श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– पञ्चमोऽध्यायः
द्वारि द्युनद्या ऋषभः कुरूणां
मैत्रेयमासीनमगाधबोधम् ।
क्षत्तोपसृत्याच्युतभावसिद्धः
पप्रच्छ सौशील्यगुणाभितृप्तः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– गंगाजीको किनारमा (हरिद्वारमा) अगाध बोध भएका परमज्ञानी मैत्रेय मुनि बसिरहनुभएको थियो। त्यहाँ पुगेर भगवद्भक्तिले सिद्ध हृदय भएका र साधु स्वभावले सम्पन्न कुरुश्रेष्ठ विदुरजीले उहाँलाई श्रद्धापूर्वक प्रश्न सोध्नुभयो ।।१।।
विदुर उवाच -
सुखाय कर्माणि करोति लोको
न तैः सुखं वान्यदुपारमं वा ।
विन्देत भूयस्तत एव दुःखं
यदत्र युक्तं भगवान् वदेन्नः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजीले भन्नुभयो– हे भगवन्! संसारमा सबै मानिस सुख प्राप्तिका लागि कर्म गर्दछन्, तर ती कर्मबाट न उनीहरूलाई वास्तविक सुख मिल्छ, न त दुःख नै हटेर जान्छ; उल्टै दुःख नै बढ्दै जान्छ। त्यसैले यस विषयमा के गर्नु उचित हुन्छ? कृपा गरेर मलाई बताउनुहोस् ।।२।।
जनस्य कृष्णाद् विमुखस्य दैवाद्
अधर्मशीलस्य सुदुःखितस्य ।
अनुग्रहायेह चरन्ति नूनं
भूतानि भव्यानि जनार्दनस्य ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः जो व्यक्ति दुर्भाग्यवश भगवान् श्रीकृष्णबाट विमुख, अधर्मपरायण र अत्यन्त दुःखी छ, उसमाथि अनुग्रह गर्नका लागि हजुरजस्ता जनार्दनका परम भक्त एवं कल्याणकारी महापुरुषहरू यस संसारमा विचरण गर्नुहुन्छ ।।३।।
तत्साधुवर्यादिश वर्त्म शं नः
संराधितो भगवान् येन पुंसाम् ।
हृदि स्थितो यच्छति भक्तिपूते
ज्ञानं सतत्त्वाधिगमं पुराणम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे साधुशिरोमणि! मलाई त्यो कल्याणकारी मार्गको उपदेश दिनुहोस्, जसको आराधना गर्नाले भगवान् श्रीकृष्ण भक्तको भक्तिले शुद्ध भएको हृदयमा आएर विराजमान हुनुहुन्छ र आफ्नो स्वरूपको अपरोक्ष अनुभव गराउने सनातन ज्ञान प्रदान गर्नुहुन्छ ।।४।।
करोति कर्माणि कृतावतारो
यान्यात्मतंत्रो भगवान् त्र्यधीशः ।
यथा ससर्जाग्र इदं निरीहः
संस्थाप्य वृत्तिं जगतो विधत्ते ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः तीनै लोकका स्वामी र परम स्वतन्त्र श्रीहरिले अवतार लिएर कुन–कुन लीलाहरू गर्नुहुन्छ? उहाँले कसरी इच्छाशून्य (निरीह) भएर पनि सृष्टिको आदिमा यस जगत्को रचना गर्नुभयो र कसरी यसलाई स्थापित गरेर जीवहरूको जीविकाको विधान गर्नुहुन्छ? ।।५।।
यथा पुनः स्वे ख इदं निवेश्य
शेते गुहायां स निवृत्तवृत्तिः ।
योगेश्वराधीश्वर एक एतद्
अनुप्रविष्टो बहुधा यथाऽऽसीत् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः फेरि कसरी यस जगत्लाई आफ्नै स्वरूपमा लीन गराई वृत्तिशून्य भई योगमायाको आश्रय लिएर शयन गर्नुहुन्छ? हे योगेश्वरहरूका पनि ईश्वर! उहाँ प्रभु एक भएर पनि कसरी यस ब्रह्माण्डमा अन्तर्यामी रूपले प्रविष्ट भएर अनेक रूपमा प्रकट हुनुहुन्छ? यी सबै रहस्य मलाई बताउनुहोस् ।।६।।
क्रीडन् विधत्ते द्विजगोसुराणां
क्षेमाय कर्माण्यवतारभेदैः ।
