एकादशः स्कंधः - चतुर्थोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराण

राजोवाच 
यानि यानिह कर्माणि यैर्यैः स्वच्छन्दजन्मभिः ।
चक्रे करोति कर्ता वा हरिस्तानि ब्रुवन्तु नः ।। १ ।।
नेपालीभावानुवादः राजा निमिले सोध्नुभयो– भगवान् श्रीहरिले यस लोकमा आफ्नो इच्छाअनुसार अवतार लिएर जे–जति कर्महरू गर्नुभयो, गर्नुहुन्छ वा गर्नुहुनेछ, ती अवतार र कर्महरूका बारेमा हामीलाई बताउनुहोस् ।। १ ।।
 
द्रुमिल उवाच
यो वा अनन्तस्य गुणाननन्ता–
    ननुक्रमिष्यन् स तु बालबुद्धिः । र
जांसि भूमेर्गणयेत् कथञ्चित्
    कालेन नैवाखिलशक्तिधाम्नः ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः द्रुमिल नामका योगीले भन्नुभयो– जसले अनन्त भगवान्का अनन्त गुणहरूको गणना गर्न खोज्दछ, त्यो व्यक्ति बालमति अर्थात् अल्पबुद्धि भएको ठहरिन्छ। कसैले लामो समय लगाएर पृथ्वीका धुलोका कणहरू बरु गन्न सक्ला, तर समस्त शक्तिका धाम भगवान्का गुणहरू गनेर कहिल्यै सकिँदैनन् ।। २ ।।
 
भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टैः
    पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् ।
स्वांशेन विष्टः पुरुषाभिधान–
    मवाप नारायण आदिदेवः ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः आदिदेव भगवान् नारायणले जब आफूद्वारा सिर्जित पञ्चमहाभूतहरूबाट यो ब्रह्माण्डरूपी विराट् शरीर निर्माण गर्नुभयो र त्यसमा आफ्नै अंशले प्रवेश गर्नुभयो, तब उहाँको नाम 'पुरुष' रहन गयो ।। ३ ।।
 
यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेशो
    यस्येन्द्रियैस्तनुभृतामुभयेन्द्रियाणि ।
ज्ञानं स्वतः श्वसनतो बलमोज ईहा
    सत्त्वादिभिः स्थितिलयोद्भव आदिकर्ता ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँकै यस विराट् शरीरमा तीनै लोक अडिएका छन्। उहाँकै इन्द्रियहरूबाट समस्त देहधारीहरूका ज्ञानेन्द्रिय र कर्मेन्द्रियहरू बनेका छन्। उहाँको स्वरूपबाट नै स्वतःसिद्ध ज्ञान प्राप्त हुन्छ। उहाँकै प्राणशक्तिबाट प्राणीहरूमा देहको बल, इन्द्रियको ओज र क्रियाशक्ति प्राप्त हुन्छ। सत्त्व, रज र तमोगुणद्वारा सृष्टि, स्थिति र संहार गर्ने उहाँ नै आदि पुरुष हुनुहुन्छ ।। ४ ।।
 
आदावभूच्छतधृती रजसास्य सर्गे
    विष्णुः स्थितौ क्रतुपतिर्द्विजधर्मसेतुः ।
रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुषः स आद्य
    इत्युद्भवस्थितिलयाः सततं प्रजासु ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः सृष्टिको आदिमा उहाँ आदिपुरुषकै रजोगुणबाट संसार उत्पन्न गर्न ब्रह्मा प्रकट हुनुभयो। सत्वगुणबाट संसारको पालना गर्न, ब्राह्मण र धर्मको रक्षा गर्न एवं यज्ञका स्वामीका रूपमा विष्णु प्रकट हुनुभयो र तमोगुणद्वारा जगत्को संहार गर्न रुद्र प्रकट हुनुभयो। यसरी ती आदिपुरुषबाट नै प्रजामा निरन्तर सृष्टि, स्थिति र लयको प्रक्रिया चलिरहन्छ ।। ५ ।।
 
धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां
    नारायणो नर ऋषिप्रवरः प्रशान्तः ।
नैष्कर्म्यलक्षणमुवाच चचार कर्म
    योऽद्यापि चास्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्घ्रिः ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः दक्षकी पुत्री 'मूर्ति' (जो धर्मकी पत्नी हुन्) को गर्भबाट उहाँ अत्यन्त शान्तस्वरूप एवं ऋषिहरूमा श्रेष्ठ 'नर' र 'नारायण'का रूपमा जन्मनुभयो। उहाँले नैष्कर्म्य (कर्मबन्धनबाट मुक्त हुने) मार्गको उपदेश दिनुभयो र स्वयं पनि त्यसको आचरण गर्नुभयो। जसको चरणकमलको सेवा ठूला–ठूला ऋषि–महर्षिहरू गर्दछन्, ती नारायण अहिले पनि बदरिकाश्रममा तपस्यारत हुनुहुन्छ ।। ६ ।।
 
इन्द्रो विशङ्क्य मम धाम जिघृक्षतीति
    कामं न्ययुङ्क्त सगणं स बदर्युपाख्यम् ।
गत्वाप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातैः
    स्त्रीप्रेक्षणेषु भिरविध्यदतन्महिज्ञः ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः नर–नारायणले तपस्या गरेको देखेर 'यिनले मेरो इन्द्रासन खोस्नेछन्' भन्ने शङ्का गरी इन्द्रले उहाँको तपस्यामा विघ्न हाल्न कामदेव र अप्सराहरूको टोलीलाई बदरिकाश्रम पठाए। भगवान्को महिमा नजान्ने ती कामदेवले त्यहाँ पुगेर वसन्त ऋतु, मन्द वायु र अप्सराहरूका कटाक्षरूपी वाणद्वारा उहाँलाई प्रहार गरे ।। ७ ।।
 
विज्ञाय शक्रकृतमक्रममादिदेवः
    प्राह प्रहस्य गतविस्मय एजमानान् ।
मा भैष्ट भो मदन मारुत देववध्वो
    गृह्णीत नो बलिमशून्यमिमं कुरुध्वम् ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः इन्द्रले गरेको यो अपराध बुझेर आदिदेव नारायणले हाँस्दै, भयले काँपिरहेका कामदेव आदिलाई भन्नुभयो– "हे कामदेव! हे वायुदेव! हे देवाङ्गनाहरू! तिमीहरू नडराओ। हाम्रो आतिथ्य स्वीकार गर र यो आश्रमलाई शून्य नबनाऊ (अर्थात् यहाँ बस)" ।। ८ ।।
 
इत्थं ब्रुवत्यभयदे नरदेव देवाः
    सव्रीडनम्रशिरसः सघृणं तमूचुः ।
नैतद् विभो त्वयि परेऽविकृते विचित्रं
    स्वारामधीरनिकरानतपादपद्मे ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः हे राजा! अभयदान दिने भगवान् नारायणले यसरी भनेपछि लज्जाले शिर निहुराएका ती देवताहरूले विनम्र भावले भने– "हे विभो! हजुर निर्विकार र परमात्मा हुनुहुन्छ। आत्मामै रमण गर्ने धीर पुरुषहरू जसको चरणकमलमा झुक्दछन्, त्यस्ता हजुरका लागि यो करुणा कुनै आश्चर्यको विषय होइन" ।। ९ ।।
 
त्वां सेवतां सुरकृता बहवोऽन्तरायाः
    स्वौको विलङ्घ्य परमं व्रजतां पदं ते ।
नान्यस्य बर्हिषि बलीन् ददतः स्वभागान्
    धत्ते पदं त्वमविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः हजुरको सेवा गरेर स्वर्गभन्दा माथि हजुरको परमपदमा पुग्न चाहने भक्तहरूका मार्गमा देवताहरूले अनेक विघ्नहरू खडा गर्छन्। तर अरू देवतालाई यज्ञको भाग चढाउनेहरूलाई भने उनीहरूले बाधा दिँदैनन्। हजुर स्वयं आफ्ना भक्तहरूको रक्षक हुनुभएकाले हजुरका भक्तहरू ती सबै विघ्नका टाउकामा खुट्टा राखेर (कुल्चेर) अघि बढ्दछन् ।। १० ।।
 
क्षुत्तृट्त्रिकालगुणमारुतजैह्व्यशैश्न्या–
    नस्मानपारजलधीनतितीर्य केचित् ।
क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गो–
    र्मज्जन्ति दुश्चरतपश्च वृथोत्सृजन्ति ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः कतिपय तपस्वीहरू भोक, तिर्खा, जाडो, गर्मी, वर्षा, वायु तथा जिभ्रो र जननेन्द्रियका वेगहरू जस्ता अपार समुद्रलाई त पार गर्दछन्, तर एउटा सामान्य 'क्रोध'को वशमा परेर आफ्नो कठोर तपस्यालाई व्यर्थै खेर फाल्दछन्। मानौँ, समुद्र तरेर आएका व्यक्तिहरू गाईको खुरले बनाएको सानो खाल्डोमा डुबे झैँ उनीहरू पतित हुन्छन् ।। ११ ।।
 
इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियोऽत्यद्भुतदर्शनाः ।
दर्शयामास शुश्रूषां स्वर्चिताः कुर्वतीर्विभुः ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः कामदेव आदिले यसरी स्तुति गरिरहेका बेला भगवान् नारायणले आफ्नो योगबलद्वारा यस्ता दिव्य स्त्रीहरू प्रकट गरेर देखाउनुभयो, जो अद्भुत सुन्दरी थिए र विविध आभूषणले सुसज्जित भई भगवान्को सेवामा तल्लीन थिए ।। १२ ।।
 
ते देवानुचरा दृष्ट्वा स्त्रियः श्रीरिव रूपिणीः ।
गन्धेन मुमुहुस्तासां रूपौदार्यहतश्रियः ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः साक्षात् लक्ष्मी जस्तै रूप भएका ती नारीहरूलाई देखेर कामदेव र देवदूतहरूको कान्ति फिक्का भयो। ती स्त्रीहरूको अङ्गबाट निस्किएको सुगन्धले उनीहरू मोहित भए ।। १३ ।।
 
तानाह देवदेवेशः प्रणतान् प्रहसन्निव ।
आसामेकतमां वृङ्ध्वं सवर्णां स्वर्गभूषणाम् ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः देवताका पनि ईश्वर भगवान् नारायणले ती झुकेका कामदेवहरूलाई हाँस्दै भन्नुभयो– "तिमीहरूको स्तर र स्वरूप सुहाउँदो यीमध्ये कुनै एक स्त्रीलाई छान, जो स्वर्गको शोभा बनोस्" ।। १४ ।।
 
ओमित्यादेशमादाय नत्वा तं सुरवन्दिनः ।
उर्वशीमप्सरः श्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययुः ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्को आज्ञालाई स्वीकार गरी उहाँलाई प्रणाम गरेर ती देवदूतहरूले अप्सराहरूमा श्रेष्ठ 'उर्वशी'लाई लिएर स्वर्ग प्रस्थान गरे ।। १५ ।।
 
इन्द्रायानम्य सदसि शृण्वतां त्रिदिवौकसाम् ।
ऊचुर्नारायणबलं शक्रस्तत्रास विस्मितः ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः स्वर्ग पुगेर उनीहरूले देवसभामा इन्द्रलाई प्रणाम गरे र उपस्थित सबै देवताहरूका सामु भगवान् नारायणको प्रभाव र शक्तिको वर्णन गरे। त्यो सुनेर इन्द्र अत्यन्तै आश्चर्यचकित र भयभीत भए ।। १६ ।।
 
हंसस्वरूप्यवददच्युत आत्मयोगं दत्तः
कुमार ऋषभो भगवान् पिता नः ।
विष्णुः शिवाय जगतां कलयावतीर्ण–
स्तेनाहृता मधुभिदा श्रुतयो हयास्ये ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः अच्युत भगवान्ले हंसावतार लिएर आत्मयोगको उपदेश दिनुभयो। दत्तात्रेय, सनकादि कुमार र हाम्रा पिता ऋषभदेवका रूपमा उहाँ नै जगत्को कल्याणका लागि अंशावतार लिनुभयो। हयग्रीव अवतार लिएर उहाँले नै मधु नामक दैत्यलाई मारी वेदहरूको उद्धार गर्नुभयो ।। १७ ।।
 
गुप्तोऽप्यये मनुरिलौषधयश्च मात्स्ये क्रौडे
    हतो दितिज उद्धरताम्भसः क्ष्माम् ।
कौर्मे धृतोऽद्रिरमृतोन्मथने स्वपृष्ठ
    ग्राहात् प्रपन्नमिभराजममुञ्चदार्तम् ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः मत्स्य अवतारमा प्रलयका बेला उहाँले मनु, पृथ्वी र ओषधिहरूको रक्षा गर्नुभयो। वराह अवतारमा जलमा डुबेकी पृथ्वीको उद्धार गर्दै हिरण्याक्षको वध गर्नुभयो। कूर्म अवतारमा समुद्र मन्थनका बेला मन्दराचल पर्वतलाई आफ्नो पिठिउँमा धारण गर्नुभयो र 'हरि' अवतारमा पीडाले छटपटिएका गजेन्द्रलाई गोही (ग्राह) को मुखबाट मुक्त गर्नुभयो ।। १८ ।।
 
