श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – सप्तत्रिंशोऽध्यायः
शुक
उवाच –
(मिश्र)
केशी तु कंसप्रहितः खुरैर्महीं
महाहयो निर्जरयन् मनोजवः ।
सटावधूताभ्रविमानसङ्कुलं
कुर्वन्नभो हेषितभीषिताखिलः ॥ १ ॥
विशालनेत्रो विकटास्यकोटरो
बृहद्गलो नीलमहाम्बुदोपमः ।
दुराशयः कंसहितं चिकीर्षुः
व्रजं स नन्दस्य जगाम कम्पयन् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः श्री शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! कंसद्वारा पठाइएको केसी नामको दैत्यले विशाल घोडाको रूप धारण गरी मनको जस्तै वेगले दौडँदै ब्रजमा आयो। उसले आफ्ना खुरहरूले पृथ्वी थर्काउन थाल्यो र उसको गर्दनका रौँ (सटा) हल्लिँदा आकाशका बादल र विमानहरू समेत तितरबितर भए। उसको भयानक हिनहिनाटले सम्पूर्ण प्राणीहरू भयभीत भए। ठूला आँखा, विकराल मुख र विशाल घाँटी भएको त्यो नीलो बादल जस्तै देखिने दुष्ट केसी कंसको हित गर्ने इच्छाले नन्दको ब्रजलाई थर्काउँदै आइपुग्यो ।। १-२ ।।
तं त्रासयन्तं भगवान् स्वगोकुलं
तद्धेषितैर्वालविघूर्णिताम्बुदम् ।
आत्मानमाजौ मृगयन्तमग्रणी–
नेपाली भावानुवादः त्यस दैत्यको हिनहिनाट र रौँको झट्काले बादलहरू फाटिरहेको र सारा गोकुल त्रसित भएको देखेर भगवान् श्रीकृष्ण अघि बढ्नुभयो। युद्धका लागि खोज्दै हिँडेको त्यस घोडालाई भगवानले सिंह जस्तै गर्जेर आफूतिर बोलाउनुभयो ।। ३ ।।
स तं निशाम्याभिमुखो मखेन
खं पिबन्निवाभ्यद्रवदत्यमर्षणः ।
जघान पद्भ्या मरविन्दलोचनं
दुरासदश्चण्डजवो दुरत्ययः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो क्रोधित दैत्यले श्रीकृष्णलाई अगाडि देखेर आकाश नै निल्ला जस्तो गरी मुख बाएर उहाँतिर झम्टियो। अत्यन्तै तीव्र गति र दुर्दमनीय शक्ति भएको त्यसले कमल जस्तै आँखा भएका भगवान् श्रीकृष्णलाई आफ्ना पछिल्ला दुई खुट्टाले कडा प्रहार गर्यो ।। ४ ।।
तद् वञ्चयित्वा तमधोक्षजो रुषा
प्रगृह्य दोर्भ्यां परिविध्य पादयोः ।
सावज्ञमुत्सृज्य धनुःशतान्तरे
यथोरगं तार्क्ष्यसुतो व्यवस्थितः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रियातीत भगवान् श्रीकृष्णले त्यसको प्रहारलाई छल्नुभयो र रिसाउँदै उसका दुवै खुट्टा समातेर गरुडले सर्पलाई घुमाए झैँ घुमाउनुभयो। त्यसपछि उहाँले त्यसलाई अवहेलनाका साथ चार सय हात टाढा मिल्काइदिनुभयो र आफू निर्धक्क भएर उभिनुभयो ।। ५ ।।
सः लब्धसंज्ञः पुनरुत्थितो रुषा
व्यादाय केशी तरसाऽऽपतद्धरिम् ।
सोऽप्यस्य वक्त्रे भुजमुत्तरं स्मयन्
प्रवेशयामास यथोरगं बिले ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः केही बेरमा होस आएपछि त्यो केसी झन् क्रुद्ध भएर उठ्यो र ठूलो मुख बाएर वेगका साथ भगवानलाई निल्न आयो। भगवान्ले पनि मुस्कुराउँदै आफ्नो देब्रे हातलाई सर्प दुलोभित्र पसेझैँ त्यसको मुखभित्र हालिदिनुभयो ।। ६ ।।
दन्ता निपेतुर्भगवद्भुाजस्पृश–
बाहुश्च तद्देहगतो महात्मनो य
थाऽऽमयः संववृधे उपेक्षितः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! तातो फलाम छुँदा पोलेझैँ भगवानको हातको स्पर्श हुनासाथ केसीका सबै दाँतहरू झरे। त्यसपछि उपेक्षा गरिएको रोग शरीरमा फैलिएझैँ भगवानको त्यो हात त्यसको मुखभित्रै बढ्न थाल्यो ।। ७ ।।
समेधमानेन स कृष्णबाहुना
निरुद्धवायुश्चरणांश्च विक्षिपन् ।
प्रस्विन्नगात्रः परिवृत्तलोचनः