मनो न तृप्यत्यपि शृण्वतां नः
सुश्लोकमौलेश्चरितामृतानि ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले ब्राह्मण, गाई र देवताहरूको कल्याणका लागि अनेक अवतार धारण गरी लीलापूर्वक जुन कर्महरू गर्नुहुन्छ, ती सबै मलाई सुनाउनुहोस्। परम यशस्वी श्रीहरिको चरित्ररूपी लीलामृत पान गरेर हाम्रो मन कहिल्यै तृप्त हुँदैन ।।७।।
यैस्तत्त्वभेदैः अधिलोकनाथो
लोकानलोकान् सह लोकपालान् ।
अचीकॢपद्यत्र हि सर्वसत्त्व
निकायभेदोऽधिकृतः प्रतीतः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः समस्त लोकपतिका स्वामी श्रीहरिले कुन–कुन तत्त्वहरूद्वारा लोकपालहरूसहित विभिन्न लोकहरूको रचना गर्नुभयो? जहाँ सबै प्राणीहरूका भिन्न–भिन्न स्वभाव र अधिकारहरू स्पष्ट रूपमा देखिन्छन् ।।८।।
येन प्रजानामुत आत्मकर्म
रूपाभिधानां च भिदां व्यधत्त ।
नारायणो विश्वसृगात्मयोनिः
एतच्च नो वर्णय विप्रवर्य ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विप्रवर! विश्वका सृष्टिकर्ता स्वयम्भू नारायणले प्रजाका स्वभाव, कर्म, रूप र नामहरूको भेद कसरी रचना गर्नुभयो? त्यसका बारेमा पनि हामीलाई विस्तारपूर्वक बताउनुहोस् ।।९।।
परावरेषां भगवन् व्रतानि
श्रुतानि मे व्यासमुखादभीक्ष्णम् ।
अतृप्नुम क्षुल्लसुखावहानां
तेषामृते कृष्णकथामृतौघात् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! मैले व्यासजीको मुखबाट उच्च–नीच वर्ण र आश्रमका धर्महरूका बारेमा त धेरै पटक सुनेको छु, तर श्रीकृष्णको कथामृत बाहेक अरू सामान्य सुख दिने धर्मका कुराहरूबाट मेरो चित्त अघाइसकेको छ ।।१०।।
कस्तृप्नुयात्तीर्थपदोऽभिधानात्
सत्रेषु वः सूरिभिरीड्यमानात् ।
यः कर्णनाडीं पुरुषस्य यातो
भवप्रदां गेहरतिं छिनत्ति ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः ती तीर्थपाद श्रीहरिको गुणानुवादबाट को तृप्त हुन सक्छ र? हजुरजस्ता सन्तहरूको समाजमा महात्माहरूद्वारा गाइने उहाँको यश जब मानिसको कानमा प्रवेश गर्छ, तब त्यसले संसारचक्र फँसाउने घर–गृहस्थीप्रतिको आसक्तिलाई काटिदिन्छ ।।११।।
मुनिवरविवक्षुर्भगवद्गुणानां
सखापि ते भारतमाह कृष्णः ।
यस्मिन् नृणां ग्राम्यसुखानुवादैः
मतिर्गृहीता नु हरेः कथायाम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरका मित्र मुनिवर कृष्णद्वैपायन (व्यासजी) ले पनि भगवान्कै गुण वर्णन गर्ने इच्छाले महाभारतको रचना गर्नुभएको हो। त्यसमा विषयसुखका कुराहरूका माध्यमबाट मानिसको बुद्धिलाई भगवान्को कथातर्फ मोड्ने प्रयास गरिएको छ ।।१२।।
सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना
विरक्तिमन्यत्र करोति पुंसः ।
हरेः पदानुस्मृतिनिर्वृतस्य
समस्तदुःखाप्ययमाशु धत्ते ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रद्धालु पुरुषमा जब यो भगवत्कथाप्रति रुचि बढ्न थाल्छ, तब ऊ अन्य विषयहरूबाट विरक्त हुन्छ। भगवान्को चरणको चिन्तनबाट प्राप्त हुने आनन्दले उसले छिट्टै सम्पूर्ण दुःखहरूबाट मुक्ति पाउँछ ।।१३।।
तान् शोच्यशोच्यान् अविदोऽनुशोचे
हरेः कथायां विमुखानघेन ।
