द्वादश स्कन्ध – दशमोऽध्यायः

 

श्रीमद्‌भागवत महापुराण 

द्वादश स्कन्ध – दशमोऽध्यायः

सूत उवाच – 

स एवमनुभूयेदं नारायणविनिर्मितम् । 

वैभवं योगमायायास्तमेव शरणं ययौ ।।१।। 

नेपाली भावानुवादस् सूतजीले भन्नुभयो– भगवान् नारायणद्वारा निर्मित योगमायाको यस्तो वैभव अनुभव गरेपछि मार्कण्डेय ऋषि उहाँकै शरणमा जानुभयो ।।१।।

मार्कण्डेय उवाच – 

प्रपन्नोऽस्म्यङ्‌घ्रिमूलं ते प्रपन्नाभयदं हरे । 

यन्माययापि विबुधा मुह्यन्ति ज्ञानकाशया ।।२।। 

नेपाली भावानुवादस् मार्कण्डेयले भन्नुभयो– हे हरि१ म हजुरको चरणकमलको शरणमा आएको छु, जसले शरणागतलाई अभय दान दिनुहुन्छ। हजुरको माया यति प्रबल छ कि ठूला(ठूला विद्वानहरू पनि यसबाट मोहित हुन्छन् ।।२।।

सूत उवाच – 

तमेवं निभृतात्मानं वृषेण दिवि पर्यटन् । 

रुद्राण्या भगवान् रुद्रो ददर्श स्वगणैर्वृतः ।।३।। 

नेपाली भावानुवादस् उहाँ यसरी भगवान्‌को ध्यानमा मग्न भइरहेका बेला नन्दी ९वृष० मा चढेर आकाश भ्रमण गर्दै गर्नुभएका भगवान् शिवले पार्वती र आफ्ना गणहरूका साथ मुनिलाई देख्नुभयो ।।३।।

अथोमा तमृषिं वीक्ष्य गिरिशं समभाषत । 

पश्येमं भगवन् विप्रं निभृतात्मेन्द्रियाशयम् ।।४।। 

नेपाली भावानुवादस् तब पार्वतीजीले ती ऋषिलाई देखेर शिवजीसँग भन्नुभयो– हे भगवन१ हेर्नुहोस्, यी ब्राह्मण कसरी आफ्ना इन्द्रिय र मनलाई रोकेर ध्यानमा मग्न छन् ।।४।।

निभृतोदझषव्रातं वातापाये यथार्णवः । 

कुर्वस्य तपसः साक्षात् संसिद्धिं सिद्धिदो भवान् ।।५।। 

नेपाली भावानुवादस् हावा थामिएपछि समुद्र शान्त भए झैँ यी मुनि शान्त छन्। हजुर सिद्धिदाता हुनुहुन्छ, त्यसैले यिनको तपस्याको फल ९सिद्धि० हजुरले नै दिनुपर्छ ।।५।।

श्रीभगवानुवाच – 

नैवेच्छत्याशिषः क्वापि ब्रह्मर्षिर्मोक्षमप्युत । 

भक्तिं परां भगवति लब्धवान् पुरुषेऽव्यये ।।६।। 

नेपाली भावानुवादस् भगवान् शिवले भन्नुभयो– यी ब्रह्मर्षिले कुनै सांसारिक सुख वा मोक्षको पनि इच्छा राख्दैनन्। उनले त अविनाशी भगवान् श्रीहरिप्रति परम भक्ति प्राप्त गरिसकेका छन् ।।६।।

अथापि संवदिष्यामो भवान्येतेन साधुना । 

अयं हि परमो लाभो नृणां साधुसमागमः ।।७।। 

नेपाली भावानुवादस् तापनि हामी यी साधुसँग संवाद गर्नेछौँ। किनकि सत्पुरुषहरूको सङ्गत पाउनु नै मानिसका लागि सबैभन्दा ठूलो लाभ हो ।।७।।

सूत उवाच – 

इत्युक्त्वा तमुपेयाय भगवान् स सतां गतिः । 

ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वदेहिनाम् ।।८।। 

नेपाली भावानुवादस् यसो भनेर सबै विद्या र प्राणीका स्वामी भगवान् शिव ती मुनिको नजिक जानुभयो ।।८।।

