श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – विंशोऽध्यायः
शुक
उवाच –
(अनुष्टुप्)
तयोस्तदद्भुतं कर्म दावाग्नेर्मोक्षमात्मनः ।
गोपाः स्त्रीभ्यः समाचख्युः प्रलम्बवधमेव च ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित ! गोपबालकहरू घर पुगेपछि उनीहरूले आफ्ना आमा र दिदीबहिनीहरूलाई श्रीकृष्ण तथा बलरामले डढेलोबाट बचाएको र प्रलम्बासुरको वध गरेको आदि सबै अद्भुत घटनाहरू सुनाए ।। १ ।।
गोपवृद्धाश्च गोप्यश्च तदुपाकर्ण्य विस्मिताः ।
मेनिरे देवप्रवरौ कृष्णरामौ व्रजं गतौ ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्ण र बलरामका ती अलौकिक क्रियाकलापहरू सुनेर वृद्ध गोप तथा गोपिनीहरू छक्क परे । उनीहरूले श्रीकृष्ण र बलरामको भेषमा कुनै श्रेष्ठ देवताहरू नै व्रजमा आएका हुन् भन्ने विश्वास गरे ।। २ ।।
ततः प्रावर्तत प्रावृट् सर्वसत्त्वसमुद्भवा ।
विद्योतमानपरिधिर्विस्फूर्जितनभस्तला ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि सबै जीवहरूको उत्पत्ति र वृद्धिका लागि सहायक हुने वर्षाऋतुको प्रारम्भ भयो । त्यसबेला सूर्य र चन्द्रमाको वरिपरि चम्किलो मण्डल देखिन थाल्यो भने बिजुली र गर्जनका कारण आकाशतुल चम्किलो देखियो ।। ३ ।।
सान्द्रनीलाम्बुदैर्व्योम सविद्युत्स्तनयित्नुभिः ।
अस्पष्टज्योतिराच्छन्नं ब्रह्मेव सगुणं बभौ ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः बिजुली र गर्जनसहितका बाक्ला नीला बादलहरूले आकाश ढाकिएका कारण चन्द्र-सूर्यादिका ज्योतिहरू स्पष्ट देखिँदैनथे । त्यो दृश्य मायाका गुणहरूले ढाकिएको सगुण ब्रह्म जस्तै शोभायमान देखिन्थ्यो ।। ४ ।।
अष्टौ मासान् निपीतं यद् भूम्याश्चोदमयं वसु ।
स्वगोभिर्मोक्तुमारेभे पर्जन्यः काल आगते ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी राजाले उचित समयमा जनतालाई कर फिर्ता गर्छन्, त्यसैगरी सूर्यले आफ्ना किरणद्वारा पृथ्वीबाट आठ महिनासम्म सोसेको जलरूपी धनलाई मेघले वर्षाको रूपमा पुनः फिर्ता गर्न थाल्यो ।। ५ ।।
तडिद्वन्तो महामेघाश्चण्डश्वसनवेपिताः ।
प्रीणनं जीवनं ह्यस्य मुमुचुः करुणा इव ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी दयालु महापुरुषहरूले दुःखीहरूमाथि उपकार गर्छन्, त्यसरी नै प्रचण्ड वायुद्वारा प्रेरित भई बिजुली चम्काउँदै ती विशाल मेघहरूले प्राणीहरूलाई जीवन दिने कल्याणकारी जल वर्षाउन थाले ।। ६ ।।
तपःकृशा देवमीढा आसीद् वर्षीयसी मही ।
यथैव काम्यतपसस्तनुः सम्प्राप्य तत्फलम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः ग्रीष्मको प्रचण्ड गर्मीले पृथ्वी सुकेर दुब्लाएकी थिइन् । जसरी सकाम भावले तपस्या गर्ने व्यक्तिको शरीर तपस्याका क्रममा सुक्छ तर फल पाएपछि पुष्ट हुन्छ, त्यसरी नै वर्षाको जल पाएपछि पृथ्वी पुनः हराभरा र पुष्ट भइन् ।। ७ ।।
निशामुखेषु खद्योतास्तमसा भान्ति न ग्रहाः ।
यथा पापेन पाखण्डा न हि वेदाः कलौ युगे ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी कलियुगमा पापका कारण पाखण्डी मतहरूको प्रभाव बढ्छ र वेदहरू ओझेलमा पर्छन्, त्यसैगरी वर्षाको साँझमा अन्धकारका कारण जुनकिरीहरू चम्कन थाले तर ग्रह-नक्षत्रहरू बादलले ढाकिएर अदृश्य भए ।। ८ ।।
श्रुत्वा पर्जन्यनिनदं मण्डुकाः व्यसृजन् गिरः ।
तूष्णीं शयानाः प्राग् यद्वद् ब्राह्मणा नियमात्यये ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी लामो समय मौन रहेका ब्राह्मणहरू नियम पूरा भएपछि वेदपाठ गर्न थाल्छन्, त्यसरी नै पहिले चुपचाप सुतेका भ्यागुताहरू बादलको गर्जन सुनेपछि कराउन थाले ।। ९ ।।
आसनुत्पथवाहिन्यः क्षुद्रनद्योऽनुशुष्यतीः ।
पुंसो यथास्वतंत्रस्य देहद्रविण सम्पदः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी इन्द्रियहरूलाई नियन्त्रण नगर्ने (अस्वतन्त्र) व्यक्तिको शरीर र धन कुमार्गमा लागेर नष्ट हुन्छ, त्यसरी नै पहिले सुकेका साना नदीहरू वर्षाको जलले भरिएर आफ्नो सीमा नाघ्दै कुमार्ग (जथाभाबी) तिर बग्न थाले ।। १० ।।
हरिता हरिभिः शष्पैरिन्द्रगोपैश्च लोहिता ।
उच्छिलीन्ध्रकृतच्छाया नृणां श्रीरिव भूरभूत् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै हरियो घाँसले ढाकिएको, कतै इन्द्रगोप नामक रातो कीराले रङ्गाइएको त कतै च्याउहरूको छाताले सजिएको हुनाले पृथ्वी कुनै ऐश्वर्यशाली राजाको सेना जस्तै सुन्दर देखिन थालिन् ।। ११ ।।
क्षेत्राणि सस्यसंपद्भिः कर्षकाणां मुदं ददुः ।
मानिनामनुतापं वै दैवाधीनमजानताम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्नले भरिएका खेतहरू देखेर किसानहरू हर्षित थिए । तर सबै कुरा ईश्वरको अधीनमा छ भन्ने नबुझ्ने अभिमानी धनवानहरूलाई भने अन्नको मूल्य घट्ला कि भन्ने चिन्ताले पिरोल्न थाल्यो ।। १२ ।।
जलस्थलौकसः सर्वे नववारिनिषेवया ।