संस्तुन्वतोऽब्धिपतिताञ्छ्रमणानृषींश्च
    शक्रं च वृत्रवधतस्तमसि प्रविष्टम् ।
देवस्त्रियोऽसुरगृहे पिहिता अनाथा
    जघ्नेऽसुरेन्द्रमभयाय सतां नृसिंहे ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः उहाँले नै जलमा खसेका र आफ्नो स्तुति गरिरहेका बालखिल्य ऋषिहरूको उद्धार गर्नुभयो। वृत्रासुरको वध गर्दा ब्रह्महत्याको पापले अन्धकारमा परेका इन्द्रलाई मुक्त गर्नुभयो। असुरको कैदमा परेका अनाथ देवस्त्रीहरूलाई छुटाउनुभयो र नृसिंह अवतार लिएर हिरण्यकशिपुको वध गर्दै सज्जनहरूलाई अभय प्रदान गर्नुभयो ।। १९ ।।
 
देवासुरे युधि च दैत्यपतीन् सुरार्थे
    हत्वान्तरेषु भुवनान्यदधात् कलाभिः ।
भूत्वाथ वामन इमामहरद् बलेः क्ष्मां
    याच्ञाच्छ्लेन समदाददितेः सुतेभ्यः ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः देवासुर सङ्ग्राममा देवताहरूका पक्षमा रहेर उहाँले अनेक दैत्यराजहरूको वध गर्नुभयो र विभिन्न मन्वन्तरहरूमा आफ्ना कलावतारद्वारा लोकको रक्षा गर्नुभयो। वामन अवतार लिएर याचनाको बहानामा बलि राजाबाट पृथ्वी मागेर अदितिका छोरा (देवता) हरूलाई सुम्पिनुभयो ।। २० ।।
 
निःक्षत्रियामकृत गां च त्रिःसप्तकृत्वो
    रामस्तु हैहयकुलाप्ययभार्गवाग्निः ।
सोऽब्धिं बबन्ध दशवक्रमहन् सलङ्कं
    सीतापतिर्जयति लोकमलघ्नकीर्तिः ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः भृगुवंशका अग्निसमान परशुराम अवतार लिएर उहाँले हैहय वंशको नाश गर्दै पृथ्वीलाई २१ पटक क्षत्रियविहीन बनाउनुभयो। सीतापति रामका रूपमा समुद्रमा बाँध बाँधी लङ्कासहित रावणको विनाश गर्नुभयो। संसारको पाप नाश गर्ने कीर्ति भएका ती श्रीरामको जय होस् ।। २१ ।।
 
भूमेर्भरावतरणाय यदुष्वजन्मा
    जातः करिष्यति सुरैरपि दुष्कराणि ।
वादैर्विमोहयति यज्ञकृतोऽतदर्हान्
    शूद्रान् कलौ क्षितिभुजो न्यहनिष्यदन्ते ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः पृथ्वीको भार कम गर्न अजन्मा भगवान् यदुवंशमा श्रीकृष्णका रूपमा प्रकट भएर देवताका लागि पनि कठिन कार्यहरू गर्नुहुनेछ। कलियुगमा बुद्धका रूपमा प्रकट भई यज्ञका लागि अयोग्य व्यक्तिहरूलाई तर्कद्वारा (अहिंसाको मार्गमा) मोहित पार्नुहुनेछ र कलियुगको अन्त्यमा कल्कि अवतार लिएर दुष्ट राजाहरूको संहार गर्नुहुनेछ ।। २२ ।।
 
एवंविधानि कर्माणि जन्मानि च जगत्पतेः ।
भूरीणि भूरियशसो वर्णितानि महाभुज ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः हे महाबाहु विदेहराज निमि! महान् यशस्वी जगत्पति भगवान्का यस्ता अनेकौँ अवतार र कर्महरू छन्, जसको मैले यहाँ सङ्क्षेपमा वर्णन गरेँ ।। २३ ।।

 