तयोरागमनं साक्षादीशयोर्जगदात्मनोः । 

न वेद रुद्धधीवृत्तिरात्मानं विश्वमेव च ।।९।। 

नेपाली भावानुवादस् जगत्का आत्मा मानिने ती शिव(पार्वती साक्षात् अगाडि आउँदा पनि ध्यानमा मग्न मुनिले आफ्नो शरीर र संसारको कुनै पत्तो पाउनुभएन ।।९।।

भगवांस्तदभिज्ञाय गिरिशो योगमायया । 

आविशत्तद्‌गुहाकाशं वायुश्छिद्रमिवेश्वरः ।।१०।। 

नेपाली भावानुवादस् मुनिको अवस्था बुझेर सर्वसमर्थ शिवजी आफ्नो योगमायाद्वारा मुनिको हृदय आकाशमा त्यसरी नै प्रवेश गर्नुभयो, जसरी हावा सानो छिद्रमा पस्छ ।।१०।।

आत्मन्यपि शिवं प्राप्तं तडित्पिङ्‌गजटाधरम् । 

त्र्यक्षं दशभुजं प्रांशुमुद्यन्तमिव भास्करम् ।।११।। 

नेपाली भावानुवादस् मुनिले आफ्नो हृदयमा साक्षात् शिवजीलाई देख्नुभयो। बिजुली जस्तै पहेंलो जटा भएका, तीन आँखा र दश हात भएका शिव उदाउँदै गरेको सूर्य जस्तै तेजस्वी देखिनुहुन्थ्यो ।।११।।

व्याघ्रचर्माम्बरं शूल खट्वााङ्‌गचर्मभिः । 

अक्षमालाडमरुककपालासिधनुः सह ।।१२।। 

नेपाली भावानुवादस् बाघको छाला लगाउनुभएको, हातमा त्रिशूल, खट्वाङ्ग, ढाल, माला, डमरु, खप्पर, तरबार र धनुष लिएका शिवलाई मुनिले देख्नुभयो ।।१२।।

बिभ्राणं सहसा भातं विचक्ष्य हृदि विस्मितः । 

किमिदं कुत एवेति समाधेर्विरतो मुनिः ।।१३।। 

नेपाली भावानुवादस् अचानक हृदयमा यस्तो अद्भुत रूप प्रकट भएको देखेर मुनि छक्क पर्नुभयो। ूयो के होरु कहाँबाट आयोरुू भन्दै उहाँको समाधि खुल्यो ।।१३।।

नेत्रे उन्मील्य ददृशे सगणं सोमयाऽऽगतम् । 

रुद्रं त्रिलोकैकगुरुं ननाम शिरसा मुनिः ।।१४।। 

नेपाली भावानुवादस् उहाँले आँखा खोलेर हेर्दा पार्वती र गणहरूका साथमा साक्षात् त्रिलोकगुरु भगवान् रुद्रलाई देख्नुभयो र शिर झुकाएर प्रणाम गर्नुभयो ।।१४।।

तस्मै सपर्यां व्यदधात् सगणाय सहोमया । 

स्वागतासनपाद्यार्घ्यगन्धस्रग्धूपदीपकैः ।।१५।। 

नेपाली भावानुवादस् मुनिले शिव(पार्वती र गणहरूको स्वागत, आसन, पाद्य, अर्घ्य, सुगन्ध, माला, धूप र दीपद्वारा विधिपूर्वक पूजा गर्नुभयो ।।१५।।

आह चात्मानुभावेन पूर्णकामस्य ते विभो । 

करवाम किमीशान येनेदं निर्वृतं जगत् ।।१६।। 

नेपाली भावानुवादस् उहाँले भन्नुभयो– हे विभो१ हजुर आफैँमा पूर्ण हुनुहुन्छ। हजुरकै शक्तिले यो संसार चल्छ। हजुरका लागि मैले के सेवा गर्न सक्छु ररु ।।१६।।

नमः शिवाय शान्ताय सत्त्वाय प्रमृडाय च । 

रजोजुषेऽप्यघोराय नमस्तुभ्यं तमोजुषे ।।१७।। 

नेपाली भावानुवादस् शान्त, कल्याणकारी र सत्त्वगुणका स्वामी शिवलाई नमस्कार छ। रजोगुणद्वारा सृष्टिको र तमोगुणद्वारा संहारको कार्य गर्ने हजुरका सबै रूपलाई मेरो प्रणाम छ ।।१७।।

