प्रसुप्तलोकतन्त्राणां निशाम्य
गतिमीश्वरः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले
भन्नुभयो—
सर्वशक्तिमान् भगवान्ले देख्नुभयो कि
एक-आपसमा सङ्गठन नभएका कारण नै मेरा यी महत्तत्त्वादि शक्तिहरू विश्व रचना कार्यमा
असमर्थ भएका छन् ।।१।।
कालसञ्ज्ञां तदा देवीं बिभ्रत्
शक्तिमुरुक्रमः ।
त्रयोविंशति तत्त्वानां गणं
युगपदाविशत् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले उहाँले 'काल' नामको शक्तिलाई
स्वीकार गरेर एकैसाथ महत्तत्त्व, अहङ्कार, पञ्चमहाभूत, पञ्चतन्मात्रा र मनसहित एघार इन्द्रिय
गरी यी तेइसवटै तत्त्वहरूमा प्रवेश गर्नुभयो ।।२।।
सोऽनुप्रविष्टो भगवान् चेष्टारूपेण तं
गणम् ।
भिन्नं संयोजयामास सुप्तं कर्म
प्रबोधयन् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः ती तत्त्वहरूमा
प्रवेश गरेपछि भगवान्ले जीवहरूको सुप्त अवस्थामा रहेको कर्म (अदृष्ट) लाई जागृत
गराउनुभयो र परस्पर अलग-अलग रहेका ती तत्त्वसमूहलाई आफ्नो क्रियाशक्तिद्वारा आपसमा
मिलाउनुभयो ।।३।।
प्रबुद्धकर्म दैवेन त्रयोविंशतिको गणः
।
प्रेरितोऽजनयत्स्वाभिः मात्राभिः
अधिपूरुषम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान्द्वारा
जागृत भएका ती तेइस तत्त्वका समूहले भगवान्कै प्रेरणाले आफ्नै अंशद्वारा 'विराट् पुरुष' को उत्पत्ति गरे ।।४।।
परेण विशता स्वस्मिन् मात्रया
विश्वसृग्गणः ।
चुक्षोभान्योन्यमासाद्य यस्मिन्
लोकाश्चराचराः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार भगवान्ले
ती सबै अंशलाई आफूमा प्रवेश गराएपछि ती विश्व रचना गर्ने महत्तत्त्वादि समुदाय
एक-अर्कामा मिलेर क्षोभित भए। त्यही तत्त्वको परिणाम नै विराट् पुरुष हो, जसमा चराचर जगत् विद्यमान छ ।।५।।
हिरण्मयः स पुरुषः सहस्रपरिवत्सरान् ।
आण्डकोश उवासाप्सु
सर्वसत्त्वोपबृंहितः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः जलभित्र जुन
अण्डरूप आश्रय स्थान थियो, त्यसैभित्र त्यो हिरण्मय विराट्
पुरुष सबै जीवहरूलाई साथमा लिएर दिव्य एक हजार वर्षसम्म रहनुभयो ।।६।।
स वै विश्वसृजां गर्भो
देवकर्मात्मशक्तिमान् ।
विबभाजात्मनात्मानं एकधा दशधा त्रिधा
॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो विश्व रचना
गर्ने तत्त्वहरूको कार्यरूप गर्भ थियो तथा ज्ञान,
क्रिया र आत्मशक्तिले सम्पन्न थियो। त्यसै शक्तिबाट उहाँले आफूलाई
एक (हृदयरूप), दस (प्राणरूप) र तीन (आध्यात्मिक, आधिदैविक र आधिभौतिक) विभागमा विभक्त गर्नुभयो ।।७।।
एष ह्यशेषसत्त्वानां आत्मांशः
परमात्मनः ।
आद्योऽवतारो यत्रासौ भूतग्रामो
विभाव्यते ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः यी विराट् पुरुष नै
सबै जीवका आत्मा र परमात्माका अंश हुन्। यो नै भगवान्को प्रथम अभिव्यक्ति वा आदि
अवतार हो, जसमा सम्पूर्ण भूत