पपात लेण्डं विसृजन् क्षितौ व्यसुः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी भित्रभित्रै बढ्दै गएको श्रीकृष्णको हातले त्यसको सास रोकिदियो। शरीरभरि पसिना छुट्ने, आँखा पल्टिने र हातखुट्टा बजार्ने गर्दै त्यसले दिसा-पिसाब त्याग्यो र अन्ततः प्राण छोडेर भुइँमा ढल्यो ।। ८ ।।
तद्देहतः कर्कटिकाफलोपमाद्
व्यसोरपाकृष्य भुजं महाभुजः ।
अविस्मितोऽयत्नयहतारिरुत्स्मयैः
प्रसूनवर्षैर्दिविषद्भिरीडितः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः पाकेको काँक्रो दुई फ्याक भएझैँ फुटेको त्यसको शरीरबाट महाबाहु श्रीकृष्णले सजिलै आफ्नो हात बाहिर निकाल्नुभयो। शत्रुलाई विना परिश्रम मारेको देखेर आश्चर्यचकित भएका देवताहरूले आकाशबाट पुष्पवृष्टि गर्दै भगवानको स्तुति गरे ।। ९ ।।
(अनुष्टुप्)
देवर्षिरुपसङ्गम्य भागवतप्रवरो नृप ।
कृष्णमक्लिष्टकर्माणं रहस्येतदभाषत ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज परीक्षित्! भक्तहरूमा श्रेष्ठ देवर्षि नारदजीले एकान्तमा श्रीकृष्णको नजिक आएर विना परिश्रम यस्ता महान् कार्य गर्ने भगवानलाई यसरी भन्नुभयो ।। १० ।।
कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् योगेश जगदीश्वर ।
वासुदेवाखिलावास सात्वतां प्रवर प्रभो ॥ ११ ॥
त्वमात्मा सर्वभूतानामेको ज्योतिरिवैधसाम् ।
गूढो गुहाशयः साक्षी महापुरुष ईश्वरः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे श्रीकृष्ण! हे अप्रमेय! हजुर योगेश्वर, जगदीश्वर र सम्पूर्ण संसारका निवासस्थान हुनुहुन्छ। काठमा लुकेको आगो झैँ हजुर सबै प्राणीहरूको हृदयमा गुप्तरूपमा साक्षी बनेर बस्ने ईश्वर र महापुरुष हुनुहुन्छ ।। ११-१२ ।।
आत्मनाऽऽत्माश्रयः पूर्वं मायया ससृजे गुणान् ।
तैरिदं सत्यसङ्कल्पः सृजस्यत्स्यवसीश्वरः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर आफ्नै आश्रयमा रहने परमेश्वर हुनुहुन्छ, जसले आफ्नो माया शक्तिद्वारा गुणहरूको सृष्टि गरी यस जगत्को रचना, पालन र संहार गर्नुहुन्छ ।। १३ ।।
स त्वं भूधरभूतानां दैत्यप्रमथरक्षसाम् ।
अवतीर्णो विनाशाय सेतूनां रक्षणाय च ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथ्वीको भार बनेका ती दैत्य र राक्षसहरूको विनाश गर्न तथा धर्मको मर्यादा रक्षा गर्नका लागि हजुरले अहिले अवतार लिनुभएको हो ।। १४ ।।
दिष्ट्या ते निहतो दैत्यो लीलयायं हयाकृतिः ।
यस्य हेषितसन्त्रस्तास्त्यजन्त्यनिमिषा दिवम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको हिनहिनाटले डराएर देवताहरूले स्वर्ग समेत छोडेका थिए, त्यस्तो भयानक घोडा रूपी दैत्यलाई हजुरले लिलामात्रले मारिदिनुभयो, यो साह्रै खुसीको कुरा हो ।। १५ ।।
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् ।
कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! अब म पर्सिका दिन हजुरको हातबाट चाणूर, मुष्टिक जस्ता मल्लहरू, कुवलयापीड हात्ती र कंसको वध भएको देख्नेछु ।। १६ ।।
तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च ।
पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि शङ्खासुर, कालयवन, मुर र नरकासुरको विनाश, पारिजात हरण र इन्द्रको पराजय पनि म देख्नेछु ।। १७ ।।
उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् ।
नृगस्य मोक्षणं शापाद् द्वारकायां जगत्पते ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे जगत्पते! पराक्रम रूपी शुल्कद्वारा वीर कन्याहरूसँग विवाह गरेको र द्वारकामा राजा नृगलाई श्रापबाट मुक्त गरेको पनि म देख्नेछु ।। १८ ।।
स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया ।
मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामतः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः स्यमन्तक मणि र पत्नीहरू प्राप्त गरेको तथा ब्राह्मणका मरेका छोराहरूलाई परलोकबाट ल्याएर दान दिएको पनि म देख्नेछु ।। १९ ।।
पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् ।
दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैगरी पौण्ड्रक वध, काशी नगरीको दहन र राजसूय यज्ञमा शिशुपाल तथा दन्तवक्त्रको संहार पनि देख्नेछु ।। २० ।।
यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन् भवान् ।
कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरले द्वारकामा रहँदा गर्नुहुने अन्य धेरै पराक्रमहरू, जसको कविहरूले सधैँ गान गर्नेछन्, ती सबै म देख्नेछु ।। २१ ।।
अथ ते कालरूपस्य क्षपयिष्णोरमुष्य वै ।
अक्षौहिणीनां निधनं द्रक्ष्याम्यर्जुनसारथेः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः अनि अन्त्यमा काल रूप भएर अर्जुनको सारथी बन्दै हजुरले विशाल अक्षौहिणी सेनाको संहार गरी पृथ्वीको भार उतारेको पनि म देख्नेछु ।। २२ ।।
(मिश्र)
विशुद्धविज्ञानघनं स्वसंस्थया
समाप्तसर्वार्थममोघवाञ्छितम् ।
स्वतेजसा नित्यनिवृत्तमाया–
नेपाली भावानुवादः जो विशुद्ध ज्ञानस्वरूप हुनुहुन्छ, जो सधैँ आफ्नै स्वरूपमा स्थित हुनुहुन्छ, जसका सबै सङ्कल्पहरू सत्य छन् र जसको तेजले मायाका गुणहरूको प्रवाहलाई हटाउँछ, त्यस्ता हजुर भगवानलाई म प्रणाम गर्दछु ।। २३ ।।
त्वामीश्वरं स्वाश्रयमात्ममायया
विनिर्मिताशेषविशेषकल्पनम् ।
क्रीडार्थमद्यात्तमनुष्यविग्रहं
नतोऽस्मि धुर्यं यदुवृष्णिसात्वताम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नै आश्रयमा रही आफ्नै मायाले यस विविधतापूर्ण संसारको रचना गर्ने हजुरले अहिले लिलाका लागि मनुष्य शरीर धारण गर्नुभएको छ। यदु, वृष्णि र सात्वतहरूका शिरोमणि हजुरलाई म नमस्कार गर्दछु ।। २४ ।।
शुक उवाच–
(अनुष्टुप्) एवं यदुपतिं कृष्णं भागवतप्रवरो मुनिः ।
प्रणिपत्याभ्यनुज्ञातो ययौ तद्दर्शनोत्सवः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्री शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– यसरी यदुपति श्रीकृष्णको स्तुति र प्रणाम गरी, उहाँबाट आज्ञा पाएर भक्तशिरोमणि नारदजी बडो आनन्दित हुँदै त्यहाँबाट जानुभयो ।। २५ ।।
भगवानपि गोविन्दो हत्वा केशिनमाहवे ।
पशूनपालयत् पालैः प्रीतैर्व्रजसुखावहः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः केसी दैत्यलाई मारेपछि ब्रजवासीहरूलाई सुख दिने भगवान् गोविन्द फेरि प्रसन्न भएका ग्वालबालहरूका साथ पशुपालन कार्यमा लाग्नुभयो ।। २६ ।।
एकदा ते पशून् पालाश्चारयन्तोऽद्रिसानुषु ।
चक्रुर्निलायनक्रीडाश्चोरपालापदेशतः ॥ २७ ॥
तत्रासन्कतिचिच्चोराः पालाश्च कतिचिन्नृप ।
मेषायिताश्च तत्रैके विजह्रुरकुतोभयाः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! एक दिन गोवर्धन पर्वतको फेदीमा गाई चराउँदै गर्दा ग्वालबालहरूले 'चोर र रक्षक' को लुकामारी खेल्न थाले। त्यसमा कोही चोर बने, कोही रक्षक र कोही भेडा बनेर निस्फिक्री खेल्न लागे ।। २७-२८ ।।
मयपुत्रो महामायो व्योमो गोपालवेषधृक् ।
मेषायितानपोवाह प्रायश्चोरायितो बहून् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै बेला मय दानवको छोरा व्योमासुर गोठालाको भेष धारण गरेर त्यहाँ आयो। उसले चोरको अभिनय गर्दै भेडा बनेका धेरै ग्वालबालहरूलाई चोरेर लग्यो ।। २९ ।।