सूत उवाच ( एवं स्तुतः स भगवानादिदेवः सतां गतिः । 

परितुष्टः प्रसन्नात्मा प्रहसंस्तमभाषत ।।१८।। 

नेपाली भावानुवादस् मुनिको यस्तो स्तुति सुनेपछि आदिदेव भगवान् शिव प्रसन्न हुनुभयो र मुस्कुराउँदै भन्नुभयो ।।१८।।

श्रीभगवानुवाच – 

वरं वृणीष्व नः कामं वरदेशा वयं त्रयः । 

अमोघं दर्शनं येषां मर्त्यो यद् विन्दतेऽमृतम् ।।१९।। 

नेपाली भावानुवादस् भगवान् शिवले भन्नुभयो– हामी ९ब्रह्मा, विष्णु, महेश० तीनै जना वर दिने स्वामी हौँ, त्यसैले आफूले चाहेको वर माग्नुहोस्। हाम्रो दर्शन कहिल्यै व्यर्थ जाँदैन, जसले मानिसलाई अमर बनाउँछ ।।१९।।

ब्राह्मणः साधुः शान्ताः निःसङ्‌गा भूतवत्सलाः । 

एकान्तभक्ता अस्मासु निर्वैराः समदर्शिनः ।।२०।। 

नेपाली भावानुवादस् जो ब्राह्मण साधु, शान्त, आसक्तिरहित, सबै प्राणीमा दया राख्ने, हाम्रा अनन्य भक्त, शत्रुता नगर्ने र सबैलाई समान देख्ने हुन्छन्— ।।२०।।

सलोका लोकपालास्तान् वन्दन्त्यर्चन्त्युपासते । 

अहं च भगवान् ब्रह्मा स्वयं च हरिरीश्वरः ।।२१।। 

नेपाली भावानुवादस् त्यस्ता महानुभावहरूलाई लोकपालसहित सबैले वन्दना गर्छन्। म, ब्रह्मा र स्वयं भगवान् विष्णु पनि उनीहरूको सेवा र सम्मान गर्दछौँ ।।२१।।

न ते मय्यच्युतेऽजे च भिदामण्वपि चक्षते । 

नात्मनश्च जनस्यापि तद् युष्मान् वयमीमहि ।।२२।। 

नेपाली भावानुवादस् उनीहरू म ९शिव०, अच्युत ९विष्णु० र अज ९ब्रह्मा० मा कुनै भेद देख्दैनन्। उनीहरू आफ्नो र अरूको आत्मामा पनि भेद गर्दैनन्। त्यसैले हामी तपाईं जस्ता भक्तहरूको पूजा गर्छौँ ।।२२।।

न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवाश्चेतनोज्झिताः । 

ते पुनन्त्युरुकालेन यूयं दर्शनमात्रतः ।।२३।। 

नेपाली भावानुवादस् जलमय तीर्थ वा ढुङ्गाका मूर्तिहरूले धेरै समयपछि मात्र मानिसलाई पवित्र पार्छन्, तर तपाईं जस्ता महान् पुरुषको त दर्शन मात्रले मानिस तुरुन्तै पवित्र हुन्छ ।।२३।।

ब्राह्मणेभ्यो नमस्यामो येऽस्मद्‌रूपं त्रयीमयम् । 

बिभ्रत्यात्मसमाधानतपःस्वाध्यायसंयमैः ।।२४।। 

नेपाली भावानुवादस् हामी ती ब्राह्मणहरूलाई नमस्कार गर्छौँ, जसले समाधि, तपस्या र स्वाध्यायद्वारा हाम्रो वेदमय स्वरूपलाई धारण गर्छन् ।।२४।।

श्रवणाद् दर्शनाद् वापि महापातकिनोऽपि वः । 

शुध्येरन्नन्त्यजाश्चापि किमु संभाषणादिभिः ।।२५।। 

नेपाली भावानुवादस् तपाईंको दर्शन वा चर्चाले ठूला पापीहरू समेत शुद्ध हुन्छन् भने तपाईंसँग कुराकानी गर्नेहरू त झन् किन पवित्र नहोलान् ररु ।।२५।।

