श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– द्वात्रिंशोऽध्यायः
(अनुष्टुप)
अथ यो गृहमेधीयान् धर्मानेवावसन्गृहे ।
काममर्थं च धर्मान् स्वान् दोग्धि भूयः पिपर्ति तान् ॥ १ ॥
स चापि भगवद्धर्मात् काममूढः पराङ्मुखः ।
यजते क्रतुभिर्देवान् पितॄंश्च श्रद्धयान्वितः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः कपिलदेवजी भन्नुहुन्छ— हे माताजी! जो मानिस घरमा रहेर सकाम भावले गृहस्थ धर्मको पालन गर्दछ र त्यसको फलस्वरूप अर्थ एवं कामको उपभोग गरेर फेरि तिनै फलका निम्ति तिनै धर्मको अनुष्ठान गर्दछ, त्यो विभिन्न कामनामा मोहित हुनाले भगवद्धर्मबाट विमुख हुन्छ र यज्ञद्वारा श्रद्धापूर्वक देवता तथा पितृहरूको मात्र आराधना गर्दछ ।।१-२।।
तत् श्रद्धया क्रान्तमतिः पितृदेवव्रतः पुमान् ।
गत्वा चान्द्रमसं लोकं सोमपाः पुनरेष्यति ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः उसको बुद्धि श्रद्धापूर्वक देवता र पितृहरूको उपासनामा मात्र लागेको हुन्छ; अतः त्यो चन्द्रलोकमा गएर उनीहरूसँगै सोमपान गर्दछ र पुण्य क्षीण भएपछि फेरि यस लोकमा फर्केर आउँछ ।।३।।
यदा चाहीन्द्रशय्यायां शेतेऽनन्तासनो हरिः ।
तदा लोका लयं यान्ति ते एते गृहमेधिनाम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन समयमा प्रलय हुँदा भगवान् शेषशैयामा शयन गर्नुहुन्छ, त्यस समय सकाम गृहस्थहरूलाई प्राप्त हुने चन्द्रलोक आदि यी सबै लोकहरू पनि लीन हुन्छन् ।।४।।
ये स्वधर्मान्न दुह्यन्ति धीराः कामार्थहेतवे ।
निःसङ्गा न्यस्तकर्माणः प्रशान्ताः शुद्धचेतसः ॥ ५ ॥
निवृत्तिधर्मनिरता निर्ममा निरहङ्कृताः ।
स्वधर्माप्तेन सत्त्वेन परिशुद्धेन चेतसा ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः जो विवेकी पुरुष धर्मलाई काम, अर्थ र भोगविलासका लागि उपयोग गर्दैनन् तर भगवान्को प्रसन्नताका लागि मात्र स्वधर्म पालन गर्दछन्; ती अनासक्त, प्रशान्त, शुद्धचित्त, निवृत्तिधर्मपरायण, ममतारहित र अहङ्कारशून्य पुरुषहरू स्वधर्म पालनद्वारा सर्वथा शुद्धचित्त हुन जान्छन् ।।५-६।।
सूर्यद्वारेण ते यान्ति पुरुषं विश्वतोमुखम् ।
परावरेशं प्रकृतिं अस्योत्पत्त्यन्तभावनम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः तिनीहरू अन्त्यमा सूर्यमार्ग (अर्चिरादि देवयान मार्ग) द्वारा सर्वव्यापी पूर्ण पुरुष श्रीहरिलाई प्राप्त गर्दछन्, जो कार्य-कारण रूप जगत्का नियन्ता र संसारको उत्पत्ति, पालन तथा संहार गर्ने हुनुहुन्छ ।।७।।
द्विपरार्धावसाने यः प्रलयो ब्रह्मणस्तु ते ।
तावद् अध्यासते लोकं परस्य परचिन्तकाः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः जो मानिस परमात्म-दृष्टिले हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) को उपासना गर्दछन्, तिनीहरू दुई परार्धमा हुने ब्रह्माजीको प्रलयसम्म सत्यलोकमा रहन्छन् ।।८।।
क्ष्माम्भोऽनलानिलवियन् मनैन्द्रियार्थ
भूतादिभिः परिवृतं प्रतिसञ्जिहीर्षुः ।