क्षिणोति देवोऽनिमिषस्तु येषां
आयुर्वृथावादगतिस्मृतीनाम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः मलाई त ती अत्यन्त अज्ञानी पुरुषहरूप्रति दुःख लाग्छ, जो पापका कारण श्रीहरिको कथाबाट विमुख छन्। व्यर्थका वादविवाद र अनावश्यक चिन्तनमा समय बिताउने त्यस्ता व्यक्तिहरूको अमूल्य आयुलाई निमिषरहित कालले निरन्तर नष्ट गरिरहेको छ ।।१४।।
तदस्य कौषारव शर्मदातुः
हरेः कथामेव कथासु सारम् ।
उद्धृत्य पुष्पेभ्य इवार्तबन्धो
शिवाय नः कीर्तय तीर्थकीर्तेः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मैत्रेयजी! हजुर दीनबन्धु हुनुहुन्छ। त्यसैले भमराले फूलबाट रस निकाले झैँ, लौकिक कथाहरूबाट सारभूत, परम कल्याणकारी र पवित्रकीर्ति श्रीहरिको कथा हाम्रो कल्याणका लागि सुनाउनुहोस् ।।१५।।
स विश्वजन्मस्थितिसंयमार्थे
कृतावतारः प्रगृहीतशक्तिः ।
चकार कर्माण्यतिपूरुषाणि
यानीश्वरः कीर्तय तानि मह्यम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः सर्वेश्वर श्रीकृष्णले जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र संहारका लागि आफ्नो मायाशक्तिलाई स्वीकार गरेर विभिन्न अवतारका माध्यमबाट जुन अलौकिक लीलाहरू गर्नुभयो, ती सबै मलाई सुनाउनुहोस् ।।१६।।
श्रीशुक उवाच –
स एवं भगवान् पृष्टः क्षत्त्रा कौषारविर्मुनिः ।
पुंसां निःश्रेयसार्थेन तमाह बहु मानयन् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– जब विदुरजीले जीवको कल्याणका लागि यस प्रकारको प्रश्न सोध्नुभयो, तब मुनिवर मैत्रेयले उनको प्रशंसा गर्दै भन्नुभयो ।।१७।।
मैत्रेय उवाच–
साधु पृष्टं त्वया साधो लोकान् साधु अनुगृह्णता ।
कीर्तिं वितन्वता लोके आत्मनोऽधोक्षजात्मनः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे साधु स्वभावका विदुरजी! हजुरले संसारका जीवहरूमाथि अनुग्रह गर्नका लागि नै यस्तो सुन्दर प्रश्न सोध्नुभएको हो। भगवान्मा चित्त अर्पण गर्ने हजुरजस्ता भक्तको कीर्ति यस लोकमा सधैँ फैलिरहनेछ ।।१८।।
नैतच्चित्रं त्वयि क्षत्तः बादरायणवीर्यजे ।
गृहीतोऽनन्यभावेन यत्त्वया हरिरीश्वरः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुरजी! हजुर व्यासजीका पुत्र हुनुहुन्छ। त्यसैले हजुरले अनन्य भावले सर्वेश्वर श्रीहरिको आश्रय लिनु कुनै आश्चर्यको कुरा होइन ।।१९।।
माण्डव्यशापाद् भगवान् प्रजासंयमनो यमः ।
भ्रातुः क्षेत्रे भुजिष्यायां जातः सत्यवतीसुतात् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः वास्तवमा हजुर प्रजालाई दण्ड दिने स्वयं यमराज नै हुनुहुन्छ। माण्डव्य ऋषिको श्रापका कारण हजुरले व्यासजीको वीर्यबाट दासीको गर्भमा जन्म लिनुभएको हो ।।२०।।
भवान् भगवतो नित्यं सम्मतः सानुगस्य ह ।
यस्य ज्ञानोपदेशाय माऽऽदिशद्भगवान् व्रजन् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर सधैँ भगवान् र उहाँका भक्तहरूको प्रिय हुनुहुन्छ। त्यसैले भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो धाम जाने समयमा हजुरलाई ज्ञानको उपदेश दिन मलाई आज्ञा दिनुभएको थियो ।।२१।।