गिरिदर्यां विनिक्षिप्य नीतं नीतं महासुरः ।
शिलया पिदधे द्वारं चतुःपञ्चावशेषिताः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस महासुरले चोरेका बालकहरूलाई एउटा पहाडको गुफामा थुनेर ठूलो ढुङ्गाले गुफाको ढोका थुनिदियो। बाहिर अब केवल चार-पाँच जना मात्र ग्वालबालहरू बाँकी रहे ।। ३० ।।
तस्य तत्कर्म विज्ञाय कृष्णः शरणदः सताम् ।
गोपान् नयन्तं जग्राह वृकं हरिरिवौजसा ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः सज्जनहरूलाई शरण दिने श्रीकृष्णले त्यसको दुष्ट कर्म थाहा पाउनुभयो। जसरी सिंहले ब्वाँसोलाई झम्टिन्छ, त्यसरी नै उहाँले बालकहरूलाई लैजाँदै गरेको त्यस दैत्यलाई जोडले पक्रनुभयो ।। ३१ ।।
स निजं रूपमास्थाय गिरीन्द्रसदृशं बली ।
इच्छन् विमोक्तुमात्मानं नाशक्नोद् ग्रहणातुरः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः पक्रिएपछि उसले पहाड जस्तै विशाल आफ्नो वास्तविक रूप देखायो। उसले फुत्किनका लागि धेरै बल लगायो, तर भगवानको पकडबाट ऊ मुक्त हुन सकेन ।। ३२ ।।
तं निगृह्याच्युतो दोर्भ्यां पातयित्वा महीतले ।
पश्यतां दिवि देवानां पशुमारममारयत् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः अच्युत श्रीकृष्णले आफ्ना दुवै हातले त्यसलाई समातेर भुइँमा पछार्नुभयो र स्वर्गबाट देवताहरूले हेर्दाहेर्दै त्यसलाई पशु मारेझैँ मारिदिनुभयो ।। ३३ ।।
गुहापिधानं निर्भिद्य गोपान् निःसार्य कृच्छ्रतः ।
स्तूयमानः सुरैर्गोपैः प्रविवेश स्वगोकुलम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान्ले गुफाको ढोकाको ढुङ्गा फुटाएर भित्र थुनिएका ग्वालबालहरूलाई बाहिर निकाल्नुभयो। देवता र गोपालालहरूबाट स्तुति गरिनुभएका श्रीकृष्ण त्यसपछि गोकुलमा प्रवेश गर्नुभयो ।। ३४ ।।
(मिश्र)
केशी तु कंसप्रहितः खुरैर्महीं
महाहयो निर्जरयन् मनोजवः ।
सटावधूताभ्रविमानसङ्कुलं
कुर्वन्नभो हेषितभीषिताखिलः ॥ १ ॥
विशालनेत्रो विकटास्यकोटरो
बृहद्गलो नीलमहाम्बुदोपमः ।
दुराशयः कंसहितं चिकीर्षुः
व्रजं स नन्दस्य जगाम कम्पयन् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः श्री शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे परीक्षित्! कंसद्वारा पठाइएको केसी नामको दैत्यले विशाल घोडाको रूप धारण गरी मनको जस्तै वेगले दौडँदै ब्रजमा आयो। उसले आफ्ना खुरहरूले पृथ्वी थर्काउन थाल्यो र उसको गर्दनका रौँ (सटा) हल्लिँदा आकाशका बादल र विमानहरू समेत तितरबितर भए। उसको भयानक हिनहिनाटले सम्पूर्ण प्राणीहरू भयभीत भए। ठूला आँखा, विकराल मुख र विशाल घाँटी भएको त्यो नीलो बादल जस्तै देखिने दुष्ट केसी कंसको हित गर्ने इच्छाले नन्दको ब्रजलाई थर्काउँदै आइपुग्यो ।। १-२ ।।
तं त्रासयन्तं भगवान् स्वगोकुलं
तद्धेषितैर्वालविघूर्णिताम्बुदम् ।
आत्मानमाजौ मृगयन्तमग्रणी–
नेपाली भावानुवादः त्यस दैत्यको हिनहिनाट र रौँको झट्काले बादलहरू फाटिरहेको र सारा गोकुल त्रसित भएको देखेर भगवान् श्रीकृष्ण अघि बढ्नुभयो। युद्धका लागि खोज्दै हिँडेको त्यस घोडालाई भगवानले सिंह जस्तै गर्जेर आफूतिर बोलाउनुभयो ।। ३ ।।
स तं निशाम्याभिमुखो मखेन
खं पिबन्निवाभ्यद्रवदत्यमर्षणः ।
जघान पद्भ्या मरविन्दलोचनं
दुरासदश्चण्डजवो दुरत्ययः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो क्रोधित दैत्यले श्रीकृष्णलाई अगाडि देखेर आकाश नै निल्ला जस्तो गरी मुख बाएर उहाँतिर झम्टियो। अत्यन्तै तीव्र गति र दुर्दमनीय शक्ति भएको त्यसले कमल जस्तै आँखा भएका भगवान् श्रीकृष्णलाई आफ्ना पछिल्ला दुई खुट्टाले कडा प्रहार गर्यो ।। ४ ।।
