द्वादश स्कन्ध – एकादशोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराण

द्वादश स्कन्ध – एकादशोऽध्यायः

---

शौनक उवाच – 

अथेममर्थं पृच्छामो भवन्तं बहुवित्तमम् ।

समस्ततन्त्रराद्धान्ते भवान् भागवततत्त्ववित् ॥ १ ॥

नेपाली भावानुवादः शौनकजीले भन्नुभयो– हे सूतजी! तपाईं समस्त शास्त्र र तन्त्रका परम ज्ञाता हुनुहुन्छ। हामी यहाँसँग एउटा अत्यन्त गूढ विषय सोध्न चाहन्छौँ, किनकि तपाईं भागवत तत्त्वका ज्ञाता हुनुहुन्छ ॥ १ ॥

 

तान्त्रिकाः परिचर्यायां केवलस्य श्रीयः पतेः ।

अङ्‌गोपाङ्‌गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यैः ॥ २ ॥

नेपाली भावानुवादः तन्त्रशास्त्रका ज्ञाताहरू भगवान् लक्ष्मीपतिको आराधना गर्दा उहाँका अङ्ग, उपअङ्ग, आयुध (अस्त्र) र आभूषणहरूको कल्पना कसरी गर्छन् र ती केका प्रतीक हुन्? ॥ २ ॥

 

तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् ।

येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम् ॥ ३ ॥

नेपाली भावानुवादः यहाँको कल्याण होस्। हामीलाई त्यो 'क्रियायोग' बताउनुहोस्, जसको कुशलताले मरणशील मानिसले पनि अमरत्व (मोक्ष) प्राप्त गर्न सफल हुन्छ ॥ ३ ॥

 

सूत उवाच –

नमस्कृत्य गुरून् वक्ष्ये विभूतीर्वैष्णवीरपि ।

याः प्रोक्ता वेदतन्त्राभ्यामाचार्यैः पद्मजादिभिः ॥ ४ ॥

नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– गुरुहरूलाई नमस्कार गरेर म यहाँहरूलाई भगवान् विष्णुका ती विभूतिहरूको वर्णन गर्नेछु, जुन ब्रह्माजी आदि आचार्यहरूले वेद र तन्त्रमा बताएका छन् ॥ ४ ॥

 

मायाद्यैर्नवभिस्तत्त्वैः स विकारमयो विराट् ।

निर्मितो दृश्यते यत्र सचित्के भुवनत्रयम् ॥ ५ ॥

नेपाली भावानुवादः माया आदि नौ तत्त्वहरू र विकारहरूबाट यो 'विराट रूप' निर्मित छ, जसमा तीनै लोकहरू चैतन्य स्वरूपमा देखिन्छन् ॥ ५ ॥

 

एतद् वै पौरुषं रूपं भूः पादौ द्यौः शिरो नभः ।

नाभिः सूर्योऽक्षिणी नासे वायुः कर्णौ दिशः प्रभोः ॥ ६ ॥

नेपाली भावानुवादः यो विराट पुरुषको रूपमा पृथ्वी उहाँका गोडा, स्वर्ग शिर, आकाश नाइटो, सूर्य आँखा, वायु नाक र सबै दिशा उहाँका कान हुन् ॥ ६ ॥

 

प्रजापतिः प्रजननमपानो मृत्युरीशितुः ।

तद्‌बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यमः ॥ ७ ॥

नेपाली भावानुवादः प्रजापति उहाँको प्रजननेन्द्रिय, अपान वायु मृत्यु, लोकपालहरू हात, चन्द्रमा मन र यमराज उहाँका भौँहरू हुन् ॥ ७ ॥

 

लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रमः ।

रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघाः पुरुषमूर्धजाः ॥ ८ ॥

नेपाली भावानुवादः लज्जा उहाँको माथिल्लो ओठ, लोभ तल्लो ओठ, दाँतको चमक ज्योत्स्ना, हाँसो माया र शरीरका रौंहरू वृक्ष-वनस्पति हुन्। बादलहरू उहाँको शिरका कपाल हुन् ॥ ८ ॥

 

यावानयं वै पुरुषो यावत्या संस्थया मितः ।

तावानसावपि महा पुरुषो लोकसंस्थया ॥ ९ ॥

नेपाली भावानुवादः जसरी यो व्यष्टि शरीर पञ्चभूत र इन्द्रियले बनेको छ, त्यसैगरी यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड पनि विराट पुरुषको समष्टि शरीर हो ॥ ९ ॥

