श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– दशमोऽध्यायः
तृतीय स्कन्धः – दशमोऽध्यायः
(दशविध सृष्टिको वर्णन)
विदुर उवाच –
अन्तर्हिते भगवति ब्रह्मा लोकपितामहः ।
प्रजाः ससर्ज कतिधा दैहिकीर्मानसीर्विभुः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजीले भन्नुभयो— भगवान् नारायण अन्तर्धान हुनुभएपछि सम्पूर्ण लोकका पितामह विभु ब्रह्माजीले आफ्नो शरीर र मनबाट कति प्रकारका प्रजाहरूको सृष्टि गर्नुभयो? ।।१।।
ये च मे भगवन्पृष्टाः त्वय्यर्था बहुवित्तम ।
तान्वदस्वानुपूर्व्येण छिन्धि नः सर्वसंशयान् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! विद्वान्हरूमा श्रेष्ठ हजुरसँग मैले अरू जे-जे विषयहरू सोधेको छु, ती सबैको क्रमशः वर्णन गरेर मेरा सम्पूर्ण संशयहरू निवारण गरिदिनुहोस् ।।२।।
सूत उवाच –
एवं सञ्चोदितस्तेन क्षत्त्रा कौषारवो मुनिः ।
प्रीतः प्रत्याह तान् प्रश्नान् हृदिस्थानथ भार्गव ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो— हे भार्गव शौनक! विदुरजीले यसरी सोधेपछि मुनिवर मैत्रेयजीले प्रसन्न हुँदै आफ्नो हृदयमा रहेका ती प्रश्नहरूको उत्तर दिन थाल्नुभयो ।।३।।
मैत्रेय उवाच –
विरिञ्चोऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्षशतं तपः ।
आत्मनि आत्मानमावेश्य यथाह भगवान् अजः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— अजन्मा भगवान् श्रीहरिले आज्ञा दिए अनुसार ब्रह्माजीले पनि आफ्नो चित्तलाई परमात्मामा एकाग्र गरी दिव्य सय वर्षसम्म तपस्या गर्नुभयो ।।४।।
तद् विलोक्याब्जसंभूतो वायुना यदधिष्ठितः ।
पद्मं अम्भश्च तत्काल कृतवीर्येण कम्पितम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः कमलबाट उत्पन्न हुनुभएका ब्रह्माजीले देख्नुभयो कि उहाँ विराजमान रहनुभएको त्यो कमल र प्रलयकालीन जल दुवै प्रचण्ड वायुको वेगले कामिरहेका छन् ।।५।।
तपसा हि एधमानेन विद्यया चात्मसंस्थया ।
विवृद्धविज्ञानबलो न्यपाद् वायुं सहाम्भसा ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रवल तपस्या र हृदयमा रहेको आत्मज्ञानको शक्ति बढेकाले ब्रह्माजीले त्यस वायु र जल दुवैलाई पिइदिनुभयो (नियन्त्रणमा लिनुभयो) ।।६।।
तद्विलोक्य वियद्व्यापि पुष्करं यदधिष्ठितम् ।
अनेन लोकान्प्राग्लीनान् कल्पितास्मीत्यचिन्तयत् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि आफू बस्नुभएको आकाशव्यापी कमललाई देखेर उहाँले विचार गर्नुभयो— "म यसै कमलद्वारा पूर्वकल्पमा विलीन भएका लोकहरूको रचना गर्नेछु" ।।७।।
पद्मकोशं तदाविश्य भगवत्कर्मचोदितः ।
एकं व्यभाङ्क्षीदुरुधा त्रिधा भाव्यं द्विसप्तधा ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्द्वारा सृष्टिकर्ममा प्रेरित ब्रह्माजीले त्यस कमलको कोषमा प्रवेश गर्नुभयो र त्यस एउटै कमललाई भूः, भुवः र स्वः गरी तीन भागमा विभाजन गर्नुभयो। यद्यपि त्यो यति विशाल थियो कि त्यसलाई चौध भुवन वा त्योभन्दा बढी लोकका रूपमा पनि विभाजन गर्न सकिन्थ्यो ।।८।।