तद् वञ्चयित्वा तमधोक्षजो रुषा
प्रगृह्य दोर्भ्यां परिविध्य पादयोः ।
सावज्ञमुत्सृज्य धनुःशतान्तरे
यथोरगं तार्क्ष्यसुतो व्यवस्थितः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रियातीत भगवान् श्रीकृष्णले त्यसको प्रहारलाई छल्नुभयो र रिसाउँदै उसका दुवै खुट्टा समातेर गरुडले सर्पलाई घुमाए झैँ घुमाउनुभयो। त्यसपछि उहाँले त्यसलाई अवहेलनाका साथ चार सय हात टाढा मिल्काइदिनुभयो र आफू निर्धक्क भएर उभिनुभयो ।। ५ ।।
सः लब्धसंज्ञः पुनरुत्थितो रुषा
व्यादाय केशी तरसाऽऽपतद्धरिम् ।
सोऽप्यस्य वक्त्रे भुजमुत्तरं स्मयन्
प्रवेशयामास यथोरगं बिले ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः केही बेरमा होस आएपछि त्यो केसी झन् क्रुद्ध भएर उठ्यो र ठूलो मुख बाएर वेगका साथ भगवानलाई निल्न आयो। भगवान्ले पनि मुस्कुराउँदै आफ्नो देब्रे हातलाई सर्प दुलोभित्र पसेझैँ त्यसको मुखभित्र हालिदिनुभयो ।। ६ ।।
दन्ता निपेतुर्भगवद्भुाजस्पृश–
बाहुश्च तद्देहगतो महात्मनो य
थाऽऽमयः संववृधे उपेक्षितः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! तातो फलाम छुँदा पोलेझैँ भगवानको हातको स्पर्श हुनासाथ केसीका सबै दाँतहरू झरे। त्यसपछि उपेक्षा गरिएको रोग शरीरमा फैलिएझैँ भगवानको त्यो हात त्यसको मुखभित्रै बढ्न थाल्यो ।। ७ ।।
समेधमानेन स कृष्णबाहुना
निरुद्धवायुश्चरणांश्च विक्षिपन् ।
प्रस्विन्नगात्रः परिवृत्तलोचनः
पपात लेण्डं विसृजन् क्षितौ व्यसुः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी भित्रभित्रै बढ्दै गएको श्रीकृष्णको हातले त्यसको सास रोकिदियो। शरीरभरि पसिना छुट्ने, आँखा पल्टिने र हातखुट्टा बजार्ने गर्दै त्यसले दिसा-पिसाब त्याग्यो र अन्ततः प्राण छोडेर भुइँमा ढल्यो ।। ८ ।।
तद्देहतः कर्कटिकाफलोपमाद्
व्यसोरपाकृष्य भुजं महाभुजः ।
अविस्मितोऽयत्नयहतारिरुत्स्मयैः
प्रसूनवर्षैर्दिविषद्भिरीडितः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः पाकेको काँक्रो दुई फ्याक भएझैँ फुटेको त्यसको शरीरबाट महाबाहु श्रीकृष्णले सजिलै आफ्नो हात बाहिर निकाल्नुभयो। शत्रुलाई विना परिश्रम मारेको देखेर आश्चर्यचकित भएका देवताहरूले आकाशबाट पुष्पवृष्टि गर्दै भगवानको स्तुति गरे ।। ९ ।।
(अनुष्टुप्)
देवर्षिरुपसङ्गम्य भागवतप्रवरो नृप ।
कृष्णमक्लिष्टकर्माणं रहस्येतदभाषत ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज परीक्षित्! भक्तहरूमा श्रेष्ठ देवर्षि नारदजीले एकान्तमा श्रीकृष्णको नजिक आएर विना परिश्रम यस्ता महान् कार्य गर्ने भगवानलाई यसरी भन्नुभयो ।। १० ।।
कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् योगेश जगदीश्वर ।
वासुदेवाखिलावास सात्वतां प्रवर प्रभो ॥ ११ ॥
त्वमात्मा सर्वभूतानामेको ज्योतिरिवैधसाम् ।
गूढो गुहाशयः साक्षी महापुरुष ईश्वरः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे श्रीकृष्ण! हे अप्रमेय! हजुर योगेश्वर, जगदीश्वर र सम्पूर्ण संसारका निवासस्थान हुनुहुन्छ। काठमा लुकेको आगो झैँ हजुर सबै प्राणीहरूको हृदयमा गुप्तरूपमा साक्षी बनेर बस्ने ईश्वर र महापुरुष हुनुहुन्छ ।। ११-१२ ।।
आत्मनाऽऽत्माश्रयः पूर्वं मायया ससृजे गुणान् ।