सूत उवाच – 

इति चन्द्रललामस्य धर्मगुह्योपबृंहितम् । व

चोऽमृतायनमृषिर्नातृप्यत् कर्णयोः पिबन् ।।२६।।

 नेपाली भावानुवादस् शिवजीका यी धर्मले भरिएका अमृतमय वचनहरू सुनेर मुनिको मन अझै अघाएन ।।२६।।

स चिरं मायया विष्णोः भ्रामितः कर्शितो भृशम् । 

शिववागमृतध्वस्त क्लेशपुञ्जस्तमब्रवीत् ।।२७।। 

नेपाली भावानुवादस् धेरै समयसम्म विष्णुको मायाले भौँतारिएर थकित भएका मुनिका सबै कष्ट शिवजीको वाणी सुन्ने बित्तिकै मेटिए र उहाँले भन्नुभयो ।।२७।।

मार्कण्डेय उवाच – 

अहो ईश्वरलीलेयं दुर्विभाव्या शरीरिणाम् । 

यन्नमन्तीशितव्यानि स्तुवन्ति जगदीश्वराः ।।२८।। 

नेपाली भावानुवादस् मार्कण्डेयले भन्नुभयो– अहो१ भगवान्‌को लीला कति अनौठो छ। जो स्वयं जगतका मालिक हुन्, उनीहरूले नै आफ्ना सेवकहरूको स्तुति र नमस्कार गरिरहनुभएको छ ।।२८।।

धर्मं ग्राहयितुं प्रायः प्रवक्तारश्च देहिनाम् । 

आचरन्त्यनुमोदन्ते क्रियमाणं स्तुवन्ति च ।।२९।। 

नेपाली भावानुवादस् मानिसहरूलाई धर्म सिकाउनका लागि हजुरहरू आफैँले धर्मको आचरण गर्नुहुन्छ र अरूलाई पनि त्यसो गर्न हौसला दिनुहुन्छ ।।२९।।

नैतावता भगवतः स्वमायामयवृत्तिभिः । 

न दुष्येतानुभावस्तैर्मायिनः कुहकं यथा ।।३०।। 

नेपाली भावानुवादस् जादुगरले आफ्नो जादुको खेल देखाउँदा ऊ आफैँ त्यसबाट प्रभावित नभए झैँ, हजुरले गर्ने यी लीलारूपी व्यवहारले हजुरको महिमामा कुनै कमी आउँदैन ।।३०।।

सृष्ट्वेरदं मनसा विश्वमात्मनानुप्रविश्य यः । 

गुणैः कुर्वद्‌भिराभाति कर्तेव स्वप्नदृग् यथा ।।३१।। 

नेपाली भावानुवादस् जसरी सपना देख्नेले सपनाको संसार बनाएर आफैँ त्यसमा पसे झैँ देखिन्छ, हजुर पनि यो संसार सृष्टि गरेर यसमा कर्ता झैँ देखिए पनि वास्तवमा निर्लिप्त हुनुहुन्छ ।।३१।।

तस्मै नमो भगवते त्रिगुणाय गुणात्मने । 

केवलायाद्वितीयाय गुरवे ब्रह्ममूर्तये ।।३२।। 

नेपाली भावानुवादस् तीनै गुणका स्वामी, अद्वितीय र साक्षात् ब्रह्मस्वरूप हजुर गुरुलाई मेरो नमस्कार छ ।।३२।।

कं वृणे नु परं भूमन् वरं त्वद् वरदर्शनात् । 

यद्दर्शनात् पूर्णकामः सत्यकामः पुमान् भवेत् ।।३३।। 

नेपाली भावानुवादस् हे अनन्त१ हजुरको दर्शन पाउनु नै सबैभन्दा ठूलो वरदान हो। हजुरको दर्शन पाएपछि मानिसका सबै इच्छाहरू आफैँ पूरा हुन्छन् ।।३३।।

वरमेकं वृणेऽथापि पूर्णात् कामाभिवर्षणात् । 

भगवत्यच्युतां भक्तिं तत्परेषु तथा त्वयि ।।३५।। 

वरमेकं वृणेऽथापि पूर्णात् कामाभिवर्षणात् ।

भगवत्यच्युतां भक्तिं तत्परेषु तथा त्वयि ॥ ३४ ॥

नेपाली भावानुवादस् तैपनि म एउटा वर माग्दछु— भगवान् अच्युत ९विष्णु०, उहाँका भक्तहरू र हजुर ९शिव० प्रति मेरो सधैँ अटल भक्ति रहोस् ।।३४।।