अथ ते भगवल्लीला योगमायोरुबृंहिताः ।
विश्वस्थिति उद्भवान्तार्था वर्णयामि अनुपूर्वशः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले अब म जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र लयका लागि योगमायाद्वारा विस्तार गरिएका भगवान्का विभिन्न लीलाहरूको क्रमशः वर्णन गर्दछु ।।२२।।
भगवान् एक आसेदं अग्र आत्माऽऽत्मनां विभुः ।
आत्मेच्छानुगतावात्मा नानामत्युपलक्षणः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः सृष्टिको रचना हुनुभन्दा पहिले सबै आत्माका पनि आत्मा, सर्वव्यापी र अद्वितीय परमात्मा मात्र हुनुहुन्थ्यो। त्यतिबेला न कुनै दृष्टा थियो न त दृश्य नै; उहाँ आफ्नै इच्छामा लीन हुनुहुन्थ्यो ।।२३।।
स वा एष तदा द्रष्टा नापश्यद् दृश्यमेकराट् ।
मेनेऽसन्तमिवात्मानं सुप्तशक्तिः असुप्तदृक् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ अद्वितीय द्रष्टाका रूपमा प्रकाशित हुनुहुन्थ्यो तर कुनै दृश्य विद्यमान थिएन। शक्तिहरू सुप्त अवस्थामा रहेकाले उहाँले आफूलाई असत् झैँ (अदृश्य) ठान्नुभयो, तर वास्तवमा उहाँको ज्ञान र दृष्टि कहिल्यै लोप भएको थिएन ।।२४।।
सा वा एतस्य संद्रष्टुः शक्तिः सद् असदात्मिका ।
माया नाम महाभाग ययेदं निर्ममे विभुः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभाग विदुरजी! द्रष्टा र दृश्यको मेल गराउने जुन कार्य–कारणस्वरूपा शक्ति छ, त्यसैलाई 'माया' भनिन्छ। यसै मायाद्वारा भगवान्ले विश्वको रचना गर्नुभयो ।।२५।।
कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्यामधोक्षजः ।
पुरुषेणात्मभूतेन वीर्यमाधत्त वीर्यवान् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः कालशक्तिले जब सत्त्व, रज र तम गुणमय मायामा क्षोभ उत्पन्न भयो, तब परमात्माले आफ्नो अंश 'पुरुष' द्वारा त्यसमा चेतनरूप वीज स्थापित गर्नुभयो ।।२६।।
ततोऽभवन् महत्तत्त्वं अव्यक्तात् कालचोदितात् ।
विज्ञानात्माऽऽत्मदेहस्थं विश्वं व्यञ्जन तमोनुदः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः कालको प्रेरणाले त्यस अव्यक्त मायाबाट 'महत्तत्त्व' प्रकट भयो। त्यो महत्तत्त्व अज्ञानलाई नाश गर्ने र आफूभित्र सूक्ष्म रूपमा रहेको प्रपञ्चलाई अभिव्यक्त गर्ने विज्ञानस्वरूप थियो ।।२७।।
सोऽप्यंशगुणकालात्मा भगवद् दृष्टिगोचरः ।
आत्मानं व्यकरोद् आत्मा विश्वस्यास्य सिसृक्षया ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान्को दृष्टि परेपछि कालको अधीनमा रहेको त्यस महत्तत्त्वले विश्व रचनाका लागि अर्को रूप धारण गर्यो ।।२८।।
महत्तत्त्वाद् विकुर्वाणाद् अहंतत्त्वं व्यजायत ।
कार्यकारणकर्त्रात्मा भूतेन्द्रियमनोमयः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः महत्तत्त्वमा विकार उत्पन्न भएपछि 'अहंकार' को उत्पत्ति भयो। यो अहंकार नै कार्य (अधिभूत), कारण (अध्यात्म) र कर्ता (अधिदैव) रूप भएकाले पञ्चभूत, दश इन्द्रिय र मनको उत्पत्तिमा कारण बन्यो ।।२९।।
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा ।