अबिभ्रद् रुचिरं रूपं यथा हरिनिषेवया ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः नयाँ वर्षाको जल सेवन गरेर जलचर र स्थलचर दुवै प्रकारका जीवहरूको रूप सुन्दर भयो, जसरी भगवान्को सेवा गर्दा भक्तको स्वरूप दिव्य र कान्तिवान् बन्दछ ।। १३ ।।
सरिद्भी सङ्गतः सिन्धुश्चुक्षुभे श्वसनोर्मिमान् ।
अपक्वयोगिनश्चित्तं कामाक्तं गुणयुग् यथा ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी कामनाले युक्त र अपक्व (असिद्धि) योगीको मन विषयहरूको संसर्गमा आएपछि चञ्चल हुन्छ, त्यसैगरी वर्षाको भेल मिसिएका नदीहरूको सङ्गमले गर्दा समुद्र पनि ठुला छालहरूका कारण अशान्त र चञ्चल देखियो ।। १४ ।।
गिरयो वर्षधाराभिर्हन्यमाना न विव्यथुः ।
अभिभूयमाना व्यसनैर्यथाधोक्षजचेतसः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी भगवान्मा चित्त अर्पण गरेका भक्तहरूलाई अनेकौँ दुःखद परिस्थिति आइपर्दा पनि उनीहरू विचलित हुँदैनन्, त्यसरी नै वर्षाको मुसलधारे प्रहार सहँदा पनि पहाडहरूलाई कुनै पीडा भएन ।। १५ ।।
मार्गा बभूवुः सन्दिग्धास्तृणैश्छन्ना ह्यसंस्कृताः ।
नाभ्यस्यमानाः श्रुतयो द्विजैः कालहता इव ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी ब्राह्मणहरूले अभ्यास नगर्दा वेदका मन्त्रहरू बिर्सिन्छन्, त्यसरी नै सरसफाइ र मर्मत नभएका बाटाहरू घाँसले ढाकिएका कारण पहिचान गर्न गाह्रो भयो ।। १६ ।।
लोकबन्धुषु मेघेषु विद्युतश्चलसौहृदाः ।
स्थैर्यं न चक्रुः कामिन्यः पुरुषेषु गुणिष्विव ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी चञ्चल स्वभावका स्त्रीहरू गुणवान् पुरुषहरूसँग पनि स्थिर रहँदैनन्, त्यसरी नै लोकको हित गर्ने मेघहरूमा बिजुली पनि एकै ठाउँमा स्थिर रहन सकेन ।। १७ ।।
धनुर्वियति माहेन्द्रं निर्गुणं च गुणिन्यभात् ।
व्यक्ते गुणव्यतिकरेऽगुणवान् पुरुषो यथा ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी निर्गुण परब्रह्म त्रिगुणमयी प्रकृतिको सम्पर्कमा आउँदा सगुण रूपमा प्रकट हुनुहुन्छ, त्यसरी नै ताँदो (डोरी) नभएको इन्द्रधनुष मेघको गर्जन र वर्षारूपी गुणहरूको बीचमा आकाशमा शोभायमान देखियो ।। १८ ।।
न रराजोडुपश्छन्नः स्वज्योत्स्नाराजितैर्घनैः ।
अहंमत्या भासितया स्वभासा पुरुषो यथा ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी अहंकारले ढाकिएको जीव आफ्नै वास्तविक प्रकाश (स्वरूप) मा प्रकाशित हुन सक्दैन, त्यसैगरी आफ्नै चाँदनीले उज्याला देखिएका बादलहरूले ढाकिदिनाले चन्द्रमा स्पष्ट रूपमा चम्कन सकेन ।। १९ ।।
मेघागमोत्सवा हृष्टाः प्रत्यनन्दञ्छिखण्डिनः ।
गृहेषु तप्ता निर्विण्णा यथाच्युतजनागमे ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी गृहस्थीको दुःखमा फसेका मानिसहरू भगवान्का भक्तहरूको आगमनले आनन्दित हुन्छन्, त्यसरी नै मेघको आगमनले हर्षित भएका मयूरहरू नाच्दै र कराउँदै आनन्दित भए ।। २० ।।
पीत्वापः पादपाः पद्भिरासन्नानात्ममूर्तयः ।
प्राक् क्षामास्तपसा श्रान्ता यथा कामानुसेवया ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी कडा तपस्याले सुकेका तपस्वीहरू पछि फल प्राप्त गरेर पुष्ट बन्छन्, त्यसरी नै पहिले गर्मीले सुकेका वृक्षहरू अब जराद्वारा पानी पिएर नयाँ पालुवा, फूल र हाँगाहरूले हरियाली युक्त भए ।। २१ ।।
सरस्स्वशान्तरोधस्सु न्यूषुरङ्गापि सारसाः ।
गृहेष्वशान्तकृत्येषु ग्राम्या इव दुराशयाः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित ! जसरी घरका अशान्त झन्झटहरूमा फसेका संसारी मानिसहरू त्यहीँ टाँसिइरहन्छन्, त्यसैगरी हिलो र काँडाले भरिएको अशान्त किनार भएको पोखरीलाई सारस चराहरूले पनि माया मारेर छोड्न सकेनन् ।। २२ ।।
जलौघैर्निरभिद्यन्त सेतवो वर्षतीश्वरे ।
पाषण्डिनामसद्वादैर्वेदमार्गाः कलौ यथा ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी कलियुगमा पाखण्डीहरूका मिथ्या तर्कले वेदको मर्यादारूपी मार्ग भत्किन्छ, त्यसैगरी मुसलधारे वर्षा हुँदा खेतका आली र नदीका बाँधहरू भत्किए ।। २३ ।।
व्यमुञ्चन् वायुभिर्नुन्ना भूतेभ्योऽथामृतं घनाः ।
यथाऽऽशिषो विश्पतयः काले काले द्विजेरिताः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी ब्राह्मणहरूको प्रेरणाले दाताहरूले समय-समयमा दान गरेर याचकहरूको इच्छा पूरा गर्छन्, त्यसरी नै वायुद्वारा प्रेरित मेघहरूले सबै प्राणीका लागि अमृततुल्य जल बर्साए ।। २४ ।।
एवं वनं तद् वर्षिष्ठं पक्वखर्जुरजम्बुमत् ।
गोगोपालैर्वृतो रन्तुं सबलः प्राविशद् हरिः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी वर्षायाममा पाकेका खजुर र जामुनले भरिएको वृन्दावनमा श्रीकृष्ण र बलराम गोपबालक तथा गाईहरूका साथ विहार गर्नका लागि प्रवेश गर्नुभयो ।। २५ ।।
धेनवो मन्दगामिन्य ऊधोभारेण भूयसा ।