तैरिदं सत्यसङ्कल्पः सृजस्यत्स्यवसीश्वरः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर आफ्नै आश्रयमा रहने परमेश्वर हुनुहुन्छ, जसले आफ्नो माया शक्तिद्वारा गुणहरूको सृष्टि गरी यस जगत्को रचना, पालन र संहार गर्नुहुन्छ ।। १३ ।।
स त्वं भूधरभूतानां दैत्यप्रमथरक्षसाम् ।
अवतीर्णो विनाशाय सेतूनां रक्षणाय च ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः पृथ्वीको भार बनेका ती दैत्य र राक्षसहरूको विनाश गर्न तथा धर्मको मर्यादा रक्षा गर्नका लागि हजुरले अहिले अवतार लिनुभएको हो ।। १४ ।।
दिष्ट्या ते निहतो दैत्यो लीलयायं हयाकृतिः ।
यस्य हेषितसन्त्रस्तास्त्यजन्त्यनिमिषा दिवम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको हिनहिनाटले डराएर देवताहरूले स्वर्ग समेत छोडेका थिए, त्यस्तो भयानक घोडा रूपी दैत्यलाई हजुरले लिलामात्रले मारिदिनुभयो, यो साह्रै खुसीको कुरा हो ।। १५ ।।
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् ।
कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विभो! अब म पर्सिका दिन हजुरको हातबाट चाणूर, मुष्टिक जस्ता मल्लहरू, कुवलयापीड हात्ती र कंसको वध भएको देख्नेछु ।। १६ ।।
तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च ।
पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि शङ्खासुर, कालयवन, मुर र नरकासुरको विनाश, पारिजात हरण र इन्द्रको पराजय पनि म देख्नेछु ।। १७ ।।
उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् ।
नृगस्य मोक्षणं शापाद् द्वारकायां जगत्पते ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे जगत्पते! पराक्रम रूपी शुल्कद्वारा वीर कन्याहरूसँग विवाह गरेको र द्वारकामा राजा नृगलाई श्रापबाट मुक्त गरेको पनि म देख्नेछु ।। १८ ।।
स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया ।
मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामतः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः स्यमन्तक मणि र पत्नीहरू प्राप्त गरेको तथा ब्राह्मणका मरेका छोराहरूलाई परलोकबाट ल्याएर दान दिएको पनि म देख्नेछु ।। १९ ।।
पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् ।
दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैगरी पौण्ड्रक वध, काशी नगरीको दहन र राजसूय यज्ञमा शिशुपाल तथा दन्तवक्त्रको संहार पनि देख्नेछु ।। २० ।।
यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन् भवान् ।
कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरले द्वारकामा रहँदा गर्नुहुने अन्य धेरै पराक्रमहरू, जसको कविहरूले सधैँ गान गर्नेछन्, ती सबै म देख्नेछु ।। २१ ।।
अथ ते कालरूपस्य क्षपयिष्णोरमुष्य वै ।
अक्षौहिणीनां निधनं द्रक्ष्याम्यर्जुनसारथेः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः अनि अन्त्यमा काल रूप भएर अर्जुनको सारथी बन्दै हजुरले विशाल अक्षौहिणी सेनाको संहार गरी पृथ्वीको भार उतारेको पनि म देख्नेछु ।। २२ ।।
(मिश्र)
विशुद्धविज्ञानघनं स्वसंस्थया
समाप्तसर्वार्थममोघवाञ्छितम् ।
स्वतेजसा नित्यनिवृत्तमाया–
नेपाली भावानुवादः जो विशुद्ध ज्ञानस्वरूप हुनुहुन्छ, जो सधैँ आफ्नै स्वरूपमा स्थित हुनुहुन्छ, जसका सबै सङ्कल्पहरू सत्य छन् र जसको तेजले मायाका गुणहरूको प्रवाहलाई हटाउँछ, त्यस्ता हजुर भगवानलाई म प्रणाम गर्दछु ।। २३ ।।
त्वामीश्वरं स्वाश्रयमात्ममायया
विनिर्मिताशेषविशेषकल्पनम् ।
क्रीडार्थमद्यात्तमनुष्यविग्रहं
