठ गर्नाले ब्राह्मणलाई ब्रह्मतेज, क्षत्रियलाई राज्य, वैश्यलाई व्यापारमा सफलता र शूद्रलाई साधुभाव प्राप्त हुन्छ ।।३२।।
त्रिकृत्व इदमाकर्ण्य नरो नार्यथवाऽऽदृता ।
अप्रजः सुप्रजतमो निर्धनो धनवत्तमः ॥ ३३ ॥
अस्पष्टकीर्तिः सुयशा मूर्खो भवति पण्डितः ।
इदं स्वस्त्ययनं पुंसां अमङ्गल्यनिवारणम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः जो कसैले पनि यसलाई आदरपूर्वक सुन्छ भने उसले सन्तान, धन, यश र विद्वत्ता प्राप्त गर्दछ। यो चरित्र मानिसका लागि कल्याणकारी र अमङ्गललाई हटाउने माध्यम हो ।।३३–३४।।
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं कलिमलापहम् ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां सम्यक् सिद्धिमभीप्सुभिः ॥ ३५ ॥
श्रद्धयैतदनुश्राव्यं चतुर्णां कारणं परम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसले धन, यश र आयु बढाउँछ तथा कलि युगका मलहरूलाई नष्ट गर्दछ। जो धर्म, अर्थ, काम र मोक्ष चाहन्छन्, उनीहरूले श्रद्धापूर्वक यसलाई श्रवण गर्नुपर्छ ।।३५।।
विजयाभिमुखो राजा श्रुत्वैतदभियाति यान् ।
बलिं तस्मै हरन्त्यग्रे राजानः पृथवे यथा ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः विजयको अभिलाषा राखेर युद्धमा जाने राजाले यो कथा सुनेर गएमा शत्रुहरू उनी सामु त्यसरी नै झुक्छन्, जसरी महाराज पृथुको अगाडि झुकेका थिए ।।३६।।
मुक्तान्यसङ्गो भगवति अमलां भक्तिमुद्वहन् ।
वैन्यस्य चरितं पुण्यं श्रृणुयात् श्रावयेत्पठेत् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसले सबै आसक्ति त्यागेर निष्काम भावले महाराज पृथुको यो पवित्र चरित्र पढ्नु, सुन्नु र सुनाउनु पर्छ ।।३७।।
वैचित्रवीर्याभिहितं महन्माहात्म्यसूचकम् ।
अस्मिन्कृतमतिमर्त्यं पार्थवीं गतिमाप्नुयात् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजी! मैले भगवान्को महिमा प्रकट गर्ने यो पवित्र चरित्र तिमीलाई सुनाएँ। यसमा मन लगाउने व्यक्तिले महाराज पृथुले जस्तै परम गति पाउँछ ।।३८।।
अनुदिनमिदमादरेण श्रृण्वन्
पृथुचरितं प्रथयन् विमुक्तसङ्गः ।
भगवति भवसिन्धुपोतपादे
स च निपुणां लभते रतिं मनुष्यः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः जो मानिस दिनहुँ यो पृथु–चरित्र आदरपूर्वक श्रवण गर्छ, उसको भगवान्को चरणमा सुदृढ अनुराग हुन्छ, जुन चरण यो संसार सागर पार गराउने डुङ्गा समान छ ।।३९।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
चतुर्थस्कन्धे पृथुचरिते
त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको तेइसौँ अध्यायमा महाराज पृथुको अन्तिम समय, उहाँको वानप्रस्थ जीवन र महान् निर्वाणको कथा वर्णन गरिएको छ। महाराज पृथुले आफ्नो जीवनभर प्रजाको सेवा र धर्मको रक्षा गर्नुभयो। जब उहाँको उमेर ढल्कँदै गयो, उहाँले सोच्नुभयो कि अब संन्यास लिएर आत्म–कल्याणमा लाग्ने समय आएको छ। उहाँले राज्यको सम्पूर्ण भार आफ्ना छोराहरूलाई सुम्पिदिनुभयो र आफ्नी पत्नी अर्चिसहित तपोवनतिर लाग्नुभयो। वनमा गएर उहाँले वैखानस शास्त्रको नियम अनुसार अत्यन्त कठोर तपस्या गर्नुभयो। सुरुमा कन्दमूल खाएर र पछि सुकेका पात, जल र अन्त्यमा हावा मात्र खाएर उहाँले आफ्नो शरीरलाई पूर्ण रूपमा तपमा लीन गराउनुभयो।