एतावान् जीवलोकस्य संस्थाभेदः समाहृतः ।
धर्मस्य ह्यनिमित्तस्य विपाकः परमेष्ठ्यसौ ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जीवहरूको निवासस्थानका रूपमा यिनै तीन लोकको वर्णन शास्त्रमा छ। निष्काम धर्मको पालन गर्नेहरूले महः, तपः, जनः र सत्यलोकरूपी ब्रह्मलोक प्राप्त गर्दछन् ।।९।।
विदुर उवाच –
यथात्थ बहुरूपस्य हरेरद्भुतकर्मणः ।
कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय नः प्रभो ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजीले भन्नुभयो— हे ब्रह्मन्! अनेक रूप धारण गरेर अद्भुत कर्म गर्ने श्रीहरिको जुन 'काल' नामक शक्तिको चर्चा हजुरले गर्नुभयो, हे प्रभो! कृपया त्यसको लक्षणका बारेमा विस्तारपूर्वक वर्णन गर्नुहोस् ।।१०।।
मैत्रेय उवाच –
गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषोऽप्रतिष्ठितः ।
पुरुषः तदुपादानं आत्मानं लीलयासृजत् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— प्रकृतिमा हुने गुणहरूको क्षोभ नै कालको आकार हो। काल स्वयंमा निर्विशेष, अनादि र अनन्त छ। परम पुरुष भगवान्ले काललाई निमित्त बनाएर लीलापूर्वक आफूलाई नै सृष्टिका रूपमा प्रकट गर्नुहुन्छ ।।११।।
विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया ।
ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्तिना ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः यो सारा विश्व पहिले भगवान्को मायाले लीन भई ब्रह्मरूपमा रहेको थियो। त्यसलाई अव्यक्त मूर्ति 'काल' द्वारा भगवान्ले पुनः पृथक् रूपमा प्रकट गर्नुभयो ।।१२।।
यथेदानीं तथाग्रे च पश्चादप्येतदीदृशम् ।
सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतस्तु यः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः यो जगत् अहिले जस्तो छ, पहिले पनि यस्तै थियो र भविष्यमा पनि यस्तै रहनेछ। यसको सृष्टि नौ प्रकारको छ र प्राकृत तथा वैकृतको मिश्रणले दसौँ सृष्टि पनि हुन्छ ।।१३।।
कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविधः प्रतिसङ्क्रमः ।
आद्यस्तु महतः सर्गो गुणवैषम्यमात्मनः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः यस विश्वको प्रलय काल, द्रव्य र गुणद्वारा तीन प्रकारले हुन्छ। दस प्रकारका सृष्टिमध्ये पहिलो 'महतत्त्व' को सृष्टि हो, जसमा भगवान्को प्रेरणाले गुणहरूमा विषमता उत्पन्न हुन्छ ।।१४।।
द्वितीयस्त्वहमो यत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदयः ।
भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः दोस्रो सृष्टि 'अहङ्कार' को हो, जसबाट द्रव्य (पञ्चभूत), ज्ञान (इन्द्रिय) र क्रियाको उत्पत्ति हुन्छ। तेस्रो सृष्टि 'भूतसर्ग' हो, जसमा पञ्चमहाभूतलाई उत्पन्न गर्ने तन्मात्राहरू रहन्छन् ।।१५।।
चतुर्थ ऐन्द्रियः सर्गो यस्तु ज्ञानक्रियात्मकः ।