अव्याकृतं विशति यर्हि गुणत्रयात्मा
कालं पराख्यमनुभूय परः स्वयम्भूः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन समयमा ब्रह्माजी पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश, मन, इन्द्रिय र तिनका विषय एवं अहङ्कार सहित सम्पूर्ण विश्वलाई संहार गर्ने इच्छाले त्रिगुणात्मिका प्रकृतिका साथ एकरूप भई निर्विशेष परमात्मामा लीन हुनुहुन्छ ।।९।।
एवं परेत्य भगवन् तमनुप्रविष्टा
ये योगिनो जितमरुन्मनसो विरागाः ।
तेनैव साकममृतं पुरुषं पुराणं
ब्रह्म प्रधानमुपयान्ति अगताभिमानाः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समय प्राण र मनलाई जितेका विरक्त योगीहरू पनि देह त्याग गरी ब्रह्माजीसँगै भगवान्मा प्रवेश गर्दछन् र परमानन्द स्वरूप पुराण पुरुष परब्रह्ममा लीन हुन्छन्; किनकि त्यति बेलासम्म उनीहरूमा सूक्ष्म अहङ्कार बाँकी नै रहेको हुन्छ ।।१०।।
अथ तं सर्वभूतानां हृत्पद्मेषु कृतालयम् ।
श्रुतानुभावं शरणं व्रज भावेन भामिनि ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसकारण हे माताजी! अब तपाईँ पनि अत्यन्त भक्तिभावले ती श्रीहरिको शरणमा जानुहोस्, जसको बास समस्त प्राणीहरूको हृदयकमलमा छ र जसको प्रभावका बारेमा मैले तपाईँलाई भनिसकेँ ।।११।।
आद्यः स्थिरचराणां यो वेदगर्भः सहर्षिभिः ।
योगेश्वरैः कुमाराद्यैः सिद्धैर्योगप्रवर्तकैः ॥ १२ ॥
भेददृष्ट्याभिमानेन निःसङ्गेनापि कर्मणा ।
कर्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् ॥ १३ ॥
स संसृत्य पुनः काले कालेनेश्वरमूर्तिना ।
जाते गुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः समस्त स्थावर-जङ्गमका आदिकारण वेदगर्भ ब्रह्माजी, मरिचि आदि ऋषिहरू, सनकादि योगेश्वरहरू र सिद्धहरूले निष्काम कर्मद्वारा सगुण ब्रह्मलाई प्राप्त गरे तापनि भेद-दृष्टि र कर्तृत्व-अभिमानका कारण पुनः सृष्टि कालमा कालरूप ईश्वरको प्रेरणाले पहिला जस्तै प्रकट हुनुपर्दछ ।।१२-१४।।
ऐश्वर्यं पारमेष्ठ्यं च तेऽपि धर्मविनिर्मितम् ।
निषेव्य पुनरायान्ति गुणव्यतिकरे सति ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः यस प्रकार ती मरिचि आदि ऋषिहरू पनि आ-आफ्नो कर्मानुसार ब्रह्मलोकको ऐश्वर्य भोगेर भगवान्को इच्छाले गुणहरूमा क्षोभ भएपछि पुनः यस लोकमा फर्कन्छन् ।।१५।।
ये त्विहासक्तमनसः कर्मसु श्रद्धयान्विताः ।
कुर्वन्ति अप्रतिषिद्धानि नित्यान्यपि च कृत्स्नशः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको चित्त यस लोकमा आसक्त छ र जो कर्ममा श्रद्धा राख्दछ, त्यो वेदमा भनिएका काम्य र नित्य कर्महरूको सांगोपांग अनुष्ठानमा नै लागिरहन्छ ।।१६।।
रजसा कुण्ठमनसः कामात्मानोऽजितेन्द्रियाः ।
पितॄन् यजन्ति अनुदिनं गृहेष्वभिरताशयाः ॥ १७ ॥
त्रैवर्गिकास्ते पुरुषा विमुखा हरिमेधसः ।