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायामेकादशस्कन्धे 

चतुर्थोऽध्यायः ।। ४ ।।

🌸 •••••••••• 🌸

🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸

अध्याय सारांश

श्रीमद्भागवतको यस अध्यायमा योगी द्रुमिलले राजा निमि समक्ष भगवान्का विभिन्न अवतार र तिनका दिव्य लीलाहरूको वर्णन गर्नुभएको छ। सुरुमा भगवान्को विराट् स्वरूपको चर्चा गरिएको छ, जसबाट यो सारा ब्रह्माण्ड र यसका सम्पूर्ण तत्वहरू उत्पन्न भएका हुन्। उहाँलाई नै आदिपुरुष नारायण भनिएको छ, जो गुणका आधारमा ब्रह्मा, विष्णु र महेशका रूपमा सृष्टि, स्थिति र लयको कार्य गर्नुहुन्छ। यस अध्यायको मुख्य आकर्षण नर र नारायण ऋषिको प्रसंग हो। उहाँहरूले बदरिकाश्रममा घोर तपस्या गर्दा इन्द्रले आफ्नो पद खोसिने डरले कामदेव र अप्सराहरू पठाएर विघ्न हाल्न खोज्छन्। तर भगवान् नारायण विचलित हुनुहुन्न; बरु उहाँले आफ्नो योगबलले आफ्नै जाँघबाट उर्वशी जस्ती अत्यन्त सुन्दरी अप्सरा उत्पन्न गरेर कामदेवको गर्वलाई चुर पारिदिनुहुन्छ। भगवान्ले कामदेवलाई नम्र बनाई उपहारस्वरूप उर्वशी दिएर स्वर्ग पठाउनुहुन्छ। यसबाट भगवान्को इन्द्रियमाथिको पूर्ण नियन्त्रण र करुणा भाव झल्किन्छ। यसपछि द्रुमिलले भगवान्का अन्य प्रमुख अवतारहरू जस्तै

— हंस, दत्तात्रेय, सनकादि, ऋषभदेव, हयग्रीव, मत्स्य, वराह, कूर्म, हरि, नृसिंह, वामन, परशुराम, श्रीराम, श्रीकृष्ण, बुद्ध र कल्कि अवतारको संक्षिप्त चर्चा गर्नुभएको छ। यी अवतारहरूले अधर्मको नाश गर्न, भक्तको रक्षा गर्न र वेद एवं धर्मको मर्यादा स्थापना गर्नका लागि समय–समयमा कार्य गरेको कुरा सारांशमा प्रस्तुत गरिएको छ। यो अध्यायले भगवान् नै सबै शक्तिका स्रोत र समस्त चराचर जगत्का स्वामी हुनुहुन्छ भन्ने पुष्टि गर्दछ

दार्शनिक पक्ष

दार्शनिक दृष्टिले यस अध्यायले अद्वैत र भक्ति मार्गको समन्वय प्रस्तुत गरेको छ। भगवान् अनन्त र अगम्य हुनुहुन्छ, जसलाई बुद्धि वा गणनाले बुझ्न असम्भव छ भन्ने कुरा सुरुमै स्पष्ट पारिएको छ। पुरुष सूक्तको दर्शन अनुरूप भगवान्को विराट् शरीरलाई नै ब्रह्माण्डको आधार मानिएको छ, जहाँ जीवका इन्द्रियहरू र ईश्वरीय शक्तिबीचको सम्बन्ध देखाइएको छ। नर–नारायणको प्रसङ्गले 'नैष्कर्म्य' अर्थात् फलको आशा नगरी गरिने निस्वार्थ कर्मको महत्त्वलाई दर्शाउँछ। कामदेवमाथिको विजयले बाह्य शत्रुलाई भन्दा पनि आफ्ना भित्री इन्द्रिय र विकारहरूलाई जित्नु नै वास्तविक योग हो भन्ने सन्देश दिन्छ। ईश्वरको भक्त हुनका लागि इन्द्रिय निग्रह र क्रोधमाथिको विजय अनिवार्य छ भन्ने यसको गम्भीर पक्ष हो। भगवान्का विभिन्न अवतारहरूले 'यदा यदा हि धर्मस्य' को सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्दै ईश्वरीय सत्ताको सर्वव्यापकता र समय अनुसारको परिवर्तनशीलतालाई बुझाउँछन्। अन्ततः सबै अवतारहरूको लक्ष्य एउटै हो— संसारको दुःख निवारण र जीवलाई अध्यात्मको मार्गमा डोर्‍याउनु।

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