गर्मीमा पञ्चाग्नि ताप्ने, वर्षामा खुला आकाशमुनि बस्ने र जाडोमा चिसो पानीमा कण्ठसम्म डुबेर तपस्या गर्ने उहाँको कठोर साधनाले उहाँको चित्त पूर्ण रूपमा शुद्ध भयो। सनत्कुमारले दिएको उपदेश र निरन्तर भगवद्–चिन्तनले उहाँमा अनन्य भक्ति र वैराग्य जागृत भयो। अन्ततः उहाँले योग मार्गद्वारा आफ्ना प्राणहरूलाई मूलाधारबाट उठाएर ब्रह्मरन्ध्रमा पुर्याउनुभयो र पञ्चतत्त्वले बनेको शरीरलाई ती तत्त्वहरूमा नै लीन गराई परमात्मामा विलीन हुनुभयो। उहाँका साथमा रहेकी सती अर्चिले पनि पतिको देहावसानपछि विलाप नगरी चिता बनाएर पतिको शरीरसँगै अग्निमा प्रवेश गर्नुभयो। उहाँको यो त्याग र पतिव्रता धर्म देखेर आकाशबाट देवीहरूले पुष्पवृष्टि गरे र स्तुति गाए। यसरी महाराज पृथु र महारानी अर्चि दुवैले दिव्य गति प्राप्त गर्नुभयो। यो कथाले मानिसलाई जीवनको अन्तिम उद्देश्य 'मोक्ष' हुनुपर्छ र त्यसका लागि भक्ति र वैराग्यको मार्ग अपनाउनु पर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। महाराज पृथुको यो चरित्र जसले सुन्छ वा पढ्छ, उसले यो लोकमा सुख र परलोकमा मोक्ष प्राप्त गर्दछ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहन छ, जसले 'योग', 'भक्ति' र 'ज्ञान' को त्रिवेणीलाई प्रस्तुत गर्दछ। पहिलो पक्ष, वानप्रस्थ र संन्यासको महत्त्व हो, जसले जीवनको उत्तरार्धमा भौतिक सुख त्यागेर अध्यात्ममा लाग्नुपर्ने कुरा सिकाउँछ। दोस्रो, यसमा वर्णित 'प्राणोत्क्रमण' (शरीर त्याग गर्ने प्रक्रिया) ले योग दर्शनको रहस्य प्रकट गर्दछ। कसरी एउटा योगीले आफ्ना इन्द्रिय र प्राणलाई सूक्ष्म तत्त्वहरूमा लीन गराउँदै अन्त्यमा अहङ्कारलाई समेत महत्तत्त्वमा र महत्तत्त्वलाई ब्रह्ममा लीन गराउँछ भन्ने कुरा यहाँ दर्शाइएको छ।
तेस्रो पक्ष, 'वैराग्यसहितको ज्ञान' हो। ज्ञान मात्र पर्याप्त हुँदैन, यदि त्यसमा वैराग्य छैन भने मानिस फेरि मायामा फस्न सक्छ। पृथुले आफ्नो ज्ञानको माध्यमबाट जीवकोष (अहङ्कार) लाई नै नष्ट गर्नुभयो। चौथो पक्ष, यस अध्यायले भगवद्–भक्तिलाई सबै साधनाको सार मानेको छ। सनत्कुमारको उपदेशले स्पष्ट पारेको छ कि जबसम्म भगवान्को कथामा प्रेम हुँदैन, तबसम्म योग साधना मात्रले मोक्ष सम्भव छैन। अर्चिको सहगमनले पतिव्रता धर्म र जीवात्मा र परमात्माको अभिन्न सम्बन्धलाई पनि सङ्केत गर्दछ। अन्त्यमा, यसले मानव शरीरलाई 'मोक्षको द्वार' भन्दै यसलाई विषय–भोगमा खेर फाल्नुलाई आत्मघात मान्दछ, जुन वेदान्तको मुख्य सिद्धान्त हो।
No comments:
Post a Comment