कथायां कथनीयोरु विक्रमस्य मधुद्विषः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः रजोगुणको अधिकताले बुद्ध कुण्ठित भएका, कामनाले भरिएका र इन्द्रियहरू नियन्त्रणमा नभएका मानिसहरू घरमै आसक्त भई नित्य पितृ-पूजामा लाग्दछन्। यस्ता व्यक्तिहरू धर्म, अर्थ र काममै भुल्छन् र भवभयहारी भगवान् मधुसूदनको कथाबाट विमुख रहन्छन् ।।१७-१८।।
नूनं दैवेन विहता ये चाच्युतकथासुधाम् ।
हित्वा शृण्वन्ति असद्गाथाः पुरीषमिव विड्भुजः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः विष्टा खाने प्राणीलाई विष्टा नै प्रिय लागे झैँ, जो मानिस भगवत्-कथामृत त्यागेर निन्दित विषय-चर्चा मात्र सुन्दछन्, तिनीहरू मन्दभाग्य हुन् र विधाताद्वारा मारिएका समान हुन् ।।१९।।
दक्षिणेन पथार्यम्णः पितृलोकं व्रजन्ति ते ।
प्रजामनु प्रजायन्ते श्मशानान्तक्रियाकृतः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः गर्भाधानदेखि अन्त्येष्टि सम्मका संस्कार विधिपूर्वक गर्ने सकाम कर्मीहरू मृत्युपछि धुममार्ग हुँदै अर्यमाको पितृलोकमा जान्छन् र फेरि आफ्नै वंशमा सन्तानका रूपमा जन्म लिन आउँछन् ।।२०।।
ततस्ते क्षीणसुकृताः पुनर्लोकमिमं सति ।
पतन्ति विवशा देवैः सद्यो विभ्रंशितोदयाः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः माताजी! पितृलोकको भोगपछि जब पुण्य क्षीण हुन्छ, तब देवताहरूले तिनीहरूलाई त्यहाँबाट खसालिदिन्छन् र विवश भई पुनः यस मर्त्यलोकमा झर्नुपर्दछ ।।२१।।
तस्मात्त्वं सर्वभावेन भजस्व परमेष्ठिनम् ।
तद्गुणाश्रयया भक्त्या भजनीयपदाम्बुजम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले माताजी! जसका चरणकमल सदा भजनीय छन्, ती भगवान्लाई उनको गुणको आश्रय लिई भक्तिपूर्वक सर्वभावले भजन गर्नुहोस् ।।२२।।
वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः ।
जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं यद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् वासुदेवप्रति गरिएको भक्तियोगले तुरुन्तै वैराग्य र ब्रह्म-साक्षात्कार गराउने ज्ञानलाई उदय गराउँदछ ।।२३।।
यदास्य चित्तमर्थेषु समेष्विन्द्रियवृत्तिभिः ।
न विगृह्णाति वैषम्यं प्रियं अप्रियमित्युत ॥ २४ ॥
स तदैवात्मनात्मानं निःसङ्गं समदर्शनम् ।
हेयोपादेय रहितं आरूढं पदमीक्षते ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः जब जीवको चित्तले विषयहरूमा प्रिय वा अप्रियको विषमता अनुभव नगरी सबैलाई समान रूपले देख्छ, तब उसले आफूलाई अनासक्त, समदर्शी र द्वन्द्वरहित परमात्म-पदमा स्थित भएको पाउँछ ।।२४-२५।।
ज्ञानमात्रं परं ब्रह्म परमात्मेश्वरः पुमान् ।
दृश्यादिभिः पृथग्भावैः भगवान् एक ईयते ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः ज्ञानस्वरूप परब्रह्म परमात्मा एक हुनुहुन्छ, तर उहाँ नै दृश्य, इन्द्रिय र विषय जस्ता अनेक रूपमा प्रतीत हुनुहुन्छ ।।२६।।
एतावानेव योगेन समग्रेणेह योगिनः ।
युज्यतेऽभिमतो ह्यर्थो यद् असङ्गस्तु कृत्स्नशः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः सम्पूर्ण संसारमा आसक्तिको अभाव (अनासक्ति) हुनु नै योगीहरूको योग-साधनको एकमात्र अभीष्ट फल हो ।।२७।।