समुदाय आश्रित रहन्छन् ।।८।।
साध्यात्मः साधिदैवश्च साधिभूत इति
त्रिधा ।
विराट्प्राणो दशविध एकधा हृदयेन च ॥ ९
॥
नेपाली भावानुवादः यो विराट्
तत्त्व अध्यात्म, अधिभूत र अधिदैव गरी तीन प्रकारको; प्राणरूपले दस प्रकारको र हृदयरूपले एक प्रकारको छ ।।९।।
स्मरन्विश्वसृजामीशो विज्ञापितं
अधोक्षजः ।
विराजं अतपत्स्वेन तेजसैषां विवृत्तये
॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः फेरि विश्व रचना
गर्ने महत्तत्त्वादि अधिपतिहरूले गरेको प्रार्थना स्मरण गर्दै भगवान् अधोक्षजले
उनीहरूको वृत्ति जगाउनका लागि आफ्नो चेतनरूप तेजले यस विराट्लाई प्रकाशित गराउनुभयो
।।१०।।
अथ तस्याभितप्तस्य कति चायतनानि ह ।
निरभिद्यन्त देवानां तानि मे गदतः
शृणु ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी जागृत गराउँदा
देवताहरूका लागि कति प्रकारका स्थानहरू प्रकट भए,
त्यसका बारेमा म बताउँछु, सुन ।।११।।
तस्याग्निरास्यं निर्भिन्नं
लोकपालोऽविशत्पदम् ।
वाचा स्वांशेन वक्तव्यं ययासौ
प्रतिपद्यते ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः विराट् पुरुषको
सबैभन्दा पहिले मुख प्रकट भयो। त्यहाँ लोकपाल अग्निले आफ्नो अंश 'वाक्' शक्तिसहित प्रवेश
गरे, जसद्वारा जीवले शब्द उच्चारण गर्दछ ।।१२।।
निर्भिन्नं तालु वरुणो लोकपालोऽविशद्धरेः
।
जिह्वयांशेन च रसं ययासौ प्रतिपद्यते
॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि विराट्
पुरुषको तालु उत्पन्न भयो। त्यसमा लोकपाल वरुणले आफ्नो अंश 'रसना' इन्द्रियसहित
प्रवेश गरे, जसबाट जीवले रस ग्रहण गर्दछ ।।१३।।
निर्भिन्ने अश्विनौ नासे विष्णोः
आविशतां पदम् ।
घ्राणेनांशेन गन्धस्य प्रतिपत्तिर्यतो
भवेत् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि विराट्
पुरुषको नाकका दुई प्वाल प्रकट भए। त्यसमा दुई अश्विनीकुमारले आफ्नो अंश 'घ्राण' इन्द्रियसहित
प्रवेश गरे, जसबाट जीवले गन्धको अनुभव गर्दछ ।।१४।।
निर्भिन्ने अक्षिणी त्वष्टा लोकपालोऽविशद्विभोः
।
चक्षुषांशेन रूपाणां प्रतिपत्तिर्यतो
भवेत् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैगरी विराट्
पुरुषको शरीरमा आँखा प्रकट भए। त्यसमा लोकपाल सूर्यले आफ्नो अंश 'चक्षु' इन्द्रियसहित
प्रवेश गरे, जसबाट जीवलाई रूपको ज्ञान प्राप्त हुन्छ ।।१५।।
निर्भिन्नान्यस्य चर्माणि
लोकपालोऽनिलोऽविशत् ।
प्राणेनांशेन संस्पर्शं येनासौ
प्रतिपद्यते ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः फेरि त्यस विराट्
पुरुषको विग्रहमा छाला (त्वचा) उत्पन्न भयो। त्यसमा लोकपाल वायुले आफ्नो अंश 'त्वक्' इन्द्रियसहित
प्रवेश गरे, जसबाट जीवलाई स्पर्शको अनुभव हुन्छ ।।१६।।
कर्णौ अस्य विनिर्भिन्नौ धिष्ण्यं
स्वं विविशुर्दिशः ।
श्रोत्रेणांशेन शब्दस्य सिद्धिं येन