 

कौस्तुभव्यपदेशेन स्वात्मज्योतिर्बिभर्त्यजः ।

तत्प्रभा व्यापिनी साक्षात् श्रीवत्समुरसा विभुः ॥ १० ॥

नेपाली भावानुवादः जन्मरहित भगवान्ले धारण गर्नुहुने 'कौस्तुभ मणि' आफ्नै आत्मज्योति हो र छातीमा रहेको 'श्रीवत्स' चिह्न त्यसैको व्यापक प्रभा हो ॥ १० ॥

 

स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् ।

वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत् स्वरम् ॥ ११ ॥

नेपाली भावानुवादः उहाँले लगाउनुभएको 'वनमाला' विभिन्न गुणमयी माया हो। पहेंलो वस्त्र (पीताम्बर) वेदका छन्द हुन् र यज्ञोपवीत (ब्रह्मसूत्र) तीनवटा स्वर (अ, उ, म) को प्रतीक हो ॥ ११ ॥

 

बिभर्ति साङ्‌ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले ।

मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्‌करम् ॥ १२ ॥

नेपाली भावानुवादः उहाँका 'मकर आकृति भएका

कुण्डल' साङ्ख्य र योगका प्रतीक हुन् भने शिरको मुकुट ब्रह्माजीको पद (सत्यलोक) को प्रतीक हो ॥ १२ ॥

 

अव्याकृतमनन्ताख्यमासनं यदधिष्ठितः ।

धर्मज्ञानादिभिर्युक्तं सत्त्वं पद्ममिहोच्यते ॥ १३ ॥

नेपाली भावानुवादः उहाँ विराजमान हुनुभएको आसन 'अनन्त' (शेषनाग) हो र जुन 'कमल' मा उहाँ बस्नुहुन्छ, त्यो धर्म र ज्ञानले युक्त सत्त्वगुण हो ॥ १३ ॥

 

ओजःसहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् ।

अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम् ॥ १४ ॥

नेपाली भावानुवादः उहाँको हातको 'गदा' प्राण, ओज र बलको प्रतीक हो। 'शङ्ख' जल तत्त्वको र 'सुदर्शन चक्र' तेज (अग्नि) तत्त्वको प्रतीक हो ॥ १४ ॥

 

नभोनिभं nभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् ।

कालरूपं धनुः शार्ङ्‌गं तथा कर्ममयेषुधिम् ॥ १५ ॥

नेपाली भावानुवादः उहाँको 'तरबार' (नन्दक) आकाश तत्त्व हो भने 'ढाल' तमोगुणको प्रतीक हो। 'शार्ङ्ग धनुष' काल (समय) को र 'तरकस' कर्मको प्रतीक हो ॥ १५ ॥

 

इन्द्रियाणि शरानाहुराकूतीरस्य स्यन्दनम् ।

तन्मात्राण्यस्याभिव्यक्तिं मुद्रयार्थक्रियात्मताम् ॥ १६ ॥

नेपाली भावानुवादः उहाँका 'बाण' इन्द्रियहरू हुन्, 'रथ' कर्म गर्ने संकल्प हो र उहाँका 'मुद्राहरू' भक्तको मनोकामना पूरा गर्ने क्रियाका प्रतीक हुन् ॥ १६ ॥

 

मण्डलं देवयजनं दीक्षा संस्कार आत्मनः ।

परिचर्या भगवत आत्मनो दुरितक्षयः ॥ १७ ॥

नेपाली भावानुवादः भगवान्को मण्डलको पूजा गर्नु भनेको आत्मालाई सुसंस्कृत गर्नु हो र उहाँको परिचर्या (सेवा) गर्नाले सबै पापहरू नष्ट हुन्छन् ॥ १७ ॥

 

भगवान् भगशब्दार्थं लीलाकमलमुद्वहन् ।

धर्मं यशश्च भगवांश्चामरव्यजनेऽभजत् ॥ १८ ॥

नेपाली भावानुवादः हातमा लिइएको 'लीलाकमल' ऐश्वर्य (भग) को प्रतीक हो। उहाँलाई हम्काइने 'चामर र व्यजन' धर्म र यशका प्रतीक हुन् ॥ १८ ॥

 