वैकारिको देवसर्गः पञ्चमो यन्मयं मनः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः चौथो सृष्टि 'इन्द्रिय' को हो, जुन ज्ञान र क्रियाशक्तिले युक्त हुन्छ। पाँचौँ सृष्टि सात्त्विक अहङ्कारबाट उत्पन्न भएका देवताहरूको हो। मन पनि यसै सृष्टिमा पर्दछ ।।१६।।
षष्ठस्तु तमसः सर्गो यस्त्वबुद्धिकृतः प्रभोः ।
षडिमे प्राकृताः सर्गा वैकृतानपि मे श्रृणु ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः छैटौँ सृष्टि 'अविद्या' (तम) को हो। यसमा तामिस्र, अन्धतामिस्र, तम, मोह र महामोह गरी पाँच गाँठा छन्, जसले जीवको बुद्धिलाई ढाक्छन्। यी छ प्रकारका प्राकृत सृष्टि हुन्। अब वैकृत सृष्टिको विवरण सुन ।।१७।।
रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधसः ।
सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षड्विधस्तस्थुषां च यः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः यो वैकृत सर्ग रजोगुण सम्बन्धी रचना हो। श्रीहरिले ब्रह्माको रूपमा रजोगुण स्वीकार गरी जगत् रचना गर्नुहुन्छ। सातौँ सृष्टि स्थावर (वृक्ष) हरूको हो, जसलाई मुख्य सर्ग मानिन्छ र यो छ प्रकारको छ ।।१८।।
वनस्पत्योषधिलता त्वक्सारा वीरुधो द्रुमाः ।
उत्स्रोतसस्तमःप्राया अन्तःस्पर्शा विशेषिणः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः वनस्पति, औषधि, लता, त्वक्सार (बाँस आदि), वीरुध र द्रुम— यिनीहरूको आहार तलबाट माथितिर जान्छ। यिनीहरूमा चेतना लुकेको हुन्छ र यिनीहरू केवल भित्रभित्रै स्पर्शको अनुभव गर्दछन् ।।१९।।
तिरश्चामष्टमः सर्गः सोऽष्टाविंशद्विधो मतः ।
अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा हृद्यवेदिनः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः आठौँ सृष्टि पशु-पक्षीहरूको हो, जुन अठ्ठाइस प्रकारको छ। यिनीहरूलाई कालको ज्ञान हुँदैन र तमोगुण बढी भएकाले यिनीहरू सुँघेर मात्र वस्तुको ज्ञान पाउँछन्। यिनीहरूको हृदयमा विचार गर्ने शक्ति हुँदैन ।।२०।।
गौरजो महिषः कृष्णः सूकरो गवयो रुरुः ।
द्विशफाः पशवश्चेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे साधुश्रेष्ठ! यी तिर्यक पशुहरूमध्ये गाई, बाख्रा, भैँसी, कृष्णसार, सुँगुर, नीलगाई, रुरु (मृग), भेडा र ऊँट— यी नौ प्रकारका दुई खुर भएका पशु हुन् ।।२१।।
खरोऽश्वोऽश्वतरो गौरः शरभश्चमरी तथा ।
एते चैकशफाः क्षत्तः श्रृणु पञ्चनखान् पशून् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः गधा, घोडा, खच्चर, गौरमृग, शरभ र चौँरी गाई— यी एक खुर भएका पशु हुन्। हे विदुर! अब पाँच नङ्ग्रा भएका पशुहरूको नाम सुन ।।२२।।
श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जारः शशशल्लकौ ।
सिंहः कपिर्गजः कूर्मो गोधा च मकरादयः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः कुकुर, स्याल, ब्वाँसो, बाघ, बिरालो, खरायो, दुम्सी, सिंह, बाँदर, हात्ती, कछुवा र गोही आदि पाँच नङ्ग्रा भएका जीव हुन् ।।२३।।