ययुर्भगवताऽऽहूता द्रुतं प्रीत्या स्नुतस्तनीः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना थुनमा भरिएको दूधको भारले गर्दा गाईहरू विस्तारै हिँडिरहेका थिए । तर जब भगवान् श्रीकृष्णले नाम काढेर बोलाउनुहुन्थ्यो, तब उनीहरू प्रेमले थुनबाट दूधको धारा बगाउँदै छिटो-छिटो उहाँतिर आउँथे ।। २६ ।।
वनौकसः प्रमुदिता वनराजीर्मधुच्युतः ।
जलधारा गिरेर्नादानासन्ना ददृशे गुहाः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले वनका बासिन्दाहरूलाई प्रसन्न भएको, वनस्पतिहरूबाट मह (रस) चुहिएको र पहाडबाट झरेका झरनाहरूको आवाज गुन्जिरहेका गुफाहरू देख्नुभयो ।। २७ ।।
क्वचिद् वनस्पतिक्रोडे गुहायां चाभिवर्षति ।
निर्विश्य भगवान् रेमे कन्दमूलफलाशनः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः वर्षा हुँदा श्रीकृष्ण कहिले रुखको टोड्कामा त कहिले ओडारभित्र बसेर कन्दमूल तथा फलफूलहरू खाँदै आनन्द लिनुहुन्थ्यो ।। २८ ।।
दध्योदनं समानीतं शिलायां सलिलान्तिके ।
सम्भोजनीयैर्बुभुजे गोपैः सङ्कर्षणान्वितः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले बलराम र गोपसखाहरूका साथ जलाशयको किनारमा एउटा ठुलो शिलामा बसेर घरबाट ल्याएको दही र भात आदि भोजन बाँडेर खानुहुन्थ्यो ।। २९ ।।
शाद्वलोपरि संविश्य चर्वतो मीलितेक्षणान् ।
तृप्तान् वृषा वत्सतरान् गाश्च स्वोधोभरश्रमाः ॥ ३० ॥
प्रावृट्श्रियं च तां वीक्ष्य सर्वभूतमुदावहाम् ।
भगवान् पूजयाञ्चक्रे आत्मशक्त्युपबृंहिताम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हरियो चउरमा अघाएर बसेका र आँखा चिम्लेर उग्राइरहेका गाई, गोरु र बाच्छाहरूलाई हेर्दै भगवान् खुसी हुनुभयो । सबै प्राणीलाई सुख दिने आफ्नै मायाशक्तिद्वारा रचित वर्षाऋतुको सौन्दर्यलाई उहाँले सराहना गर्नुभयो ।। ३०–३१ ।।
एवं निवसतोस्तस्मिन् रामकेशवयोर्व्रजे ।
शरत् समभवद् व्यभ्रा स्वच्छाम्ब्वपरुषानिला ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी श्रीकृष्ण र बलराम व्रजमा लीला गर्दै बस्दाबस्दै वर्षा समाप्त भयो र शरद ऋतुको आगमन भयो । अब आकाश बादलमुक्त भयो, जलाशयका पानीहरू निर्मल भए र हावा पनि मृदु चल्न थाल्यो ।। ३२ ।।
शरदा नीरजोत्पत्त्या नीराणि प्रकृतिं ययुः ।
भ्रष्टानामिव चेतांसि पुनर्योगनिषेवया ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी योगबाट विचलित भएका मानिसहरूको चित्त पुनः योगाभ्यासले शुद्ध हुन्छ, त्यसरी नै शरद ऋतुमा कमलहरू फुल्नाले जलाशयको पानीले आफ्नो स्वाभाविक स्वच्छता प्राप्त गर्यो ।। ३३ ।।
व्योम्नोऽब्दं भूतशाबल्यं भुवः पङ्कमपां मलम् ।
शरत् जहाराश्रमिणां कृष्णे भक्तिर्यथाशुभम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी श्रीकृष्णको भक्तिले सबै आश्रमका मानिसहरूको अशुभ संस्कारलाई नष्ट गरिदिन्छ, त्यसैगरी शरद ऋतुले आकाशको बादल, पृथ्वीको हिलो र पानीको फोहोरलाई हटाएर सबैतिर निर्मल बनायो ।। ३४ ।।
सर्वस्वं जलदा हित्वा विरेजुः शुभ्रवर्चसः ।
यथा त्यक्तैषणाः शान्ता मुनयो मुक्तकिल्बिषाः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सबै कामनाहरू त्यागेका शान्त मुनिहरू निष्पाप भई उज्याला देखिन्छन्, त्यसैगरी वर्षा गरेर रित्तिएका मेघहरू सेता र स्वच्छ भई आकाशमा शोभित भए ।। ३५ ।।
गिरयो मुमुचुस्तोयं क्वचिन्न मुमुचुः शिवम् ।
यथा ज्ञानामृतं काले ज्ञानिनो ददते न वा ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी ज्ञानीहरूले समय र पात्र हेरेर मात्र अमृतमय ज्ञान बाँड्छन्, त्यसरी नै शरद ऋतुका पहाडहरूले कतै झर्नाको रूपमा जल प्रवाह गरे भने कतै स्थिर रहे ।। ३६ ।।
नैवाविदन् क्षीयमाणं जलं गाधजलेचराः ।
यथाऽऽयुरन्वहं क्षय्यं नरा मूढाः कुटुम्बिनः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी परिवारको मोहमा फसेका अज्ञानी मानिसहरूलाई आफ्नो आयु दिनदिनै घट्दै गएको थाहा हुँदैन, त्यसैगरी थोरै पानी भएका खाडलमा बस्ने माछाहरूले पानी सुक्दै गएको चाल पाएनन् ।। ३७ ।।
गाधवारिचरास्तापमविन्दञ्छरदर्कजम् ।
यथा दरिद्रः कृपणः कुटुम्ब्यविजितेन्द्रियः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी इन्द्रियको दास बनेको गरिब मानिसले अनेक कष्ट भोग्छ, त्यसरी नै थोरै पानीमा बस्ने जीवहरूले शरद ऋतुको घामको प्रखर तापले धेरै पीडा भोग्न थाले ।। ३८ ।।
शनैः शनैर्जहुः पङ्कं स्थलान्यामं च वीरुधः ।
यथाहंममतां धीराः शरीराद्विष्वनात्मसु ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी विवेकी पुरुषले देह र अन्य अनात्म वस्तुहरूबाट 'म' र 'मेरो' भन्ने भाव बिस्तारै त्याग गर्छन्, त्यसैगरी पृथ्वीले हिलोलाई र वनस्पतिहरूले आफ्नो काँचोपनलाई बिस्तारै त्याग्न थाले ।। ३९ ।।
निश्चलाम्बुरभूत्तूष्णीं समुद्रः शरदागमे ।
आत्मन्युपरते सम्यङ्मुनिर्व्युपरतागमः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी परमात्मामा एकाकार भएको मुनिको मन सबै शास्त्र र कर्मकाण्डको झन्झटबाट मुक्त भई शान्त हुन्छ, त्यसैगरी शरद ऋतुमा समुद्रको जल स्थिर र गम्भीर भयो ।। ४० ।।