नतोऽस्मि धुर्यं यदुवृष्णिसात्वताम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नै आश्रयमा रही आफ्नै मायाले यस विविधतापूर्ण संसारको रचना गर्ने हजुरले अहिले लिलाका लागि मनुष्य शरीर धारण गर्नुभएको छ। यदु, वृष्णि र सात्वतहरूका शिरोमणि हजुरलाई म नमस्कार गर्दछु ।। २४ ।।
शुक उवाच–
(अनुष्टुप्) एवं यदुपतिं कृष्णं भागवतप्रवरो मुनिः ।
प्रणिपत्याभ्यनुज्ञातो ययौ तद्दर्शनोत्सवः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्री शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– यसरी यदुपति श्रीकृष्णको स्तुति र प्रणाम गरी, उहाँबाट आज्ञा पाएर भक्तशिरोमणि नारदजी बडो आनन्दित हुँदै त्यहाँबाट जानुभयो ।। २५ ।।
भगवानपि गोविन्दो हत्वा केशिनमाहवे ।
पशूनपालयत् पालैः प्रीतैर्व्रजसुखावहः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः केसी दैत्यलाई मारेपछि ब्रजवासीहरूलाई सुख दिने भगवान् गोविन्द फेरि प्रसन्न भएका ग्वालबालहरूका साथ पशुपालन कार्यमा लाग्नुभयो ।। २६ ।।
एकदा ते पशून् पालाश्चारयन्तोऽद्रिसानुषु ।
चक्रुर्निलायनक्रीडाश्चोरपालापदेशतः ॥ २७ ॥
तत्रासन्कतिचिच्चोराः पालाश्च कतिचिन्नृप ।
मेषायिताश्च तत्रैके विजह्रुरकुतोभयाः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! एक दिन गोवर्धन पर्वतको फेदीमा गाई चराउँदै गर्दा ग्वालबालहरूले 'चोर र रक्षक' को लुकामारी खेल्न थाले। त्यसमा कोही चोर बने, कोही रक्षक र कोही भेडा बनेर निस्फिक्री खेल्न लागे ।। २७-२८ ।।
मयपुत्रो महामायो व्योमो गोपालवेषधृक् ।
मेषायितानपोवाह प्रायश्चोरायितो बहून् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै बेला मय दानवको छोरा व्योमासुर गोठालाको भेष धारण गरेर त्यहाँ आयो। उसले चोरको अभिनय गर्दै भेडा बनेका धेरै ग्वालबालहरूलाई चोरेर लग्यो ।। २९ ।।
गिरिदर्यां विनिक्षिप्य नीतं नीतं महासुरः ।
शिलया पिदधे द्वारं चतुःपञ्चावशेषिताः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस महासुरले चोरेका बालकहरूलाई एउटा पहाडको गुफामा थुनेर ठूलो ढुङ्गाले गुफाको ढोका थुनिदियो। बाहिर अब केवल चार-पाँच जना मात्र ग्वालबालहरू बाँकी रहे ।। ३० ।।
तस्य तत्कर्म विज्ञाय कृष्णः शरणदः सताम् ।
गोपान् नयन्तं जग्राह वृकं हरिरिवौजसा ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः सज्जनहरूलाई शरण दिने श्रीकृष्णले त्यसको दुष्ट कर्म थाहा पाउनुभयो। जसरी सिंहले ब्वाँसोलाई झम्टिन्छ, त्यसरी नै उहाँले बालकहरूलाई लैजाँदै गरेको त्यस दैत्यलाई जोडले पक्रनुभयो ।। ३१ ।।
स निजं रूपमास्थाय गिरीन्द्रसदृशं बली ।
इच्छन् विमोक्तुमात्मानं नाशक्नोद् ग्रहणातुरः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः पक्रिएपछि उसले पहाड जस्तै विशाल आफ्नो वास्तविक रूप देखायो। उसले फुत्किनका लागि धेरै बल लगायो, तर भगवानको पकडबाट ऊ मुक्त हुन सकेन ।। ३२ ।।
तं निगृह्याच्युतो दोर्भ्यां पातयित्वा महीतले ।
पश्यतां दिवि देवानां पशुमारममारयत् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः अच्युत श्रीकृष्णले आफ्ना दुवै हातले त्यसलाई समातेर भुइँमा पछार्नुभयो र स्वर्गबाट देवताहरूले हेर्दाहेर्दै त्यसलाई पशु मारेझैँ मारिदिनुभयो ।। ३३ ।।
गुहापिधानं निर्भिद्य गोपान् निःसार्य कृच्छ्रतः ।