कङ्कगृध्रबकश्येन भासभल्लूकबर्हिणः ।
ससारसचक्राह्व काकोलूकादयः खगाः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः बकुल्लो, गिद्ध, बट्टाई, बाज, भास, भालु, मयुर, हाँस, सारस, चखेवा, काग र लाटोकोसेरो आदि पङ्क्षीहरू हुन् ।।२४।।
अर्वाक्स्रोतस्तु नवमः क्षत्तरेकविधो नृणाम् ।
रजोऽधिकाः कर्मपरा दुःखे च सुखमानिनः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुर! नवौँ सृष्टि मानिसको हो, जुन एकै प्रकारको छ। यिनीहरूको आहारको प्रवाह मुखबाट तलतिर जान्छ। मानिसहरू रजोगुण प्रधान, कर्ममा आश्रित र दुःखलाई पनि सुख मान्ने स्वभावका हुन्छन् ।।२५।।
वैकृतास्त्रय एवैते देवसर्गश्च सत्तम ।
वैकारिकस्तु यः प्रोक्तः कौमारस्तूभयात्मकः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः स्थावर, पशु-पक्षी र मानिस— यी तीन वैकृत सृष्टि हुन्। देवताहरूको वैकारिक सृष्टि पहिले नै प्राकृतमा गणना भइसकेको छ। यसबाहेक सनत्कुमार आदि ऋषिहरूको 'कौमार सर्ग' चाहिँ प्राकृत र वैकृत दुवै प्रकारको हो ।।२६।।
देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधाः पितरोऽसुराः ।
गन्धर्वाप्सरसः सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणाः ॥ २७ ॥
भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्राः किन्नरादयः ।
दशैते विदुराख्याताः सर्गास्ते विश्वसृक्कृताः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः देवता, पितृ, असुर, गन्धर्व-अप्सरा, यक्ष-राक्षस, सिद्ध-चारण-विद्याधर, भूत-प्रेत-पिशाच र किन्नर-किम्पुरूष आदि गरी देवसृष्टि आठ प्रकारको छ। हे विदुर! ब्रह्माजीबाट रचिएका दस प्रकारका सृष्टिहरू यिनै हुन् ।।२७-२८।।
अतः परं प्रवक्ष्यामि वंशान् मन्वन्तराणि च ।
एवं रजःप्लुतः स्रष्टा कल्पादिष्वात्मभूर्हरिः ।
सृजत्यमोघसङ्कल्प आत्मैवात्मानमात्मना ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः अब म तिमीलाई वंश र मन्वन्तरको वर्णन सुनाउँछु। यसरी कल्पादिमा भगवान् श्रीहरि नै ब्रह्माको रूपमा रजोगुणले युक्त भई आफ्नो सत्य सङ्कल्पद्वारा स्वयं नै यस जगत्को रचना गर्नुहुन्छ ।।२९।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे दशमोऽध्यायः ।।१०।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा मैत्रेय मुनिले विदुरजीलाई सृष्टिको विस्तार र दस प्रकारका सृष्टिहरूको गहिरो रहस्य बताउनुभएको छ। भगवान् नारायण अन्तर्धान भएपछि ब्रह्माजीले सृष्टिको कार्य सुरु गर्नका लागि दिव्य सय वर्षसम्म घोर तपस्या गर्नुभयो। तपस्याको प्रभावले ब्रह्माजीमा अद्भुत आत्मबल र विज्ञानको शक्ति उदय भयो। उहाँले देख्नुभयो कि प्रलयको जल र प्रचण्ड वायुले उहाँको आसन कमललाई हल्लाइरहेका छन्। ब्रह्माजीले आफ्नो योगबलले त्यस हावा र पानीलाई नियन्त्रण गर्नुभयो। त्यसपछि उहाँले आकाशमा फैलिएको त्यस विशाल कमललाई नै सृष्टिको