केदारेभ्यस्त्वपोऽगृह्णन् कर्षका दृढसेतुभिः ।
यथा प्राणैः स्रवज्ज्ञानं तन्निरोधेन योगिनः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी योगीहरूले प्राण र इन्द्रियहरूको निरोध गरेर बाहिर बग्दै गरेको ज्ञानको रक्षा गर्छन्, त्यसरी नै किसानहरूले खेतको पानी बाहिर जान नदिन बलिया आलीहरू बनाएर जल सञ्चय गरे ।। ४१ ।।
शरदर्कांशुजांस्तापान् भूतानामुडुपोऽहरत् ।
देहाभिमानजं बोधो मुकुन्दो व्रजयोषिताम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी आत्मज्ञानले देहाभिमानको दुःख नाश गर्छ र श्रीकृष्णले व्रजवासीहरूको सन्ताप हरण गर्नुहुन्छ, त्यसरी नै चन्द्रमाले शरद ऋतुको घामको तापलाई आफ्नो शीतलताले हटाइदिए ।। ४२ ।।
खमशोभत निर्मेघं शरद्विमलतारकम् ।
सत्त्वयुक्तं यथा चित्तं शब्दब्रह्मार्थदर्शनम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी वेदको अर्थ साक्षात्कार गर्ने सत्वगुणले युक्त चित्त निर्मल हुन्छ, त्यसरी नै बादलविहीन शरदको आकाश चम्किला ताराहरूले गर्दा शोभायमान देखियो ।। ४३ ।।
अखण्डमण्डलो व्योम्नि रराजोडुगणैः शशी ।
यथा यदुपतिः कृष्णो वृष्णिचक्रावृतो भुवि ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित ! जसरी पृथ्वीमा यदुवंशीहरूका बीचमा भगवान् श्रीकृष्ण सुशोभित हुनुहुन्थ्यो, त्यसैगरी आकाशमा ताराहरूको माझमा पूर्ण चन्द्रमा चम्किरहेका थिए ।। ४४ ।।
आश्लिष्य समशीतोष्णं प्रसूनवनमारुतम् ।
नास्तापमजहुर्गोप्यो न कृष्णहृतचेतसः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः वनका फूलहरूबाट चिसो र तातोको सन्तुलन मिलाएर बगेको वायुले मानिसहरूको थकान मेटाइदियो । तर जसको मन श्रीकृष्णले हरण गरिसक्नुभएको थियो, ती गोपिनीहरूले भने आफ्नो विरहको ताप त्याग्न सकेनन् ।। ४५ ।।
गावो मृगाः खगा नार्यः पुष्पिण्यः शरदाभवन् ।
अन्वीयमानाः स्ववृषैः फलैरीशक्रिया इव ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी भगवान्का लागि गरिएका कर्महरू फलदायक हुन्छन्, त्यसैगरी शरद ऋतुको प्रभावले गर्भाधानका लागि तयार भएका गाई, मृग र पक्षीहरू आ-आफ्ना भालेहरूसँगै हिँड्न थाले ।। ४६ ।।
उदहृष्यन् वारिजानि सूर्योत्थाने कुमुद् विना ।
राज्ञा तु निर्भया लोका यथा दस्यून् विना नृप ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित ! जसरी न्यायकारी राजाको राज्यमा चोर-डाँकाबाहेक सबै प्रजा निर्भय हुन्छन्, त्यसरी नै सूर्योदय हुँदा कुमुदिनी (लिली) बाहेक अरू सबै कमलहरू प्रफुल्लित भई फुले ।। ४७ ।।
पुरग्रामेष्वाग्रयणैरैन्द्रियैश्च महोत्सवैः ।
बभौ भूः पक्वसस्याढ्या कलाभ्यां नितरां हरेः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसबेला सहर र गाउँहरूमा 'न्वागी' खाने र इन्द्रोत्सव जस्ता पर्वहरू मनाउन थालियो । पाकेका अन्नले भरिएकी पृथ्वी श्रीकृष्ण र बलरामका अवतारका कारण झन् बढी शोभायमान देखिइन् ।। ४८ ।।
वणिङ्मुनिनृपस्नाता निर्गम्यार्थान् प्रपेदिरे ।
वर्षरुद्धा यथा सिद्धाः स्वपिण्डान् काल आगते ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी साधनाद्वारा सिद्ध भएका योगीहरू समय आएपछि मुक्त हुन्छन्, त्यसैगरी वर्षाका कारण रोकिएका व्यापारी, सन्यासी, राजा र स्नातकहरू अब बाहिर निस्केर आफ्नो लक्ष्य प्राप्तितर्फ लागे ।। ४९ ।।
(अनुष्टुप्)
तयोस्तदद्भुतं कर्म दावाग्नेर्मोक्षमात्मनः ।
गोपाः स्त्रीभ्यः समाचख्युः प्रलम्बवधमेव च ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित ! गोपबालकहरू घर पुगेपछि उनीहरूले आफ्ना आमा र दिदीबहिनीहरूलाई श्रीकृष्ण तथा बलरामले डढेलोबाट बचाएको र प्रलम्बासुरको वध गरेको आदि सबै अद्भुत घटनाहरू सुनाए ।। १ ।।
गोपवृद्धाश्च गोप्यश्च तदुपाकर्ण्य विस्मिताः ।
मेनिरे देवप्रवरौ कृष्णरामौ व्रजं गतौ ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्ण र बलरामका ती अलौकिक क्रियाकलापहरू सुनेर वृद्ध गोप तथा गोपिनीहरू छक्क परे । उनीहरूले श्रीकृष्ण र बलरामको भेषमा कुनै श्रेष्ठ देवताहरू नै व्रजमा आएका हुन् भन्ने विश्वास गरे ।। २ ।।
ततः प्रावर्तत प्रावृट् सर्वसत्त्वसमुद्भवा ।
विद्योतमानपरिधिर्विस्फूर्जितनभस्तला ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि सबै जीवहरूको उत्पत्ति र वृद्धिका लागि सहायक हुने वर्षाऋतुको प्रारम्भ भयो । त्यसबेला सूर्य र चन्द्रमाको वरिपरि चम्किलो मण्डल देखिन थाल्यो भने बिजुली र गर्जनका कारण आकाशतुल चम्किलो देखियो ।। ३ ।।
सान्द्रनीलाम्बुदैर्व्योम सविद्युत्स्तनयित्नुभिः ।
अस्पष्टज्योतिराच्छन्नं ब्रह्मेव सगुणं बभौ ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः बिजुली र गर्जनसहितका बाक्ला नीला बादलहरूले आकाश ढाकिएका कारण चन्द्र-सूर्यादिका ज्योतिहरू स्पष्ट देखिँदैनथे । त्यो दृश्य मायाका गुणहरूले ढाकिएको सगुण ब्रह्म जस्तै शोभायमान देखिन्थ्यो ।। ४ ।।