स्तूयमानः सुरैर्गोपैः प्रविवेश स्वगोकुलम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान्ले गुफाको ढोकाको ढुङ्गा फुटाएर भित्र थुनिएका ग्वालबालहरूलाई बाहिर निकाल्नुभयो। देवता र गोपालालहरूबाट स्तुति गरिनुभएका श्रीकृष्ण त्यसपछि गोकुलमा प्रवेश गर्नुभयो ।। ३४ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको यस ३७ औँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णद्वारा दुई शक्तिशाली असुरहरू—केसी र व्योमासुरको वध गरिएको वर्णन छ। कथाको सुरुवातमा कंसको आदेशमा केसी नामको दैत्य भयानक घोडाको रूप धारण गरेर वृन्दावन आउँछ। उसको गर्जन र टापको प्रहारले पृथ्वी थर्किन्छ भने उसको रौँको झट्काले आकाशका बादलहरू तितरबितर हुन्छन्। श्रीकृष्णले त्यसलाई युद्धका लागि लल्कार्नुहुन्छ र त्यसको प्रहारलाई छल्दै त्यसलाई निकै टाढा मिल्काइदिनुहुन्छ। केसी फेरि उठेर मुख बाउँदै आक्रमण गर्न आउँदा श्रीकृष्णले आफ्नो देब्रे हात त्यसको मुखभित्र छिराइदिनुहुन्छ, जुन हात भित्रभित्रै बढ्दै गएर त्यसको श्वास नली बन्द गरिदिन्छ र अन्ततः त्यसको प्राण अन्त हुन्छ। यस पराक्रमपछि देवर्षि नारद श्रीकृष्णकहाँ आउनुहुन्छ र उहाँलाई 'केसीहन्ता' नामले सम्बोधन गर्दै उहाँको भविष्यका लिलाहरूको वर्णन गर्नुहुन्छ। नारदजीले श्रीकृष्णले पछि गर्ने कंस वध, जरासन्धसँगको युद्ध, द्वारकाको स्थापना, विभिन्न वीर कन्याहरूसँगको विवाह र महाभारतको युद्धमा अर्जुनको सारथी बन्ने जस्ता घटनाहरूको भविष्यवाणी गर्नुहुन्छ। नारदजी गएपछि एक दिन श्रीकृष्ण आफ्ना ग्वालबाल सखाका साथ गोवर्धनको फेदीमा लुकामारी खेलिरहनुभएको हुन्छ। त्यही समयमा मय दानवको छोरा व्योमासुर गोठालाको भेषमा आएर 'चोर' बन्ने बहानामा धेरै ग्वालबालहरूलाई चोरेर एक गुफामा थुनिदिन्छ। भगवान्ले यस कपटलाई बुझेर व्योमासुरलाई सिंहले ब्वाँसोलाई समातेझैँ समात्नुहुन्छ र त्यसको विशाल रूपलाई पनि भुइँमा पछारेर संहार गर्नुहुन्छ। अन्तमा श्रीकृष्णले गुफाको ढोका फुटाएर आफ्ना सखाहरूलाई मुक्त गर्नुहुन्छ र सबैलाई साथमा लिई सुखपूर्वक गोकुल फर्किनुहुन्छ। यो अध्यायले भगवानको भक्तवत्सलता र दुष्टहरूको दमन गर्ने सामर्थ्यलाई रोचक ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले अहंकार र कपटमाथि दिव्य ज्ञानको विजयलाई सङ्केत गर्दछ। केसी दैत्य 'अहंकार' को प्रतीक हो, जो आफ्नो बल र वेगको घमण्डमा उन्मत्त भएर ईश्वरलाई नै चुनौती दिन्छ। श्रीकृष्णले आफ्नो हातलाई त्यसको मुखभित्र बढाउनुको अर्थ 'अहंकारीको विनाश भित्रैबाट हुन्छ' भन्ने दार्शनिक सत्य हो; जब मानिसको अहंकार ईश्वरीय सत्ताको सम्पर्कमा आउँछ, तब ऊ आफैँ भित्रैबाट निस्सासिएर समाप्त हुन्छ। नारदजीको स्तुतिले भगवानको 'सर्वज्ञता' र 'सर्वव्यापकता' लाई प्रस्ट पारेको छ, जहाँ उहाँलाई पञ्चकोष रूपी गुफामा बस्ने साक्षी र महापुरुष भनिएको छ। व्योमासुर भने 'कपट र छद्मभेष' को प्रतीक हो, जसले मित्रता र खेलको आवरणमा आत्मीय जनहरूलाई (ग्वालबालहरूलाई) अलग गराउन खोज्छ। गुफामा बालकहरूलाई थुन्नु भनेको अज्ञानको अन्धकारमा जीवात्मालाई बन्दी बनाउनु हो। श्रीकृष्णले गुफाको ढोका फुटाएर बालकहरूलाई निकाल्नु भनेको गुरु वा परमात्माले अज्ञानको पर्दा च्यातेर जीवलाई मुक्त गर्नु हो। नारदजीको भविष्यवाणीले श्रीकृष्णलाई 'कालरूप' मा चित्रण गर्दै यो जगतका सारा घटनाहरू पूर्व-निर्धारित र ईश्वरको योजना अनुरूप हुन्छन् भन्ने नियतिवादको झलक दिन्छ। समग्रमा, यो अध्यायले भक्तिको मार्गमा आउने बाहिरी शत्रु (केसी) र भित्री कपट (व्योमासुर) दुवैलाई परमात्माको शरण परेर मात्र जित्न सकिन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ।
No comments:
Post a Comment