सूत उवाच – 

इत्यर्चितोऽभिष्टुतश्च मुनिना सूक्तया गिरा । 

तमाह भगवाञछर्वः शर्वया चाभिनन्दितः ।।३५।। 

नेपाली भावानुवादस् मुनिको यस्तो सुन्दर प्रार्थना सुनेर पार्वतीसहित भगवान् शिव अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो र भन्नुभयो ।।३५।।

कामो महर्षे सर्वोऽयं भक्तिमान् त्वमधोक्षजे । 

आकल्पान्ताद् यशः पुण्यमजरामरता तथा ।।३६।। 

नेपाली भावानुवादस् हे महर्षि१ तपाईंको यो इच्छा पूरा होस्। तपाईं भगवान्‌का परम भक्त हुनुहुन्छ। यस कल्पको अन्त्यसम्म तपाईंको पुण्य र यश रहोस् र तपाईं कहिल्यै बूढो नहुने र नमर्ने ९अजरामर० हुनुहोस् ।।३६।।

ज्ञानं त्रैकालिकं ब्रह्मन् विज्ञानं च विरक्तिमत् । 

ब्रह्मवर्चस्विनो भूयात् पुराणाचार्यतास्तु ते ।।३७।। 

नेपाली भावानुवादस् हे ब्राह्मण१ तपाईंलाई भूत, वर्तमान र भविष्यको ज्ञान होस्। तपाईंमा वैराग्यसहितको तत्वज्ञान रहोस् र तपाईं यस पुराणको महान् आचार्य बन्नुहोस् ।।३७।।

सूत उवाच – 

एवं वरान् स मुनये दत्त्वागात्त्र्यक्ष ईश्वरः । 

देव्यै तत्कर्म कथयन्ननुभूतं पुरामुना ।।३८।। 

नेपाली भावानुवादस् यसरी मुनिलाई वरदान दिएर भगवान् शिव पार्वतीलाई मुनिको पूर्ववृत्तान्त सुनाउँदै आफ्नो धाम तर्फ प्रस्थान गर्नुभयो ।।३८।।

सोऽपिअवाप्तमहायोगमहिमा भार्गवोत्तमः । 

विचरत्यधुनाप्यद्धा हरावेकान्ततां गतः ।।३९।। 

नेपाली भावानुवादस् महायोगको महिमा प्राप्त गरेका ती भृगुवंशी मार्कण्डेय ऋषि आज पनि भगवान् हरिको अनन्य भक्तिमा लीन भएर यस पृथ्वीमा विचरण गरिरहनुभएको छ ।।३९।।

अनुवर्णितमेतत्ते मार्कण्डेयस्य धीमतः । 

अनुभूतं भगवतो मायावैभवमद्‌भुतम् ।।४०।। 

नेपाली भावानुवादस् यसरी मैले बुद्धिमान मार्कण्डेय ऋषिले अनुभव गर्नुभएको भगवान्‌को अद्भुत मायाको वर्णन हजुरलाई सुनाएँ ।।४०।।

एतत् केचिदविद्वांसो मायासंसृतिरात्मनः । 

अनाद्यावर्तितं नॄणां कादाचित्कं प्रचक्षते ।।४१।। 

नेपाली भावानुवादस् कतिपय अज्ञानी मानिसहरू यसलाई साधारण घटना ठान्छन्, तर यो त जीवको संसार(चक्र बुझाउने भगवान्‌कै लीला हो ।।४१।।

य एवमेतद्‌भृगुवर्य वर्णितं 

रथाङ्‌गपाणेरनुभावभावितम् । 

संश्रावयेत् संशृणुयादु तावुभौ 

तयोर्न कर्माशयसंसृतिर्भवेत् ।।४२।। 

नेपाली भावानुवादस् हे भृगुश्रेष्ठ१ जसले भगवान् चक्रपाणिको यो महिमा सुन्छ वा अरूलाई सुनाउँछ, ती दुवैको कर्मबन्धन र संसार(चक्र नष्ट भएर जान्छ ।।४२।।

इति श्रीमद्भा गवते महापुराणे पारमहंस्यां

संहितायां द्वादशस्कन्धे दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