प्रपद्यते ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः जब यसका कानका
प्वालहरू प्रकट भए, त्यसमा दिशाका
अभिमानी देवताहरूले आफ्नो अंश 'श्रवण' इन्द्रियसहित
प्रवेश गरे, जसबाट जीवलाई शब्दको ज्ञान हुन्छ ।।१७।।
त्वचमस्य विनिर्भिन्नां
विविशुर्धिष्ण्यमोषधीः ।
अंशेन रोमभिः कण्डूं यैरसौ
प्रतिपद्यते ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः फेरि विराट्
पुरुषको शरीरको छाला पृथक् रूपले विभक्त भयो,
जसमा औषधि (वनस्पति) हरू आफ्ना अंश रौंहरूसहित प्रवेश गरे। यसै
शक्तिद्वारा जीवलाई कन्याउँदाको आनन्द वा चिलाएको अनुभव हुन्छ ।।१८।।
मेढ्रं तस्य विनिर्भिन्नं स्वधिष्ण्यं
क उपाविशत् ।
रेतसांशेन येनासौ आनन्दं प्रतिपद्यते
॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः विराट् पुरुषको
लिङ्ग प्रकट हुँदा त्यसमा प्रजापति (क) ले आफ्नो अंश वीर्यसहित प्रवेश गरे, जसबाट जीवले प्रजननको आनन्द प्राप्त गर्दछ
।।१९।।
गुदं पुंसो विनिर्भिन्नं मित्रो लोकेश
आविशत् ।
पायुनांशेन येनासौ विसर्गं
प्रतिपद्यते ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि विराट्
पुरुषको गुदा प्रकट भयो। त्यसमा लोकपाल मित्रले आफ्नो अंश 'पायु' इन्द्रियसहित
प्रवेश गरे, जसबाट जीवले मल त्याग गर्दछ ।।२०।।
हस्तावस्य विनिर्भिन्नौ इन्द्रः
स्वर्पतिराविशत् ।
वार्तयांशेन पुरुषो यया वृत्तिं
प्रपद्यते ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि हातहरू
प्रकट भए र त्यसमा देवराज इन्द्रले ग्रहण तथा त्याग गर्ने शक्तिसहित प्रवेश गरे।
यसै शक्तिबाट जीवले आफ्नो जीविका र कर्म सम्पन्न गर्दछ ।।२१।।
पादौ अस्य विनिर्भिन्नौ लोकेशो
विष्णुराविशत् ।
गत्या स्वांशेन पुरुषो यया प्राप्यं
प्रपद्यते ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जब उहाँका चरणहरू
उत्पन्न भए, तब त्यसमा लोकेश्वर
विष्णुले आफ्नो शक्ति 'गति' सहित
प्रवेश गरे। त्यसै गति शक्तिबाट जीव आफ्नो गन्तव्यमा पुग्दछ ।।२२।।
बुद्धिं चास्य विनिर्भिन्नां वागीशो
धिष्ण्यमाविशत् ।
बोधेनांशेन बोद्धव्य प्रतिपत्तिर्यतो
भवेत् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः फेरि विराट्
पुरुषमा बुद्धि उत्पन्न भयो, जहाँ ब्रह्माजीले आफ्नो अंश बुद्धि शक्तिसहित प्रवेश गर्नुभयो। यसै
बुद्धिद्वारा जीवले ज्ञातव्य विषयलाई जान्दछ ।।२३।।
हृदयं चास्य निर्भिन्नं चन्द्रमा
धिष्ण्यमाविशत् ।
मनसांशेन येनासौ विक्रियां
प्रतिपद्यते ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः फेरि उहाँमा हृदय
प्रकट भयो। त्यसमा चन्द्रमा आफ्नो अंश मानसहित स्थित भए। यसै मनद्वारा जीवमा
सङ्कल्प-विकल्पादि विकार उत्पन्न हुन्छन् ।।२४।।
आत्मानं चास्य निर्भिन्नं
अभिमानोऽविशत्पदम् ।
कर्मणांशेन येनासौ कर्तव्यं