अहंतत्त्वाद् विकुर्वाणात् मनो वैकारिकात् अभूत् ।
वैकारिकाश्च ये देवा अर्थाभिव्यञ्जनं यतः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो अहंकार सात्त्विक (वैकारिक), राजस (तैजस) र तामस गरी तीन प्रकारको छ। सात्त्विक अहंकारबाट मन र विषयहरूको ज्ञान गराउने इन्द्रियका अधिष्ठातृ देवताहरूको उत्पत्ति भयो ।।३०।।
तैजसानि इन्द्रियाण्येव ज्ञानकर्ममयानि च ।
तामसो भूतसूक्ष्मादिः यतः खं लिङ्गमात्मनः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः राजस अहंकारबाट ज्ञानेन्द्रिय र कर्मेन्द्रियहरू उत्पन्न भए भने तामस अहंकारबाट शब्दतन्मात्रा र त्यसबाट आकाशको उत्पत्ति भयो ।।३१।।
कालमायांशयोगेन भगवद् वीक्षितं नभः ।
नभसोऽनुसृतं स्पर्शं विकुर्वन् निर्ममेऽनिलम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः जब आकाशमा भगवान्को दृष्टि पर्यो, तब काल, माया र चिदाभासको योगले 'स्पर्श' तन्मात्रा र त्यसबाट वायुको उत्पत्ति भयो ।।३२।।
अनिलोऽपि विकुर्वाणो नभसोरुबलान्वितः ।
ससर्ज रूपतन्मात्रं ज्योतिर्लोकस्य लोचनम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः अत्यन्त बलवान् वायुले आकाशसँग मिलेर 'रूप' तन्मात्राको रचना गर्यो, जसबाट संसारलाई उज्यालो पार्ने तेज (अग्नि) को जन्म भयो ।।३३।।
अनिलेन अन्वितं ज्योतिः विकुर्वत् परवीक्षितम् ।
आधत्ताम्भो रसमयं कालमायांशयोगतः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः फेरि परमात्माको दृष्टि परेपछि वायुयुक्त तेजमा विकार भई 'रस' तन्मात्रा र त्यसबाट जलको उत्पत्ति भयो ।।३४।।
ज्योतिषाम्भोऽनुसंसृष्टं विकुर्वद् ब्रह्मवीक्षितम् ।
महीं गन्धगुणां आधात् कालमायांशयोगतः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि तेजयुक्त जलमा ब्रह्माको दृष्टि परेपछि 'गन्ध' गुणयुक्त पृथ्वीको उत्पत्ति भयो ।।३५।।
भूतानां नभआदीनां यद् यद् भव्यावरावरम् ।
तेषां परानुसंसर्गाद् यथा सङ्ख्यं गुणान् विदुः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुरजी! आकाश आदि पञ्चभूतहरूमध्ये जुन भूत पछि उत्पन्न भयो, त्यसमा आफ्नो अघिल्लो भूतको गुण पनि समाविष्ट हुन्छ भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ ।।३६।।
एते देवाः कला विष्णोः कालमायांशलिङ्गिनः ।
नानात्वात् स्वक्रियानीशाः प्रोचुः प्राञ्जलयो विभुम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः यी महत्तत्त्व आदिका अभिमानी देवताहरू भगवान्कै अंश हुन्। तर आपसमा भिन्न रहेकाले जब उनीहरू विश्व रचनाको कार्यमा सफल भएनन्, तब हात जोडेर भगवान्सँग बिन्ती गर्न लागे ।।३७।।
देवा ऊचुः -
नमाम ते देव पदारविन्दं
प्रपन्नतापोपशमातपत्रम् ।
यन्मूलकेता यतयोऽञ्जसोरु
संसारदुःखं बहिरुत्क्षिपन्ति ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले भने– हे देव! हामी हजुरको त्यस चरणकमलको वन्दना गर्दछौँ, जो शरणमा आएका जीवहरूको ताप नाश गर्नका लागि छत्र समान छ र जसको आश्रय लिएर योगीहरूले संसारको दुःखलाई सजिलै त्याग्न सक्छन् ।।३८।।