अष्टौ मासान् निपीतं यद् भूम्याश्चोदमयं वसु ।
स्वगोभिर्मोक्तुमारेभे पर्जन्यः काल आगते ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी राजाले उचित समयमा जनतालाई कर फिर्ता गर्छन्, त्यसैगरी सूर्यले आफ्ना किरणद्वारा पृथ्वीबाट आठ महिनासम्म सोसेको जलरूपी धनलाई मेघले वर्षाको रूपमा पुनः फिर्ता गर्न थाल्यो ।। ५ ।।
तडिद्वन्तो महामेघाश्चण्डश्वसनवेपिताः ।
प्रीणनं जीवनं ह्यस्य मुमुचुः करुणा इव ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी दयालु महापुरुषहरूले दुःखीहरूमाथि उपकार गर्छन्, त्यसरी नै प्रचण्ड वायुद्वारा प्रेरित भई बिजुली चम्काउँदै ती विशाल मेघहरूले प्राणीहरूलाई जीवन दिने कल्याणकारी जल वर्षाउन थाले ।। ६ ।।
तपःकृशा देवमीढा आसीद् वर्षीयसी मही ।
यथैव काम्यतपसस्तनुः सम्प्राप्य तत्फलम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः ग्रीष्मको प्रचण्ड गर्मीले पृथ्वी सुकेर दुब्लाएकी थिइन् । जसरी सकाम भावले तपस्या गर्ने व्यक्तिको शरीर तपस्याका क्रममा सुक्छ तर फल पाएपछि पुष्ट हुन्छ, त्यसरी नै वर्षाको जल पाएपछि पृथ्वी पुनः हराभरा र पुष्ट भइन् ।। ७ ।।
निशामुखेषु खद्योतास्तमसा भान्ति न ग्रहाः ।
यथा पापेन पाखण्डा न हि वेदाः कलौ युगे ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी कलियुगमा पापका कारण पाखण्डी मतहरूको प्रभाव बढ्छ र वेदहरू ओझेलमा पर्छन्, त्यसैगरी वर्षाको साँझमा अन्धकारका कारण जुनकिरीहरू चम्कन थाले तर ग्रह-नक्षत्रहरू बादलले ढाकिएर अदृश्य भए ।। ८ ।।
श्रुत्वा पर्जन्यनिनदं मण्डुकाः व्यसृजन् गिरः ।
तूष्णीं शयानाः प्राग् यद्वद् ब्राह्मणा नियमात्यये ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी लामो समय मौन रहेका ब्राह्मणहरू नियम पूरा भएपछि वेदपाठ गर्न थाल्छन्, त्यसरी नै पहिले चुपचाप सुतेका भ्यागुताहरू बादलको गर्जन सुनेपछि कराउन थाले ।। ९ ।।
आसनुत्पथवाहिन्यः क्षुद्रनद्योऽनुशुष्यतीः ।
पुंसो यथास्वतंत्रस्य देहद्रविण सम्पदः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी इन्द्रियहरूलाई नियन्त्रण नगर्ने (अस्वतन्त्र) व्यक्तिको शरीर र धन कुमार्गमा लागेर नष्ट हुन्छ, त्यसरी नै पहिले सुकेका साना नदीहरू वर्षाको जलले भरिएर आफ्नो सीमा नाघ्दै कुमार्ग (जथाभाबी) तिर बग्न थाले ।। १० ।।
हरिता हरिभिः शष्पैरिन्द्रगोपैश्च लोहिता ।
उच्छिलीन्ध्रकृतच्छाया नृणां श्रीरिव भूरभूत् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै हरियो घाँसले ढाकिएको, कतै इन्द्रगोप नामक रातो कीराले रङ्गाइएको त कतै च्याउहरूको छाताले सजिएको हुनाले पृथ्वी कुनै ऐश्वर्यशाली राजाको सेना जस्तै सुन्दर देखिन थालिन् ।। ११ ।।
क्षेत्राणि सस्यसंपद्भिः कर्षकाणां मुदं ददुः ।
मानिनामनुतापं वै दैवाधीनमजानताम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्नले भरिएका खेतहरू देखेर किसानहरू हर्षित थिए । तर सबै कुरा ईश्वरको अधीनमा छ भन्ने नबुझ्ने अभिमानी धनवानहरूलाई भने अन्नको मूल्य घट्ला कि भन्ने चिन्ताले पिरोल्न थाल्यो ।। १२ ।।
जलस्थलौकसः सर्वे नववारिनिषेवया ।
अबिभ्रद् रुचिरं रूपं यथा हरिनिषेवया ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः नयाँ वर्षाको जल सेवन गरेर जलचर र स्थलचर दुवै प्रकारका जीवहरूको रूप सुन्दर भयो, जसरी भगवान्को सेवा गर्दा भक्तको स्वरूप दिव्य र कान्तिवान् बन्दछ ।। १३ ।।
सरिद्भी सङ्गतः सिन्धुश्चुक्षुभे श्वसनोर्मिमान् ।
अपक्वयोगिनश्चित्तं कामाक्तं गुणयुग् यथा ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी कामनाले युक्त र अपक्व (असिद्धि) योगीको मन विषयहरूको संसर्गमा आएपछि चञ्चल हुन्छ, त्यसैगरी वर्षाको भेल मिसिएका नदीहरूको सङ्गमले गर्दा समुद्र पनि ठुला छालहरूका कारण अशान्त र चञ्चल देखियो ।। १४ ।।
गिरयो वर्षधाराभिर्हन्यमाना न विव्यथुः ।
अभिभूयमाना व्यसनैर्यथाधोक्षजचेतसः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी भगवान्मा चित्त अर्पण गरेका भक्तहरूलाई अनेकौँ दुःखद परिस्थिति आइपर्दा पनि उनीहरू विचलित हुँदैनन्, त्यसरी नै वर्षाको मुसलधारे प्रहार सहँदा पनि पहाडहरूलाई कुनै पीडा भएन ।। १५ ।।
मार्गा बभूवुः सन्दिग्धास्तृणैश्छन्ना ह्यसंस्कृताः ।
नाभ्यस्यमानाः श्रुतयो द्विजैः कालहता इव ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी ब्राह्मणहरूले अभ्यास नगर्दा वेदका मन्त्रहरू बिर्सिन्छन्, त्यसरी नै सरसफाइ र मर्मत नभएका बाटाहरू घाँसले ढाकिएका कारण पहिचान गर्न गाह्रो भयो ।। १६ ।।
लोकबन्धुषु मेघेषु विद्युतश्चलसौहृदाः ।