प्रतिपद्यते ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि विराट्
पुरुषमा अहङ्कार उत्पन्न भयो। यसमा रुद्रले आफ्नो क्रियाशक्ति 'अभिमान' सहित प्रवेश गरे,
जसबाट जीवले आफ्नो कर्तव्यको बोध गर्दछ ।।२५।।
सत्त्वं चास्य विनिर्भिन्नं महान्
धिष्ण्यमुपाविशत् ।
चित्तेनांशेन येनासौ विज्ञानं
प्रतिपद्यते ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि यसमा चित्त
प्रकट भयो। त्यसमा महत्तत्त्वका अधिष्ठाता (ब्रह्मा) चित्तशक्तिसहित स्थित भए। यसै
चित्तशक्तिद्वारा जीवलाई विज्ञान (चेतना) प्राप्त हुन्छ ।।२६।।
शीर्ष्णोऽस्य द्यौर्धरा पद्भ्यां खं
नाभेरुदपद्यत ।
गुणानां वृत्तयो येषु प्रतीयन्ते
सुरादयः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस विराट्
पुरुषको शिरबाट स्वर्गलोक, खुट्टाबाट पृथ्वी र
नाभिबाट अन्तरिक्ष उत्पन्न भयो। यिनै लोकहरूमा सत्त्व, रज र
तम गुणका परिणामस्वरुप क्रमशः देवता, मनुष्य र प्रेतादि
देखिन्छन् ।।२७।।
आत्यन्तिकेन सत्त्वेन दिवं देवाः
प्रपेदिरे ।
धरां रजःस्वभावेन पणयो ये च ताननु ॥
२८ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्त्वगुणको
प्रधानताका कारण देवताहरूले स्वर्गलोक प्राप्त गरे भने रजोगुणको स्वभाव भएका मानिस
र उनीहरूका अनुयायीहरूले पृथ्वी प्राप्त गरे ।।२८।।
तार्तीयेन स्वभावेन भगवन्
नाभिमाश्रिताः ।
उभयोरन्तरं व्योम ये रुद्रपार्षदां
गणाः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! तमोगुणी
स्वभाव भएका रुद्रका पार्षद (भूत-प्रेतादि) हरू भने दुवैको बीचमा रहेको नाभिस्थान
अर्थात् अन्तरिक्षमा रहन्छन् ।।२९।।
मुखतोऽवर्तत ब्रह्म पुरुषस्य कुरूद्वह
।
यस्तून्मुखत्वाद् वर्णानां
मुख्योऽभूद् ब्राह्मणो गुरुः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुरजी! विराट्
पुरुषको मुखबाट वेद र ब्राह्मण प्रकट भए। मुखबाट प्रकट भएका कारण नै ब्राह्मण सबै
वर्णमा श्रेष्ठ तथा सबैका गुरु मानिए ।।३०।।
बाहुभ्योऽवर्तत क्षत्रं
क्षत्रियस्तदनुव्रतः ।
यो जातस्त्रायते वर्णान् पौरुषः
कण्टकक्षतात् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँका हातहरूबाट
क्षत्रियवृत्ति र त्यसलाई अवलम्बन गर्ने क्षत्रिय वर्ण उत्पन्न भए। विराट् पुरुषका
अंश भएकाले यिनीहरूले अन्य वर्णलाई उपद्रवबाट रक्षा गर्ने जिम्मेवारी पाए ।।३१।।
विशोऽवर्तन्त तस्योर्वोः
लोकवृत्तिकरीर्विभोः ।
वैश्यस्तदुद्भवो वार्तां नृणां यः
समवर्तयत् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्का दुवै
जाँघहरूबाट सबैको निर्वाह गर्ने वैश्यवृत्ति र वैश्य वर्णको उत्पत्ति भयो। यो
वर्णले कृषि र व्यापारद्वारा सबैको जीविका चलाउँछ ।।३२ ।।
पद्भ्यां भगवतो जज्ञे शुश्रूषा
धर्मसिद्धये ।
तस्यां जातः पुरा शूद्रो यद्वृत्त्या
तुष्यते हरिः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः फेरि धर्मको