आतपत्रं तु वैकुण्ठं द्विजा धामाकुतोभयम् ।

त्रिवृद्‌वेदः सुपर्णाख्यो यज्ञं वहति पूरुषम् ॥ १९ ॥

नेपाली भावानुवादः उहाँको 'छाता' अभय वैकुण्ठ धाम हो र 'गरुड' (सुपर्ण) तीनवटा वेद हुन्, जसले यज्ञपुरुष भगवान्लाई वहन गर्छन् ॥ १९ ॥

 

अनपायिनी भगवती श्रीः साक्षादात्मनो हरेः ।

विष्वक्सेनस्तन्त्रमूर्तिः विदितः पार्षदाधिपः ।

नन्दादयोऽष्टौ द्वाःस्थाश्च तेऽणिमाद्या हरेर्गुणाः ॥ २० ॥

नेपाली भावानुवादः लक्ष्मीजी भगवान्की अभिन्न शक्ति हुनुहुन्छ। पार्षदका मुख्य 'विष्वक्सेन' तन्त्रशास्त्रका मूर्ति हुन् र नन्द आदि आठ द्वारपालहरू भगवान्का अणिमा आदि आठ सिद्धिहरू हुन् ॥ २० ॥

 

वासुदेवः सङ्‌कर्षणः प्रद्युम्नः पुरुषः स्वयम् ।

अनिरुद्ध इति ब्रह्मन् मूर्तिव्यूहोऽभिधीयते ॥ २१ ॥

नेपाली भावानुवादः वासुदेव, सङ्कर्षण, प्रद्युम्न र अनिरुद्ध— यी चारलाई 'चतुर्व्यूह' भनिन्छ ॥ २१ ॥

 

स विश्वस्तैजसः प्राज्ञस्तुरीय इति वृत्तिभिः ।

अर्थेन्द्रियाशयज्ञानैर्भगवान् परिभाव्यते ॥ २२ ॥

नेपाली भावानुवादः उहाँ नै विश्व, तैजस, प्राज्ञ र तुरीय— यी चार अवस्थाका रूपमा चिनिनुहुन्छ ॥ २२ ॥

 

अङ्‌गोपाङ्‌गायुधाकल्पैर्भगवांस्तच्चतुष्टयम् ।

बिभर्ति स्म चतुर्मूर्तिः भगवान् हरिरीश्वरः ॥ २३ ॥

नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीहरि नै आफ्ना अङ्ग, आयुध र आभूषणद्वारा यी चार मूर्तिहरू धारण गर्नुहुन्छ ॥ २३ ॥

 

द्विजऋषभ स एष ब्रह्मयोनिः स्वयन्दृक्

स्वमहिमपरिपूर्णो मायया च स्वयैतत् ।

सृजति हरति पातीत्याख्ययानावृताक्षो

विवृत इव निरुक्तस्तत्परैरात्मलभ्यः ॥ २४ ॥

नेपाली भावानुवादः हे ब्राह्मणश्रेष्ठ! उहाँ स्वयंप्रकाश र पूर्ण हुनुहुन्छ। उहाँले नै आफ्नो मायाले यो संसारको सृष्टि, पालन र संहार गर्नुहुन्छ ॥ २४ ॥

 

श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रु-

    ग्राजन्यवंशदहनान् अपवर्गवीर्य ।

गोविन्द गोपवनिताव्रजभृत्यगीत-

    तीर्थश्रवः श्रवणमङ्‌गल पाहि भृत्यान् ॥ २५ ॥

नेपाली भावानुवादः हे श्रीकृष्ण! हे अर्जुनका सखा! हे पृथ्वीको भार मेटाउने र भक्तहरूलाई मोक्ष दिने प्रभु! हे गोविन्द! हामी सेवकहरूको रक्षा गर्नुहोस् ॥ २५ ॥

 

य इदं कल्य उत्थाय महापुरुषलक्षणम् ।

तच्चित्तः प्रयतो जप्त्वा ब्रह्म वेद गुहाशयम् ॥ २६ ॥

नेपाली भावानुवादः जसले प्रातःकालमा उठेर एकाग्र मनले भगवान्को यो विराट स्वरूपको चिन्तन गर्दछ, उसले हृदयमा रहेका परमात्मालाई प्राप्त गर्दछ ॥ २६ ॥

 