ज्ञानमेकं पराचीनैः इन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम् ।
अवभात्यर्थरूपेण भ्रान्त्या शब्दादिधर्मिणा ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः निर्गुण ब्रह्म ज्ञानस्वरूप र एक हुनुहुन्छ, तापनि बाह्यमुखी इन्द्रियहरूद्वारा भ्रान्तिवश उहाँ नै शब्दादि विषयका रूपमा भिन्न-भिन्न देखिनुहुन्छ ।।२८।।
यथा महान् अहंरूपः त्रिवृत् पञ्चविधः स्वराट् ।
एकादशविधस्तस्य वपुरण्डं जगद्यतः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी एउटै परब्रह्म महत्तत्त्व, तीन प्रकारको अहङ्कार, पञ्चमहाभूत र एघार इन्द्रियका रूपमा प्रकट हुनुभयो र यहीँबाट यो ब्रह्माण्ड उत्पन्न भयो, त्यसै गरी यो जगत् पनि वस्तुतः ब्रह्म नै हो ।।२९।।
एतद्वै श्रद्धया भक्त्या योगाभ्यासेन नित्यशः ।
समाहितात्मा निःसङ्गो विरक्त्या परिपश्यति ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः यस सत्यलाई श्रद्धा, भक्ति, वैराग्य र निरन्तर योगाभ्यासद्वारा एकाग्र चित्त भएका पुरुषले मात्र देख्न सक्दछन् ।।३०।।
इत्येतत्कथितं गुर्वि ज्ञानं तद्ब्रह्मदर्शनम् ।
येन अनुबुद्ध्यते तत्त्वं प्रकृतेः पुरुषस्य च ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः पूजनीय माताजी! मैले तपाईँलाई ब्रह्म-साक्षात्कार गराउने ज्ञान बताए, जसद्वारा प्रकृति र पुरुषको यथार्थ स्वरूपको बोध हुन्छ ।।३१।।
ज्ञानयोगश्च मन्निष्ठो नैर्गुण्यो भक्तिलक्षणः ।
द्वयोरप्येक एवार्थो भगवत् शब्दलक्षणः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः देवी! निर्गुण ब्रह्मको ज्ञानयोग र मप्रतिको भक्तियोग— यी दुवैको फल एउटै हो, जसलाई 'भगवान्' भनिन्छ ।।३२।।
यथेन्द्रियैः पृथग्द्वारैः अर्थो बहुगुणाश्रयः ।
एको नानेयते तद्वद् भगवान् शास्त्रवर्त्मभिः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी एउटै पदार्थ (जस्तै फूल) सुगन्ध, रूप र स्पर्शका रूपमा भिन्न-भिन्न इन्द्रियद्वारा फरक-फरक देखिन्छ, त्यसै गरी विभिन्न शास्त्र र मार्गहरूबाट एउटै भगवान् अनेक रूपमा महसुस हुनुहुन्छ ।।३३।।
क्रियया क्रतुभिर्दानैः तपःस्वाध्यायमर्शनैः ।
आत्मेन्द्रियजयेनापि सन्न्यासेन च कर्मणाम् ॥ ३४ ॥
योगेन विविधाङ्गेन भक्तियोगेन चैव हि ।
धर्मेणोभयचिह्नेन यः प्रवृत्तिनिवृत्तिमान् ॥ ३५ ॥
आत्मतत्त्वावबोधेन वैराग्येण दृढेन च ।
ईयते भगवानेभिः सगुणो निर्गुणः स्वदृक् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः यज्ञ, दान, तप, स्वाध्याय, इन्द्रिय-संयम, कर्म-त्याग, अष्टाङ्ग योग, भक्तियोग, प्रवृत्ति र निवृत्ति धर्म तथा दृढ वैराग्य— यी सबै साधनहरूबाट सगुण र निर्गुण रूप स्वयंप्रकाश भगवान्लाई प्राप्त गर्न सकिन्छ ।।३४-३६।।
प्रावोचं भक्तियोगस्य स्वरूपं ते चतुर्विधम् ।