धातर्यदस्मिन् भव ईश जीवाः
तापत्रयेणाभिहता न शर्म ।
आत्मन्लभन्ते भगवंस्तवाङ्घ्रि
च्छायां सविद्यामत आश्रयेम ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे जगत्कर्ता ईश्वर! यस संसारमा त्रिताप (आध्यात्मिक, आधिभौतिक र आधिदैविक) बाट पीडित जीवले कहिल्यै शान्ति पाउँदैन। त्यसैले हे भगवन्! हामी हजुरको चरणकमलको शितल छहारीको आश्रय लिन्छौँ ।।३९।।
मार्गन्ति यत्ते मुखपद्मनीडैः
छन्दःसुपर्णैः ऋषयो विविक्ते ।
यस्याघमर्षोदसरिद्वरायाः
पदं पदं तीर्थपदः प्रपन्नाः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः वेदहरू हजुरको मुखमा बस्ने पन्छी हुन् र तिनकै आश्रयमा ऋषिहरू हजुरको त्यस चरणको खोजी गर्छन्, जहाँबाट पाप नाशिनी गंगाजीको उद्गम भएको छ। हामी त्यही परम पावन चरणकमलको शरण लिन्छौँ ।।४०।।
यत् श्रद्धया श्रुतवत्या च
भक्त्या सम्मृज्यमाने हृदयेऽवधाय ।
ज्ञानेन वैराग्यबलेन धीरा
व्रजेम तत्तेऽङ्घ्रिसरोजपीठम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रद्धालु भक्तहरूले श्रवण र कीर्तनद्वारा शुद्ध भएको अन्तःकरणमा धारण गर्ने तथा ज्ञान र वैराग्यद्वारा प्राप्त हुने हजुरको त्यस चरणकमलको हामी शरण लिन्छौँ ।।४१।।
विश्वस्य जन्मस्थितिसंयमार्थे
कृतावतारस्य पदाम्बुजं ते ।
व्रजेम सर्वे शरणं यदीश
स्मृतं प्रयच्छत्यभयं स्वपुंसाम् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ईश्वर! हजुर जगत्को सृष्टि, स्थिति र संहारका लागि अवतार लिनुहुन्छ। हामी हजुरको त्यस चरणकमलको शरण लिन्छौँ, जसको स्मरण मात्रले भक्तहरूलाई अभय प्राप्त हुन्छ ।।४२।।
यत्सानुबन्धेऽसति देहगेहे
ममाहं इति ऊढ दुराग्रहाणाम् ।
पुंसां सुदूरं वसतोऽपि पुर्यां
भजेम तत्ते भगवन् पदाब्जम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः जो मानिस देह, गेह र अन्य सम्बन्धहरूमा 'म' र 'मेरो' भन्ने अहंकार राख्छ, उसको हृदयमा हजुर विराजमान भएर पनि हजुर धेरै टाढा हुनुहुन्छ। हामी हजुरको त्यस चरणकमलको भजन गर्दछौँ ।।४३।।
तान् वै ह्यसद्वृत्तिभिरक्षिभिर्ये
पराहृतान्तर्मनसः परेश ।
अथो न पश्यन्ति उरुगाय नूनं
ये ते पदन्यासविलासलक्ष्याः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परेश! इन्द्रियहरूका विषयमा हराएका र मन बाहिर भौँतारिरहेका व्यक्तिहरूले हजुरका भक्तहरूको र हजुरको लीलाको दर्शन पाउन सक्दैनन्। उनीहरू हजुरको सामीप्यबाट वञ्चित रहन्छन् ।।४४।।
पानेन ते देव कथासुधायाः
प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये ।
वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं
यथाञ्जसान् वीयुरकुण्ठधिष्ण्यम् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देव! हजुरको कथामृत पान गरेर जसको हृदय निर्मल भएको छ, उनीहरूले वैराग्य र आत्मज्ञान प्राप्त गरी सजिलै हजुरको वैकुण्ठ धाम प्राप्त गर्दछन् ।।४५।।
तथापरे चात्मसमाधियोग
बलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् ।
त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति
तेषां श्रमः स्यान्न तु सेवया ते ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्य कतिपय धीर पुरुषहरू समाधिका बलले मायालाई जितेर हजुरमा लीन हुन्छन्, तर उनीहरूलाई धेरै परिश्रम पर्छ। हजुरको सेवाको मार्गमा भने त्यस्तो कठिनाइ हुँदैन ।।४६।।
तत्ते वयं लोकसिसृक्षयाद्य
त्वयानुसृष्टास्त्रिभिरात्मभिः स्म ।
सर्वे वियुक्ताः स्वविहारतन्त्रं
न शक्नुमस्तत् प्रतिहर्तवे ते ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे आदिदेव! हजुरले सृष्टिको इच्छाले हामीलाई त्रिगुणमय स्वभावका साथ उत्पन्न गर्नुभयो। तर स्वभाव फरक भएकाले हामी आपसमा मिल्न सकेका छैनौँ। त्यसैले हजुरको लीलाको साधनरूप ब्रह्माण्डको रचना गर्न हामी असमर्थ भएका छौँ ।।४७।।
यावद्बलिं तेऽज हराम काले
यथा वयं चान्नम्दाम यत्र ।
यथोभयेषां त इमे हि लोका
बलिं हरन्तोऽन्नमदन्त्यनूहाः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अजन्मा प्रभु! हामीलाई यस्तो शक्ति दिनुहोस् कि हामीले ब्रह्माण्डको रचना गरी हजुरलाई अर्पण गर्न सकौँ र सबै जीवहरूले पनि निर्बाध रूपमा आफ्नो भाग प्राप्त गर्न सकून् ।।४८।।
त्वं नः सुराणामसि सान्वयानां
कूटस्थ आद्यः पुरुषः पुराणः ।
त्वं देव शक्त्यां गुणकर्मयोनौ
रेतस्त्वजायां कविमादधेऽजः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर निर्विकार र पुराण पुरुष हुनुहुन्छ। हे देव! हजुर अजन्माले नै आफ्नो मायाशक्तिमा चिदाभासरूप वीर्य स्थापित गर्नुभएको थियो, जो गुण र कर्मको मूल कारण हो ।।४९।।
ततो वयं मत्प्रमुखा यदर्थे
बभूविमात्मन् करवाम किं ते ।
त्वं नः स्वचक्षुः परिदेहि शक्त्या
देव क्रियार्थे यद् अनुग्रहाणाम् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः हे परमात्मन्! महत्तत्त्व आदि हामी देवगण जुन कार्यका लागि उत्पन्न भएका हौँ, अब हामीले के गर्नुपर्छ? हे देव! हजुर नै हामीमाथि अनुग्रह गर्ने हुनुहुन्छ। त्यसैले ब्रह्माण्ड रचनाका लागि हामीलाई क्रियाशक्ति र ज्ञानशक्ति प्रदान गर्नुहोस् ।।५०।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे
पारमहंस्यां संहितायां
तृतीयस्कन्धे विदुरोद्धवसंवादे पञ्चमोऽध्यायः ।।५।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा विदुरजी र मैत्रेय मुनिको हरिद्वारमा भएको भेट र सृष्टिको प्रक्रियाको गम्भीर चर्चा गरिएको छ। विदुरजीले सांसारिक सुखको खोजीमा मानिसले गर्ने कर्महरू र तिनले निम्त्याउने दुःखको बारेमा मैत्रेयजीलाई प्रश्न सोध्नुहुन्छ। उहाँ भन्नुहुन्छ कि सन्तहरूको जन्म नै अधर्मी र दुःखी मानिसहरूलाई सही मार्ग देखाउनका लागि हुन्छ। विदुरजीले भगवान् श्रीकृष्णका अवतार, लीला, सृष्टिको प्रक्रिया र प्रलयको रहस्य जान्ने इच्छा व्यक्त गर्नुहुन्छ। उहाँका अनुसार, व्यासजीले महाभारतमा सांसारिक सुखका कथा सुनाएर पनि मानिसको मनलाई कृष्णको भक्तिमा लगाउने प्रयास गर्नुभएको छ। तर अब विदुरजीलाई केवल शुद्ध कृष्णकथा सुन्ने अभिलाषा छ, जसले संसारी आसक्तिलाई जरैदेखि काट्न सकोस्। मैत्रेयजीले