शौनक उवाच –

शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय शृण्वते ।

सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तकः ॥ २७ ॥

नेपाली भावानुवादः शौनकजीले सोध्नुभयो– शुकदेवजीले राजा परीक्षितलाई सुनाउनुभएको सूर्यका ती सात-सातवटा गणहरू को-को हुन्, जो प्रत्येक महिनामा परिवर्तन हुन्छन्? ॥ २७ ॥

 

तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरैः ।

ब्रूहि नः श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरेः ॥ २८ ॥

नेपाली भावानुवादः ती गणहरूको नाम र कार्य के हो? हामीलाई सूर्यका रूपमा रहेका भगवान् श्रीहरिको त्यो व्यूह-महिमा बताउनुहोस् ॥ २८ ॥

 

सूत उवाच –

अनाद्यविद्यया विष्णोरात्मनः सर्वदेहिनाम् ।

निर्मितो लोकतन्त्रोऽयं लोकेषु परिवर्तते ॥ २९ ॥

नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– भगवान् विष्णुको मायाले नै यो संसारको व्यवस्था निर्मित छ र प्राणीहरू यसैमा भ्रमण गर्दछन् ॥ २९ ॥

 

एक एव हि लोकानां सूर्य आत्मादिकृद्धरिः ।

सर्ववेदक्रियामूलमृषिभिर्बहुधोदितः ॥ ३० ॥

नेपाली भावानुवादः सम्पूर्ण लोकका आत्मा र वेदका मूल कारण सूर्य भगवान् साक्षात् श्रीहरि नै हुनुहुन्छ, जसलाई ऋषिहरूले विभिन्न नामले वर्णन गरेका छन् ॥ ३० ॥

 

कालो देशः क्रिया कर्ता करणं कार्यमागमः ।

द्रव्यं फलमिति ब्रह्मन् नवधोक्तोऽजया हरिः ॥ ३१ ॥

नेपाली भावानुवादः काल, स्थान, क्रिया, कर्ता, करण, कार्य, शास्त्र, द्रव्य र फल— यी नौ रूपमा भगवान् नै प्रकट हुनुहुन्छ ॥ ३१ ॥

 

मध्वादिषु द्वादशसु भगवान् कालरूपधृक् ।

लोकतन्त्राय चरति पृथग् द्वादशभिर्गणैः ॥ ३२ ॥

नेपाली भावानुवादः चैत्र आदि बाह्र महिनामा भगवान् कालरूप धारण गरेर बाह्रवटा भिन्न गणहरूसँगै लोकव्यवहारका लागि भ्रमण गर्नुहुन्छ ॥ ३२ ॥

 

धाता कृतस्थली हेतिः वासुकी रथकृन्मुने ।

पुलस्त्यस्तुम्बुरुरिति मधुमासं नयन्त्यमी ॥ ३३ ॥

नेपाली भावानुवादः हे मुने! चैत्र महिनामा धाता (सूर्य), कृतस्थली (अप्सरा), हेति (राक्षस), वासुकी (सर्प), रथकृत् (यक्ष), पुलस्त्य (ऋषि) र तुम्बुरु (गन्धर्व)— यी सात शक्तिले महिना सञ्चालन गर्छन् ॥ ३३ ॥

 

अर्यमा पुलहोऽथौजाः प्रहेतिः पुञ्जिकस्थली ।

नारदः कच्छनीरश्च नयन्त्येते स्म माधवम् ॥ ३४ ॥

नेपाली भावानुवादः वैशाख महिनामा अर्यमा (सूर्य), पुलह (ऋषि), ओज (यक्ष), प्रहेति (राक्षस), पुञ्जिकस्थली (अप्सरा), नारद (गन्धर्व) र कच्छनीर (सर्प)— यी सात शक्तिले महिना सञ्चालन गर्छन् ॥ ३४ ॥

 

मित्रोऽत्रिः पौरुषेयोऽथ तक्षको मेनका हहाः ।

रथस्वन इति ह्येते शुक्रमासं नयन्त्यमी ॥ ३५ ॥

नेपाली भावानुवादः ज्येष्ठ महिनामा मित्र (सूर्य), अत्रि (ऋषि), पौरुषेय (राक्षस), तक्षक (सर्प), मेनका (अप्सरा), हाहा (गन्धर्व) र रथस्वन (यक्ष)— यी सात शक्तिले सूर्यको रथलाई अगाडि बढाउँछन् ॥ ३५ ॥

 