आधार बनाउने निश्चय गर्नुभयो। भगवान्को प्रेरणाले ब्रह्माजीले त्यस एउटै कमललाई तीन लोक (भूः, भुवः, स्वः) का रूपमा विभाजन गर्नुभयो। विदुरजीले भगवान्को 'काल' शक्तिको बारेमा जान्न इच्छा गर्नुभयो। मैत्रेयजीले सम्झाउनुभयो कि काल निर्विशेष र अनन्त छ, तर यसले प्रकृतिमा गुणहरूको क्षोभ गराएर सृष्टिको चक्र चलाउँछ। सृष्टिको पहिलो नौ प्रकारलाई 'प्राकृत' र 'वैकृत' मा विभाजन गरिएको छ। पहिलो सृष्टि 'महतत्त्व' को हो, जसमा गुणहरूमा विषमता आउँछ। दोस्रो सृष्टि 'अहङ्कार' को हो, जसबाट ज्ञान, क्रिया र द्रव्यको जन्म हुन्छ। तेस्रो सृष्टि 'पञ्चमहाभूत' र तन्मात्राको हो। चौथो सृष्टि इन्द्रियहरूको हो र पाँचौँ सृष्टि मन र इन्द्रियका अधिष्ठाता देवताहरूको हो। छैटौँ सृष्टि 'अविद्या' को हो, जसले जीवलाई मोहमा पार्छ। यी छ वटा सृष्टिहरूलाई 'प्राकृत सृष्टि' भनिन्छ। सातौँ सृष्टि स्थावर अर्थात् वृक्षहरूको हो, जसलाई 'वैकृत सृष्टि' को श्रेणीमा राखिन्छ। आठौँ सृष्टि पशु-पक्षीहरूको हो, जसलाई २८ प्रकारमा वर्गीकरण गरिएको छ। पशुहरूमा कालको ज्ञान हुँदैन र यिनीहरू केवल सुँघेर वस्तुको पहिचान गर्छन्। नवौँ सृष्टि मानिसको हो, जसमा रजोगुणको प्रधानता हुन्छ र मानिस दुःखलाई पनि सुख सम्झन्छ। अन्त्यमा, देवताहरूको आठ प्रकारका अन्य सृष्टिहरूका बारेमा बताइएको छ। जसमा पितृ, असुर, गन्धर्व, यक्ष र राक्षस आदिको गणना हुन्छ। सनत्कुमार आदिको सृष्टि 'कौमार सर्ग' हो, जुन प्राकृत र वैकृत दुवैको मिश्रण हो। मैत्रेयजीले प्रष्ट पार्नुभयो कि यी सबै सृष्टिका पछाडि साक्षात् भगवान् विष्णुको नै हात छ। भगवान्ले नै ब्रह्माको रूप धारण गरी जगत् रचना गर्नुहुन्छ। यसरी ब्रह्माजीले भगवान्को आज्ञा पालना गर्दै सृष्टिलाई पूर्णता दिनुभयो।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दर्शनले 'काल' लाई ईश्वरको निराकार र प्रभावशाली शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। कालले नै जगत्लाई अव्यक्तबाट व्यक्त र व्यक्तबाट पुनः अव्यक्त बनाउँछ। सृष्टिको वर्गीकरणले यो देखाउँछ कि चेतनाको विकास वृक्षबाट पशु हुँदै मानिससम्म कसरी फैलिएको छ। वृक्षहरूमा चेतना लुप्त हुन्छ, पशुहरूमा इन्द्रिय प्रधान हुन्छन् भने मानिसमा बुद्धिको विकास हुन्छ। 'प्राकृत सृष्टि' प्रकृतिको आधारभूत तत्त्वसँग सम्बन्धित छ भने 'वैकृत सृष्टि' जीवहरूको भौतिक संरचनासँग। अविद्यालाई सृष्टिको एक अङ्ग मानिएको छ, जसले जीवलाई संसारी बनाउँछ। मानिसको स्वभावलाई 'दुःखमा सुख मान्ने' भनेर संसारको क्षणभङ्गुरतालाई औँल्याइएको छ। भगवान् र ब्रह्माको सम्बन्धले यो बुझाउँछ कि कर्ता स्वयं ईश्वर भए पनि निमित्त पात्र फरक हुन सक्छन्। ब्रह्माण्डको संरचना (१४ भुवन) एउटै मूल स्रोत (नाभिकमल) बाट विकसित भएको अद्वैत दर्शन यहाँ पाइन्छ। यो अध्यायले निष्काम कर्म गर्नेहरूका लागि उच्च लोकको प्राप्ति हुने कुरालाई पनि दार्शनिक महत्त्व दिएको छ।