कालस्य च अक्तगतेः योऽन्तर्धावति जन्तुषु ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः माताजी! सात्त्विक, राजस, तामस र निर्गुण गरी चार प्रकारका भक्तियोग र प्राणीहरूको जन्म-मृत्युको कारण बन्ने रहस्यमय 'काल' को स्वरूप मैले तपाईँलाई बताएका छु ।।३७।।
जीवस्य संसृतीर्बह्वीः अविद्याकर्म निर्मिताः ।
यास्वङ्ग प्रविशन्नात्मा न वेद गतिमात्मनः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः अविद्या र कर्मका कारण जीवले अनेकौं योनिहरूमा भ्रमण गर्दछ र त्यहीँ फसेका कारण उसले आफ्नो वास्तविक स्वरूपलाई चिन्न सक्दैन ।।३८।।
नैतत्खलायोपदिशेन् नाविनीताय कर्हिचित् ।
न स्तब्धाय न भिन्नाय नैव धर्मध्वजाय च ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः यो ज्ञान कहिल्यै पनि दुष्ट, अभिमानी, दुराचारी वा ढोंगी (धर्मध्वजी) मानिसलाई नदिनुहोस् ।।३९।।
न लोलुपायोपदिशेत् न गृहारूढचेतसे ।
नाभक्ताय च मे जातु न मद्भक्तद्विषामपि ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः जो विषय-लोलुप छ, घरमा मात्र आसक्त छ, जो मेरो भक्त छैन र जो मेरा भक्तहरूसँग द्वेष गर्दछ, त्यस्तालाई यो उपदेश कहिल्यै नगर्नुहोस् ।।४०।।
श्रद्दधानाय भक्ताय विनीताय अनसूयवे ।
भूतेषु कृतमैत्राय शुश्रूषाभिरताय च ॥ ४१ ॥
बहिर्जातविरागाय शान्तचित्ताय दीयताम् ।
निर्मत्सराय शुचये यस्याहं प्रेयसां प्रियः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः यो उपदेश श्रद्धालु, भक्त, विनयी, डाह नगर्ने, प्राणीहरूका हितैषी, सेवामा तत्पर, वैरागी, शान्त, निर्मत्सर र मलाई सबैभन्दा प्रिय ठान्ने पवित्र हृदय भएकाहरूलाई मात्र दिनुहोस् ।।४१-४२।।
य इदं श्रृणुयाद् अम्ब श्रद्धया पुरुषः सकृत् ।
यो वाभिधत्ते मच्चित्तः स ह्येति पदवीं च मे ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः आमा! जो पुरुषले ममा चित्त लगाएर यसलाई एक पटक मात्र पनि श्रद्धापूर्वक श्रवण वा कथन गर्दछ, उसले मेरो परम पद प्राप्त गर्दछ ।।४३।।
कपिलेये द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२ ॥
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस ३२औँ अध्यायमा भगवान् कपिलले सकाम र निष्काम कर्मका भिन्न-भिन्न परिणामहरू वर्णन गर्नुभएको छ। जो गृहस्थ घरमा बसेर केवल भोग र अर्थका लागि यज्ञ-अनुष्ठान गर्छन्, तिनीहरू पितृलोक पुग्छन्। सकाम कर्म गर्नेहरूको बुद्धि कामनाले घेरिएको हुनाले तिनीहरू भगवद्-मार्गमा लाग्न सक्दैनन्। पितृलोकमा सोमपान गरेर आनन्द लिए पनि पुण्य सकिएपछि तिनीहरू पुनः पृथ्वीमा झर्नुपर्छ। प्रलयको समयमा चन्द्रलोक आदि यी सबै भोगविलासी लोकहरू भगवान् विष्णुमा लीन हुन्छन्। तर, जसले स्वधर्मलाई निष्काम भावले भगवान्कै लागि मात्र पालन गर्छन्, तिनीहरू शुद्धचित्त हुन्छन्। यस्ता विवेकी र अनासक्त पुरुषहरू 'सूर्य मार्ग' (देवयान मार्ग) बाट भगवान्को परम धाम पुग्छन्। ब्रह्माजीको उपासना गर्नेहरू ब्रह्माको प्रलय नभएसम्म ब्रह्मलोकमा आनन्दपूर्वक बस्छन्। प्रलयको समयमा जब ब्रह्माजी सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई परमात्मामा विलीन गर्नुहुन्छ, तब ती भक्तहरू पनि मुक्त हुन्छन्। भगवान् कपिल भन्नुहुन्छ कि मन र प्राण जितेका योगीहरू अन्त्यमा परब्रह्ममा लीन हुन्छन्। माता देवहूतिलाई कपिलले आफ्नै हृदयमा रहेका श्रीहरिको शरणमा जान आग्रह गर्नुभयो। जो अझै भेद-दृष्टि र कर्तृत्वको अभिमान राख्छन्, तिनीहरू ब्रह्मलोक पुगे पनि पुनः जन्मिनुपर्छ। ब्रह्माजी स्वयम् र मरिचि आदि ऋषिहरू समेत कतिपय अवस्थामा पुनः सृष्टिमा फर्किन्छन्। सकाम कर्ममा श्रद्धा राख्नेहरूका लागि वेदका विधि र कर्मकाण्ड नै सर्वस्व हुन्छन्। रजोगुणले गर्दा यस्ता मानिसहरूको बुद्धि इन्द्रिय भोग र पारिवारिक सुखमा मात्र सीमित हुन्छ। तिनीहरू भगवान्को कीर्तन र महिमा सुन्नुभन्दा संसारका व्यर्थ गफहरूमा रमाउँछन्। भगवान्का कथाहरू छाडेर व्यर्थका गफ सुन्नेहरूलाई कपिलले मन्दभाग्य भन्नुभएको छ। पितृलोक जानेहरू पछि आफ्नै वंशको सन्ततिका रूपमा फेरि जन्म लिन बाध्य हुन्छन्। यसैले साँचो सुख पाउनका लागि भक्तिपूर्वक भगवान्कै आराधना गर्नु एक मात्र उपाय हो। भक्तिले मानिसमा वैराग्य र ब्रह्मज्ञान दुवैलाई छिट्टै जागृत गराउँछ। जब मानिसले संसारका सबै वस्तुमा परमात्मालाई देख्छ, तब उसमा प्रिय-अप्रियको भेद हराउँछ। भगवान् नै यो जगत्को दृश्य र अदृश्य दुवै रूप हुनुहुन्छ भन्ने ज्ञान नै ठुलो उपलब्धि हो। आसक्ति त्याग्नु नै योगको मुख्य सफलता र अभीष्ट हो। एउटै सत्यलाई मानिसहरूले आफ्नो रुचिको मार्ग अनुसार फरक-फरक नामले पुकार्छन्। ज्ञानयोग र भक्तियोग दुवैको लक्ष्य अन्त्यमा एउटै परमात्माको प्राप्ति हो। कपिलले सात्त्विक, राजस र तामस गरी भक्तिका विविध रूपहरू पहिले नै बताउनुभएको थियो। यो उपदेश कुपात्र वा अभक्तलाई दिनु हुँदैन भनेर भगवानले सचेत गराउनुभएको छ। भक्त, विनयी, शान्त र सेवाभावी मानिसहरू मात्र यो ज्ञानका वास्तविक अधिकारी हुन्। यो उपदेशको श्रवणले मात्र पनि मानिस भगवान्को प्रिय बन्न पुग्छ। अन्त्यमा, श्रद्धापूर्वक यो कथा सुन्नेले परम धाम प्राप्त गर्ने आश्वासन भगवानले दिनुभएको छ।
दार्शनिक पक्ष
सकाम कर्मले स्वर्ग दिन्छ तर मुक्ति दिँदैन, त्यसैले निष्काम कर्म श्रेष्ठ छ। 'देवयान' र 'पितृयान' मार्गहरूले कर्म र ज्ञानका फरक-फरक गतिहरूलाई दर्शाउँछन्। द्वैत दृष्टि वा अहङ्कार रहेसम्म जतिसुकै माथिल्लो लोक पुगे पनि पुनर्जन्मको भय रहिरहन्छ। भगवान् एक हुनुहुन्छ तर शास्त्र र इन्द्रियहरूको भिन्नताले गर्दा अनेक देखिनुहुन्छ। भक्तियोग र ज्ञानयोग एकअर्काका पूरक हुन् र दुवैको लक्ष्य 'भगवान्' नै हो। कालको अजेय शक्तिले गर्दा नै सबै सृष्टि र लयको चक्र चलिरहेको छ। अनासक्ति नै आत्मसाक्षात्कारको पहला र अनिवार्य सर्त हो। परब्रह्म नै महत्तत्त्वदेखि इन्द्रियसम्मका सबै रूपमा विस्तारित हुनुहुन्छ। गुरु र भगवान्का भक्तहरूमा श्रद्धा नभएसम्म यो परम ज्ञान हृदयमा बस्न सक्दैन। यो अध्यायले कर्मको जालबाट निस्केर ज्ञान र भक्तिको आलोकमा जान प्रेरित गर्दछ।