विदुरजीको प्रशंसा गर्दै भन्नुहुन्छ कि विदुरजी वास्तवमा प्रजालाई दण्ड दिने यमराजकै अवतार हुनुहुन्छ। माण्डव्य ऋषिको श्रापका कारण विदुरजीले दासीको गर्भमा जन्म लिनु परेको थियो। मैत्रेयजीले भगवान् श्रीकृष्णले स्वधाम जाने समयमा विदुरजीलाई ज्ञान दिन आफूलाई आज्ञा दिएको कुरा पनि सुनाउनुहुन्छ। त्यसपछि सृष्टिको वर्णन गर्दै मैत्रेयजी भन्नुहुन्छ कि सृष्टिको प्रारम्भमा केवल अद्वितीय परमात्मा मात्र हुनुहुन्थ्यो। भगवान्ले आफ्नो 'माया' शक्तिद्वारा जगत्को रचना गर्नुभयो। कालशक्तिले मायामा क्षोभ उत्पन्न भएपछि परमात्माले त्यसमा वीर्य स्थापित गर्नुभयो। त्यसबाट महत्तत्त्व र महत्तत्त्वबाट अहंकारको उत्पत्ति भयो। अहंकार तीन प्रकारका हुन्छन्– सात्त्विक, राजस र तामस। सात्त्विक अहंकारबाट मन र देवताहरूको, राजसबाट इन्द्रियहरूको र तामसबाट पञ्चभूतहरूको उत्पत्ति भयो। तामस अहंकारबाट शब्द र त्यसबाट आकाश, फेरि क्रमशः वायु, तेज (अग्नि), जल र पृथ्वीको उत्पत्ति भयो। प्रत्येक पछिल्लो तत्त्वमा अघिल्लो तत्त्वको गुण पनि समाविष्ट हुन्छ। जब यी तत्त्वहरू र तिनका अभिमानी देवताहरू ब्रह्माण्ड रचना गर्न असमर्थ भए, तब उनीहरूले भगवान्को स्तुति गरे। देवताहरूले भगवान्को चरणकमलको वन्दना गर्दै आफूहरूलाई सृष्टि गर्न सक्ने सामर्थ्य दिन प्रार्थना गरे। उनीहरूले भने कि भगवान्को भक्ति विना कुनै पनि कार्य सफल हुन सक्दैन। मानिसको हृदयमा भगवान् भएर पनि अहंकारका कारण उहाँ टाढा हुनुहुन्छ। देवताहरूले आफूहरूलाई ज्ञान र क्रियाशक्ति प्रदान गर्न भगवान्सँग बिन्ती गरे। यो अध्यायले भौतिक संसारको संरचना र ईश्वरको सर्वोच्चतालाई स्पष्ट पार्छ। अन्त्यमा, देवताहरूको यो सामूहिक प्रार्थनाले सृष्टिको सफल सञ्चालनका लागि ईश्वरीय शक्तिको आवश्यकतालाई दर्शाउँछ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'प्रकृति र पुरुष' को सम्बन्धमा आधारित छ। यसले सिकाउँछ कि जगत् केवल भौतिक परमाणुहरूको मेल होइन, यसको पछाडि ईश्वरीय चेतना (पुरुष) र शक्ति (माया) को हात छ। साङ्ख्य दर्शनको सृष्टिक्रमलाई यहाँ भक्तिपूर्ण ढङ्गले व्याख्या गरिएको छ। 'महत्तत्त्व' र 'अहंकार' को उत्पत्तिले मानवीय चेतनाको क्रमिक विकासलाई बुझाउँछ। त्रिताप (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक) को चर्चाले संसारको वास्तविक स्वरूप दुःखमय छ भन्ने कुरा प्रष्ट पार्छ। भगवान्को चरणकमललाई 'छत्र' सँग तुलना गर्नुले शरणागतिको महत्त्व दर्शाउँछ। 'म' र 'मेरो' भन्ने अहंकार नै भगवान् र जीवबीचको पर्खाल हो भन्ने यसको मुख्य निचोड हो। पञ्चभूतको उत्पत्ति क्रमले विज्ञान र अध्यात्मको सुन्दर समन्वय देखाउँछ। ज्ञानको मार्ग कठिन भए पनि भक्तिमार्ग (सेवा) सरल र सुलभ छ भन्ने सन्देश यहाँ दिइएको छ। देवताहरूको प्रार्थनाले यो कुरा स्पष्ट पार्छ कि अहंकार त्यागेर ईश्वरमा समर्पित नभएसम्म कुनै पनि ठूलो कार्य सम्पन्न हुन सक्दैन। समग्रमा, यो अध्यायले अद्वैत परमात्मा कसरी सगुण संसारमा परिणत हुनुहुन्छ भन्ने रहस्य खोल्छ।