स्थैर्यं न चक्रुः कामिन्यः पुरुषेषु गुणिष्विव ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी चञ्चल स्वभावका स्त्रीहरू गुणवान् पुरुषहरूसँग पनि स्थिर रहँदैनन्, त्यसरी नै लोकको हित गर्ने मेघहरूमा बिजुली पनि एकै ठाउँमा स्थिर रहन सकेन ।। १७ ।।
धनुर्वियति माहेन्द्रं निर्गुणं च गुणिन्यभात् ।
व्यक्ते गुणव्यतिकरेऽगुणवान् पुरुषो यथा ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी निर्गुण परब्रह्म त्रिगुणमयी प्रकृतिको सम्पर्कमा आउँदा सगुण रूपमा प्रकट हुनुहुन्छ, त्यसरी नै ताँदो (डोरी) नभएको इन्द्रधनुष मेघको गर्जन र वर्षारूपी गुणहरूको बीचमा आकाशमा शोभायमान देखियो ।। १८ ।।
न रराजोडुपश्छन्नः स्वज्योत्स्नाराजितैर्घनैः ।
अहंमत्या भासितया स्वभासा पुरुषो यथा ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी अहंकारले ढाकिएको जीव आफ्नै वास्तविक प्रकाश (स्वरूप) मा प्रकाशित हुन सक्दैन, त्यसैगरी आफ्नै चाँदनीले उज्याला देखिएका बादलहरूले ढाकिदिनाले चन्द्रमा स्पष्ट रूपमा चम्कन सकेन ।। १९ ।।
मेघागमोत्सवा हृष्टाः प्रत्यनन्दञ्छिखण्डिनः ।
गृहेषु तप्ता निर्विण्णा यथाच्युतजनागमे ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी गृहस्थीको दुःखमा फसेका मानिसहरू भगवान्का भक्तहरूको आगमनले आनन्दित हुन्छन्, त्यसरी नै मेघको आगमनले हर्षित भएका मयूरहरू नाच्दै र कराउँदै आनन्दित भए ।। २० ।।
पीत्वापः पादपाः पद्भिरासन्नानात्ममूर्तयः ।
प्राक् क्षामास्तपसा श्रान्ता यथा कामानुसेवया ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी कडा तपस्याले सुकेका तपस्वीहरू पछि फल प्राप्त गरेर पुष्ट बन्छन्, त्यसरी नै पहिले गर्मीले सुकेका वृक्षहरू अब जराद्वारा पानी पिएर नयाँ पालुवा, फूल र हाँगाहरूले हरियाली युक्त भए ।। २१ ।।
सरस्स्वशान्तरोधस्सु न्यूषुरङ्गापि सारसाः ।
गृहेष्वशान्तकृत्येषु ग्राम्या इव दुराशयाः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित ! जसरी घरका अशान्त झन्झटहरूमा फसेका संसारी मानिसहरू त्यहीँ टाँसिइरहन्छन्, त्यसैगरी हिलो र काँडाले भरिएको अशान्त किनार भएको पोखरीलाई सारस चराहरूले पनि माया मारेर छोड्न सकेनन् ।। २२ ।।
जलौघैर्निरभिद्यन्त सेतवो वर्षतीश्वरे ।
पाषण्डिनामसद्वादैर्वेदमार्गाः कलौ यथा ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी कलियुगमा पाखण्डीहरूका मिथ्या तर्कले वेदको मर्यादारूपी मार्ग भत्किन्छ, त्यसैगरी मुसलधारे वर्षा हुँदा खेतका आली र नदीका बाँधहरू भत्किए ।। २३ ।।
व्यमुञ्चन् वायुभिर्नुन्ना भूतेभ्योऽथामृतं घनाः ।
यथाऽऽशिषो विश्पतयः काले काले द्विजेरिताः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी ब्राह्मणहरूको प्रेरणाले दाताहरूले समय-समयमा दान गरेर याचकहरूको इच्छा पूरा गर्छन्, त्यसरी नै वायुद्वारा प्रेरित मेघहरूले सबै प्राणीका लागि अमृततुल्य जल बर्साए ।। २४ ।।
एवं वनं तद् वर्षिष्ठं पक्वखर्जुरजम्बुमत् ।
गोगोपालैर्वृतो रन्तुं सबलः प्राविशद् हरिः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी वर्षायाममा पाकेका खजुर र जामुनले भरिएको वृन्दावनमा श्रीकृष्ण र बलराम गोपबालक तथा गाईहरूका साथ विहार गर्नका लागि प्रवेश गर्नुभयो ।। २५ ।।
धेनवो मन्दगामिन्य ऊधोभारेण भूयसा ।
ययुर्भगवताऽऽहूता द्रुतं प्रीत्या स्नुतस्तनीः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना थुनमा भरिएको दूधको भारले गर्दा गाईहरू विस्तारै हिँडिरहेका थिए । तर जब भगवान् श्रीकृष्णले नाम काढेर बोलाउनुहुन्थ्यो, तब उनीहरू प्रेमले थुनबाट दूधको धारा बगाउँदै छिटो-छिटो उहाँतिर आउँथे ।। २६ ।।
वनौकसः प्रमुदिता वनराजीर्मधुच्युतः ।
जलधारा गिरेर्नादानासन्ना ददृशे गुहाः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले वनका बासिन्दाहरूलाई प्रसन्न भएको, वनस्पतिहरूबाट मह (रस) चुहिएको र पहाडबाट झरेका झरनाहरूको आवाज गुन्जिरहेका गुफाहरू देख्नुभयो ।। २७ ।।
क्वचिद् वनस्पतिक्रोडे गुहायां चाभिवर्षति ।
निर्विश्य भगवान् रेमे कन्दमूलफलाशनः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः वर्षा हुँदा श्रीकृष्ण कहिले रुखको टोड्कामा त कहिले ओडारभित्र बसेर कन्दमूल तथा फलफूलहरू खाँदै आनन्द लिनुहुन्थ्यो ।। २८ ।।
दध्योदनं समानीतं शिलायां सलिलान्तिके ।
सम्भोजनीयैर्बुभुजे गोपैः सङ्कर्षणान्वितः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले बलराम र गोपसखाहरूका साथ जलाशयको किनारमा एउटा ठुलो शिलामा बसेर घरबाट ल्याएको दही र भात आदि भोजन बाँडेर खानुहुन्थ्यो ।। २९ ।।
शाद्वलोपरि संविश्य चर्वतो मीलितेक्षणान् ।
तृप्तान् वृषा वत्सतरान् गाश्च स्वोधोभरश्रमाः ॥ ३० ॥
प्रावृट्श्रियं च तां वीक्ष्य सर्वभूतमुदावहाम् ।
भगवान् पूजयाञ्चक्रे आत्मशक्त्युपबृंहिताम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हरियो चउरमा अघाएर बसेका र आँखा चिम्लेर उग्राइरहेका गाई, गोरु र बाच्छाहरूलाई हेर्दै भगवान् खुसी हुनुभयो । सबै प्राणीलाई सुख दिने आफ्नै मायाशक्तिद्वारा रचित वर्षाऋतुको सौन्दर्यलाई उहाँले सराहना गर्नुभयो ।। ३०–३१ ।।