सिद्धिका लागि भगवान्का चरणहरूबाट सेवावृत्ति र शूद्र वर्ण प्रकट भयो, जसको सेवावृत्तिबाट नै श्रीहरि प्रसन्न
हुनुहुन्छ ।।३३।।
एते वर्णाः स्वधर्मेण यजन्ति स्वगुरुं
हरिम् ।
श्रद्धया आत्मविशुद्ध्यर्थं यज्जाताः
सह वृत्तिभिः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः यी चारै वर्णहरू
आफ्ना वृत्तिहरूसहित जसबाट उत्पन्न भए,
तिनै आफ्ना गुरु श्रीहरिको आफ्नो धर्मद्वारा चित्त शुद्धिका लागि
श्रद्धापूर्वक पूजा गर्दछन् ।।३४।।
एतत् क्षत्तर्भगवतो दैवकर्मात्मरूपिणः
।
कः श्रद्दध्यादुपाकर्तुं
योगमायाबलोदयम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुरजी! काल, कर्म र स्वभावशक्तिले युक्त भगवान्को विराट्
स्वरूपले उहाँको योगमायाको प्रभावलाई प्रकट गर्दछ। यसको पूर्ण वर्णन गर्ने साहस
कसको हुन सक्छ र? ।।३५।।
तथापि कीर्तयाम्यङ्ग यथामति
यथाश्रुतम् ।
कीर्तिं हरेः स्वां सत्कर्तुं
गिरमन्याभिधासतीम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः तैपनि हे प्यारा
विदुरजी! अन्य व्यावहारिक कुराले अपवित्र भएको मेरो वाणीलाई पवित्र पार्नका लागि
आफ्नो बुद्धि र गुरुबाट सुने अनुसार म श्रीहरिको सुयश वर्णन गर्दछु ।।३६।।
एकान्तलाभं वचसो नु पुंसां
सुश्लोकमौलेर्गुणवादमाहुः ।
श्रुतेश्च विद्वद्भिरुपाकृतायां
कथासुधायां उपसम्प्रयोगम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः महापुरुषहरूको मत छ
कि पुण्यश्लोक शिरोमणि श्रीहरिको गुणगान गर्नु नै वाणीको र विद्वान्को मुखबाट
कथामृत पान गर्नु नै कानको वास्तविक र सबैभन्दा ठूलो लाभ हो ।।३७।।
आत्मनोऽवसितो वत्स महिमा कविनाऽऽदिना
।
संवत्सरसहस्रान्ते धिया योगविपक्वया ॥
३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे वत्स! हामी त के, आदिकवि ब्रह्माजीले समेत एक हजार दिव्य
वर्षसम्म योगयुक्त बुद्धिले विचार गर्दा पनि भगवान्को महिमाको पार पाउन सक्नुभएन
।।३८।।
अतो भगवतो माया मायिनामपि मोहिनी ।
यत्स्वयं चात्मवर्त्मात्मा न वेद
किमुतापरे ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले भगवान्को
मायाले ठूला-ठूला मायावीहरूलाई पनि मोहित पार्दछ। उहाँको लीला अनन्त छ, त्यसैले सम्भवतः स्वयम् भगवान्ले पनि (लीलाको
अन्त नभएकाले) यसको सीमा जान्नुहुन्न भने अरूको त के कुरा ।।३९।।
यतोऽप्राप्य न्यवर्तन्त वाचश्च मनसा
सह ।
अहं चान्य इमे देवाः तस्मै भगवते नमः
॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः जहाँ पुग्न नसकेर
मनसहित वाणी पनि फर्केर आउँछ तथा जसको महिमा बुझ्न अहङ्कारी रुद्र र अन्य देवताहरू
पनि असमर्थ छन्, ती भगवान्लाई म
नमस्कार गर्दछु ।।४०।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे
पारमहंस्यां संहितायां
तृतीयस्कन्धे षष्ठोऽध्यायः ।।६।।