वसिष्ठो वरुणो रम्भा सहजन्यस्तथा हुहूः ।

शुक्रश्चित्रस्वनश्चैव शुचिमासं नयन्त्यमी ॥ ३६ ॥

नेपाली भावानुवादः आषाढ महिनामा वसिष्ठ (ऋषि), वरुण (सूर्य), रम्भा (अप्सरा), सहजन्य (राक्षस), हुहू (गन्धर्व), शुक्र (सर्प) र चित्रस्वन (यक्ष)— यी सात शक्तिले शासन गर्दछन् ॥ ३६ ॥

 

इन्द्रो विश्वावसुः श्रोता एलापत्रस्तथाङ्‌गिराः ।

प्रम्लोचा राक्षसो वर्यो नभोमासं नयन्त्यमी ॥ ३७ ॥

नेपाली भावानुवादः श्रावण महिनामा इन्द्र (सूर्य), विश्वावसु (गन्धर्व), श्रोता (यक्ष), एलापत्र (सर्प), अङ्गिरा (ऋषि), प्रम्लोचा (अप्सरा) र वर्य (राक्षस)— यी सात शक्तिले सूर्यको रथमा निवास गर्दछन् ॥ ३७ ॥

 

विवस्वानुग्रसेनश्च व्याघ्र आसारणो भृगुः ।

अनुम्लोचा शङ्‌खपालो नभस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ३८ ॥

नेपाली भावानुवादः भाद्रपद महिनामा विवस्वान् (सूर्य), उग्रसेन (गन्धर्व), व्याघ्र (राक्षस), आसारण (यक्ष), भृगु (ऋषि), अनुम्लोचा (अप्सरा) र शङ्खपाल (सर्प)— यी सात शक्तिले संसारलाई प्रकाशित गर्दछन् ॥ ३८ ॥

पूषा धनञ्जयो वातः सुषेणः सुरुचिस्तथा ।

घृताची गौतमश्चेति तपोमासं नयन्त्यमी ॥ ३९ ॥

नेपाली भावानुवादः आश्विन महिनामा पूषा (सूर्य), धनञ्जय (सर्प), वात (राक्षस), सुषेण (गन्धर्व), सुरुचि (यक्ष), घृताची (अप्सरा) र गौतम (ऋषि)— यी सात शक्तिहरू सूर्यको मण्डलमा रहन्छन् ॥ ३९ ॥

 

ऋतुर्वर्चा भरद्वाजः पर्जन्यः सेनजित्तथा ।

विश्व ऐरावतश्चैव तपस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ४० ॥

नेपाली भावानुवादः कार्तिक महिनामा ऋतु (यक्ष), वर्चा (राक्षस), भरद्वाज (ऋषि), पर्जन्य (सूर्य), सेनजित् (अप्सरा), विश्व (गन्धर्व) र ऐरावत (सर्प)— यी सात शक्तिले सूर्यको किरणको सञ्चालन गर्दछन् ॥ ४० ॥

 

अथांशुः कश्यपस्तार्क्ष्य ऋतसेनस्तथोर्वशी ।

विद्युच्छत्रुर्महाशङ्‌खः सहोमासं नयन्त्यमी ॥ ४१ ॥

नेपाली भावानुवादः मार्गशीर्ष महिनामा अंशु (सूर्य), कश्यप (ऋषि), तार्क्ष्य (यक्ष), ऋतसेन (गन्धर्व), उर्वशी (अप्सरा), विद्युच्छत्रु (राक्षस) र महाशङ्ख (सर्प)— यी सात शक्तिले रक्षा गर्दछन् ॥ ४१ ॥

 

भगः स्फूर्जोऽरिष्टनेमिरूर्ण आयुश्च पञ्चमः ।

कर्कोटकः पूर्वचित्तिः पुष्यमासं नयन्त्यमी ॥ ४२ ॥

नेपाली भावानुवादः पौष महिनामा भग (सूर्य), स्फूर्ज (राक्षस), अरिष्टनेमि (गन्धर्व), ऊर्ण (यक्ष), आयु (ऋषि), कर्कोटक (सर्प) र पूर्वचित्ति (अप्सरा)— यी सात शक्तिले सूर्यदेवलाई अगाडि बढाउँछन् ॥ ४२ ॥

 