एवं निवसतोस्तस्मिन् रामकेशवयोर्व्रजे ।
शरत् समभवद् व्यभ्रा स्वच्छाम्ब्वपरुषानिला ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी श्रीकृष्ण र बलराम व्रजमा लीला गर्दै बस्दाबस्दै वर्षा समाप्त भयो र शरद ऋतुको आगमन भयो । अब आकाश बादलमुक्त भयो, जलाशयका पानीहरू निर्मल भए र हावा पनि मृदु चल्न थाल्यो ।। ३२ ।।
शरदा नीरजोत्पत्त्या नीराणि प्रकृतिं ययुः ।
भ्रष्टानामिव चेतांसि पुनर्योगनिषेवया ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी योगबाट विचलित भएका मानिसहरूको चित्त पुनः योगाभ्यासले शुद्ध हुन्छ, त्यसरी नै शरद ऋतुमा कमलहरू फुल्नाले जलाशयको पानीले आफ्नो स्वाभाविक स्वच्छता प्राप्त गर्यो ।। ३३ ।।
व्योम्नोऽब्दं भूतशाबल्यं भुवः पङ्कमपां मलम् ।
शरत् जहाराश्रमिणां कृष्णे भक्तिर्यथाशुभम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी श्रीकृष्णको भक्तिले सबै आश्रमका मानिसहरूको अशुभ संस्कारलाई नष्ट गरिदिन्छ, त्यसैगरी शरद ऋतुले आकाशको बादल, पृथ्वीको हिलो र पानीको फोहोरलाई हटाएर सबैतिर निर्मल बनायो ।। ३४ ।।
सर्वस्वं जलदा हित्वा विरेजुः शुभ्रवर्चसः ।
यथा त्यक्तैषणाः शान्ता मुनयो मुक्तकिल्बिषाः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सबै कामनाहरू त्यागेका शान्त मुनिहरू निष्पाप भई उज्याला देखिन्छन्, त्यसैगरी वर्षा गरेर रित्तिएका मेघहरू सेता र स्वच्छ भई आकाशमा शोभित भए ।। ३५ ।।
गिरयो मुमुचुस्तोयं क्वचिन्न मुमुचुः शिवम् ।
यथा ज्ञानामृतं काले ज्ञानिनो ददते न वा ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी ज्ञानीहरूले समय र पात्र हेरेर मात्र अमृतमय ज्ञान बाँड्छन्, त्यसरी नै शरद ऋतुका पहाडहरूले कतै झर्नाको रूपमा जल प्रवाह गरे भने कतै स्थिर रहे ।। ३६ ।।
नैवाविदन् क्षीयमाणं जलं गाधजलेचराः ।
यथाऽऽयुरन्वहं क्षय्यं नरा मूढाः कुटुम्बिनः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी परिवारको मोहमा फसेका अज्ञानी मानिसहरूलाई आफ्नो आयु दिनदिनै घट्दै गएको थाहा हुँदैन, त्यसैगरी थोरै पानी भएका खाडलमा बस्ने माछाहरूले पानी सुक्दै गएको चाल पाएनन् ।। ३७ ।।
गाधवारिचरास्तापमविन्दञ्छरदर्कजम् ।
यथा दरिद्रः कृपणः कुटुम्ब्यविजितेन्द्रियः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी इन्द्रियको दास बनेको गरिब मानिसले अनेक कष्ट भोग्छ, त्यसरी नै थोरै पानीमा बस्ने जीवहरूले शरद ऋतुको घामको प्रखर तापले धेरै पीडा भोग्न थाले ।। ३८ ।।
शनैः शनैर्जहुः पङ्कं स्थलान्यामं च वीरुधः ।
यथाहंममतां धीराः शरीराद्विष्वनात्मसु ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी विवेकी पुरुषले देह र अन्य अनात्म वस्तुहरूबाट 'म' र 'मेरो' भन्ने भाव बिस्तारै त्याग गर्छन्, त्यसैगरी पृथ्वीले हिलोलाई र वनस्पतिहरूले आफ्नो काँचोपनलाई बिस्तारै त्याग्न थाले ।। ३९ ।।
निश्चलाम्बुरभूत्तूष्णीं समुद्रः शरदागमे ।
आत्मन्युपरते सम्यङ्मुनिर्व्युपरतागमः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी परमात्मामा एकाकार भएको मुनिको मन सबै शास्त्र र कर्मकाण्डको झन्झटबाट मुक्त भई शान्त हुन्छ, त्यसैगरी शरद ऋतुमा समुद्रको जल स्थिर र गम्भीर भयो ।। ४० ।।
केदारेभ्यस्त्वपोऽगृह्णन् कर्षका दृढसेतुभिः ।
यथा प्राणैः स्रवज्ज्ञानं तन्निरोधेन योगिनः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी योगीहरूले प्राण र इन्द्रियहरूको निरोध गरेर बाहिर बग्दै गरेको ज्ञानको रक्षा गर्छन्, त्यसरी नै किसानहरूले खेतको पानी बाहिर जान नदिन बलिया आलीहरू बनाएर जल सञ्चय गरे ।। ४१ ।।
शरदर्कांशुजांस्तापान् भूतानामुडुपोऽहरत् ।
देहाभिमानजं बोधो मुकुन्दो व्रजयोषिताम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी आत्मज्ञानले देहाभिमानको दुःख नाश गर्छ र श्रीकृष्णले व्रजवासीहरूको सन्ताप हरण गर्नुहुन्छ, त्यसरी नै चन्द्रमाले शरद ऋतुको घामको तापलाई आफ्नो शीतलताले हटाइदिए ।। ४२ ।।
खमशोभत निर्मेघं शरद्विमलतारकम् ।
सत्त्वयुक्तं यथा चित्तं शब्दब्रह्मार्थदर्शनम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी वेदको अर्थ साक्षात्कार गर्ने सत्वगुणले युक्त चित्त निर्मल हुन्छ, त्यसरी नै बादलविहीन शरदको आकाश चम्किला ताराहरूले गर्दा शोभायमान देखियो ।। ४३ ।।
अखण्डमण्डलो व्योम्नि रराजोडुगणैः शशी ।
यथा यदुपतिः कृष्णो वृष्णिचक्रावृतो भुवि ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित ! जसरी पृथ्वीमा यदुवंशीहरूका बीचमा भगवान् श्रीकृष्ण सुशोभित हुनुहुन्थ्यो, त्यसैगरी आकाशमा ताराहरूको माझमा पूर्ण चन्द्रमा चम्किरहेका थिए ।। ४४ ।।
आश्लिष्य समशीतोष्णं प्रसूनवनमारुतम् ।