त्वष्टा ऋचीकतनयः कम्बलश्च तिलोत्तमा ।

ब्रह्मापेतोऽथ सतजिद् धृतराष्ट्र इषम्भराः ॥ ४३ ॥

नेपाली भावानुवादः माघ महिनामा त्वष्टा (सूर्य), जमदग्नि (ऋषि), कम्बल (सर्प), तिलोत्तमा (अप्सरा), ब्रह्मापेत (राक्षस), शतजित् (यक्ष) र धृतराष्ट्र (गन्धर्व)— यी सात शक्तिले 'इषम्भरा' (सूर्यको किरण) को सञ्चालन गर्दछन् ॥ ४३ ॥

 

विष्णुरश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश्च सत्यजित् ।

विश्वामित्रो मखापेत ऊर्जमासं नयन्त्यमी ॥ ४४ ॥

नेपाली भावानुवादः फागुन महिनामा विष्णु (सूर्य), अश्वतर (सर्प), रम्भा (अप्सरा), सूर्यवर्चा (गन्धर्व), सत्यजित् (यक्ष), विश्वामित्र (ऋषि) र मखापेत (राक्षस)— यी सात शक्तिले संसारको कल्याण गर्दछन् ॥ ४४ ॥

 

एता भगवतो विष्णोरादित्यस्य विभूतयः ।

स्मरतां सन्ध्ययोर्नॄणां हरन्त्यंहो दिने दिने ॥ ४५ ॥

नेपाली भावानुवादः सूर्यका रूपमा रहेका विष्णुका यी विभूतिहरूलाई दुवै सन्ध्यामा स्मरण गर्नाले मानिसका दिनभरिका पापहरू नष्ट हुन्छन् ॥ ४५ ॥

 

द्वादशस्वपि मासेषु देवोऽसौ षड्भिरस्य वै ।

चरन् समन्तात्तनुते परत्रेह च सन्मतिम् ॥ ४६ ॥

नेपाली भावानुवादः बाह्रै महिनामा भगवान् आफ्ना गणहरूसँगै भ्रमण गरेर मानिसहरूलाई यस लोक र परलोकमा पनि सद्बुद्धि प्रदान गर्नुहुन्छ ॥ ४६ ॥

 

सामर्ग्यजुर्भिस्तल्लिङ्‌गैर्ऋषयः संस्तुवन्त्यमुम् ।

गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रतः ॥ ४७ ॥

नेपाली भावानुवादः ऋषिहरू साम, ऋक् र यजुर्वेदका मन्त्रले उहाँको स्तुति गर्छन्, गन्धर्वहरू गाउँछन् र अप्सराहरू उहाँको अगाडि नृत्य गर्छन् ॥ ४७ ॥

 

उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजकाः ।

चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैर्ऋता बलशालिनः ॥ ४८ ॥

नेपाली भावानुवादः नागहरूले रथलाई बाँध्छन्, यक्षहरूले रथ सजाउँछन् र बलशाली राक्षसहरूले पछाडिबाट रथलाई हाँक्छन् ॥ ४८ ॥

 

वालखिल्याः सहस्राणि षष्टिर्ब्रह्मर्षयोऽमलाः ।

पुरतोऽभिमुखं यान्ति स्तुवन्ति स्तुतिभिर्विभुम् ॥ ४९ ॥

नेपाली भावानुवादः साठी हजार निर्मल बालखिल्य ऋषिहरू सूर्यको सम्मुख हिँडेर विभुको स्तुति गर्दछन् ॥ ४९ ॥

एवं ह्यनादिनिधनो भगवान् हरिरीश्वरः । कल्पे कल्पे स्वमात्मानं व्यूह्य लोकानवत्यजः ॥ ५० ॥

 

नेपाली भावानुवादः यसरी जन्म र विनाशरहित अजन्मा भगवान् श्रीहरि प्रत्येक कल्पमा आफ्नै स्वरूपलाई विभिन्न व्यूहमा विभक्त गरेर लोकको रक्षा गर्नुहुन्छ ॥ ५० ॥

 

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे आदित्यव्यूहविवरणं नाम एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥

🌸 •••••••••• 🌸

🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸

अध्याय सारांश

श्रीमद्भागवत महापुराणको द्वादश स्कन्धको एघारौँ अध्यायमा भगवान् विष्णुको विराट स्वरूप र सूर्यदेवको बाह्रवटा व्यूह (आदित्य मण्डल) को विस्तृत वर्णन गरिएको छ। अध्यायको प्रारम्भमा शौनक ऋषिले सूतजीसँग भगवान्को आराधना विधि र उहाँको अङ्ग, आभूषण तथा आयुधहरूको प्रतीकात्मक अर्थका बारेमा प्रश्न गर्नुहुन्छ। सूतजीले उत्तर दिँदै यो ब्रह्माण्ड नै भगवान्को विराट स्वरूप भएको बताउनुहुन्छ, जहाँ पृथ्वी उहाँका गोडा, स्वर्ग शिर र सूर्य आँखाका रूपमा रहेका छन्। उहाँले धारण गर्ने कौस्तुभ मणि आत्मज्योति हो भने श्रीवत्स चिन्ह त्यसैको प्रभा हो। वनमाला भगवान्को माया शक्ति हो र पीताम्बर वेदका छन्दहरू हुन्। भगवान्को शङ्ख, चक्र, गदा र पद्म क्रमशः जल, तेज, प्राण र सत्त्वगुणका प्रतीक हुन्। यसै गरी उहाँका अन्य अस्त्र र भूषणहरूले पनि सृष्टिका विभिन्न तत्त्व र शक्तिहरूको प्रतिनिधित्व गर्दछन्।

अध्यायको दोस्रो भागमा सूर्य भगवान्को बाह्र महिनाको यात्रा र उहाँका गणहरूको वर्णन छ। भगवान् सूर्य साक्षात् विष्णुका स्वरूप हुन् जो बाह्रै महिना फरक-फरक नामले चिनिनुहुन्छ। प्रत्येक महिनामा सूर्यका साथमा एक ऋषि, एक अप्सरा, एक राक्षस, एक नाग, एक यक्ष र एक गन्धर्व गरी जम्मा सातवटा शक्ति (गण) हरू रहन्छन्। यी गणहरूले नै सूर्यको रथलाई अगाडि बढाउने, स्तुति गर्ने र संसारमा प्रकाश फैलाउने कार्यमा सहयोग गर्छन्। चैत्रमा धाता, वैशाखमा अर्यमा हुँदै फागुनमा विष्णु नामका सूर्यले संसारको रक्षा गर्छन्। यसरी प्रत्येक महिनामा सूर्यको मण्डल परिवर्तन भई प्राणीहरूलाई समय र बुद्धिको ज्ञान प्राप्त हुन्छ। यी सात शक्तिहरूले नै जगतको सञ्चालन र नियमन गर्ने कार्यमा भगवान् सूर्यलाई सहयोग पुर्‍याउँछन्। अन्त्यमा, यस आदित्य व्यूहको जसले बिहान र बेलुका स्मरण गर्छ, उसका सबै पापहरू नष्ट हुने र सद्बुद्धि प्राप्त हुने कुरा उल्लेख गर्दै यो अध्याय समाप्त हुन्छ। यो अध्यायले व्यक्तिको आध्यात्मिक चेतना र ब्रह्माण्डीय शक्ति बीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गरेको छ।

दार्शनिक पक्ष

यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहिरो र प्रतीकात्मक छ। यसले 'पिण्ड' (शरीर) र 'ब्रह्माण्ड' (संसार) बीचको तादात्म्यतालाई प्रस्तुत गर्दछ, जसलाई 'यथा पिण्डे तथा ब्रह्माण्डे' भनिन्छ। भगवान्का अस्त्र-शस्त्र र आभूषणहरूलाई केवल भौतिक वस्तुका रूपमा नहेरी आध्यात्मिक र सृजनात्मक शक्तिहरूको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। यसले के सन्देश दिन्छ भने यो दृश्य जगत् भगवान्कै विभूतिहरूको विस्तार हो। सूर्यका बाह्र व्यूहहरूले काल (समय) को अपरिवर्तनीय सत्ता र ईश्वरको सर्वव्यापकतालाई दर्शाउँछन्। सातवटा गणहरूको सहकार्यले संसार सञ्चालनका लागि विभिन्न शक्तिहरूको सन्तुलन आवश्यक हुन्छ भन्ने सिकाउँछ। अन्त्यमा, यो अध्यायले निर्गुण ब्रह्म नै सगुण रूपमा प्रकट भएर भक्तहरूको कल्याणका लागि विभिन्न लीला र रूप धारण गर्छ भन्ने अद्वैत र विशिष्टाद्वैत दर्शनको समन्वय प्रस्तुत गर्दछ। यसले मानिसलाई आफ्नो हृदयभित्रै विराट पुरुषको दर्शन गर्न प्रेरित गर्छ।

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