नास्तापमजहुर्गोप्यो न कृष्णहृतचेतसः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः वनका फूलहरूबाट चिसो र तातोको सन्तुलन मिलाएर बगेको वायुले मानिसहरूको थकान मेटाइदियो । तर जसको मन श्रीकृष्णले हरण गरिसक्नुभएको थियो, ती गोपिनीहरूले भने आफ्नो विरहको ताप त्याग्न सकेनन् ।। ४५ ।।
गावो मृगाः खगा नार्यः पुष्पिण्यः शरदाभवन् ।
अन्वीयमानाः स्ववृषैः फलैरीशक्रिया इव ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी भगवान्का लागि गरिएका कर्महरू फलदायक हुन्छन्, त्यसैगरी शरद ऋतुको प्रभावले गर्भाधानका लागि तयार भएका गाई, मृग र पक्षीहरू आ-आफ्ना भालेहरूसँगै हिँड्न थाले ।। ४६ ।।
उदहृष्यन् वारिजानि सूर्योत्थाने कुमुद् विना ।
राज्ञा तु निर्भया लोका यथा दस्यून् विना नृप ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित ! जसरी न्यायकारी राजाको राज्यमा चोर-डाँकाबाहेक सबै प्रजा निर्भय हुन्छन्, त्यसरी नै सूर्योदय हुँदा कुमुदिनी (लिली) बाहेक अरू सबै कमलहरू प्रफुल्लित भई फुले ।। ४७ ।।
पुरग्रामेष्वाग्रयणैरैन्द्रियैश्च महोत्सवैः ।
बभौ भूः पक्वसस्याढ्या कलाभ्यां नितरां हरेः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसबेला सहर र गाउँहरूमा 'न्वागी' खाने र इन्द्रोत्सव जस्ता पर्वहरू मनाउन थालियो । पाकेका अन्नले भरिएकी पृथ्वी श्रीकृष्ण र बलरामका अवतारका कारण झन् बढी शोभायमान देखिइन् ।। ४८ ।।
वणिङ्मुनिनृपस्नाता निर्गम्यार्थान् प्रपेदिरे ।
वर्षरुद्धा यथा सिद्धाः स्वपिण्डान् काल आगते ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी साधनाद्वारा सिद्ध भएका योगीहरू समय आएपछि मुक्त हुन्छन्, त्यसैगरी वर्षाका कारण रोकिएका व्यापारी, सन्यासी, राजा र स्नातकहरू अब बाहिर निस्केर आफ्नो लक्ष्य प्राप्तितर्फ लागे ।। ४९ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां
संहितायां दशमस्कन्धे
पूर्वार्धे विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको यस बीसौँ अध्यायमा वर्षा र शरद ऋतुको अलौकिक वर्णनका साथै श्रीकृष्णका बाललीलाहरूको चित्रण गरिएको छ। कथाको प्रारम्भमा गोपबालकहरूले डढेलोबाट भएको मुक्ति र प्रलम्बासुरको वधको घटना सुनाउँदा व्रजवासीहरू चकित हुन्छन्। त्यसपछि वर्षा ऋतुको आगमन हुन्छ। यस अध्यायमा वर्षा र शरद ऋतुका प्राकृतिक परिवर्तनहरूलाई आध्यात्मिक र नैतिक रूपकहरूसँग जोडेर निकै सुन्दर ढंगले व्याख्या गरिएको छ। वर्षा ऋतुलाई सगुण ब्रह्मको प्रतीक मानिएको छ, जहाँ बादलले सूर्यलाई ढाकेझैँ मायाले आत्मालाई ढाक्छ। बिजुलीको चमकलाई चञ्चल स्त्रीको स्वभावसँग र बादलको गर्जनलाई वेदपाठ गर्ने ब्राह्मणको स्वरसँग तुलना गरिएको छ। वर्षाको पानीले पृथ्वी हराभरा हुनुलाई तपस्याको फल प्राप्त हुनुसँग दाँजिएको छ।
वर्षाको समयमा श्रीकृष्ण र बलराम आफ्ना सखाहरूसँग वृन्दावनका वन, गुफा र जलाशयका किनारमा आनन्दपूर्वक विहार गर्नुहुन्छ। उहाँहरूले घरबाट ल्याएको सामान्य भोजन पनि ढुङ्गामा बसेर अमृतसमान स्वाद लिँदै खानुहुन्छ। वर्षा सकिएपछि शरद ऋतुको प्रवेश हुन्छ, जसले सबैतिर निर्मलता ल्याउँछ। शरद ऋतुमा जलाशयको पानी सफा हुनुलाई योगद्वारा मन शुद्ध हुनुसँग तुलना गरिएको छ। बादलमुक्त आकाशमा ताराहरूको बीचमा चन्द्रमाको शोभालाई यदुवंशीहरूको बीचमा श्रीकृष्णको शोभासँग दाँजिएको छ। शरद ऋतुको घामको तापलाई चन्द्रमाले शीतल बनाएझैँ श्रीकृष्णले भक्तहरूको कष्ट हरण गर्नुहुन्छ। यसरी यो अध्यायले प्रकृतिका हरेक गतिविधिमा परमात्माको उपस्थिति र मानवीय जीवनका विभिन्न अवस्थाहरूको सजीव चित्रण गरेको छ। प्रकृतिको यो चक्र केवल मौसमको परिवर्तन मात्र नभई जीवन र दर्शनको गहिरो पाठ पनि हो भन्ने सन्देश यसले प्रवाह गरेको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष निकै गहन छ, जसले प्रकृतिलाई परमात्माको पाठशालाको रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। यहाँ 'वर्षा' र 'शरद' दुई विपरीत तर पूरक अवस्थाहरू हुन्। वर्षाले जीवको उत्पत्ति र कर्मको तीव्रतालाई जनाउँछ भने शरदले ज्ञान र शान्तिको अवस्थालाई सङ्केत गर्छ। बादलले सूर्यलाई ढाक्नु भनेको अज्ञान वा अहंकारले आत्मज्योतिलाई छोप्नु हो। जुनकिरीको प्रकाशलाई पाखण्डी मत र चन्द्र-सूर्यलाई वेदसँग तुलना गरेर के स्पष्ट पारिएको छ भने, सत्य सधैँ स्थिर रहन्छ तर अज्ञानको समयमा असत्यले केही बेरका लागि भ्रम सिर्जना गर्न सक्छ। नदीहरूले आफ्नो सीमा नाघ्नु भनेको इन्द्रियहरू असंयमित हुँदा जीवन कुमार्गमा लाग्नु हो। पहाडहरूले वर्षाको प्रहार सहनुलाई भक्तको तितिक्षा (सहनशीलता) सँग जोडिएको छ, जसले देखाउँछ कि भगवान्मा समर्पित मनलाई संसारका कुनै पनि दुःखले विचलित पार्न सक्दैन। अन्त्यमा शरद ऋतुले ल्याएको निर्मलताले मोक्ष र शुद्ध चेतनाको सङ्केत गर्दछ।
No comments:
Post a Comment