श्रीमद्भागवत महापुराण
एकादशस्कन्धः – दशमोऽध्यायः
श्रीभगवानुवाच –
मयोदितेष्ववहितः स्वधर्मेषु मदाश्रयः ।
वर्णाश्रमकुलाचारमकामात्मा समाचरेत् ।। १ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– मेरो शरणमा रहेर सावधानीपूर्वक मैले बताएका धर्महरूको पालना गर्नु र निष्काम भावले वर्ण, आश्रम तथा कुलअनुसार सदाचारको पालना गर्नु ।। १ ।।
अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम् ।
गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारम्भविपर्ययम् ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः स्वधर्मको पालनद्वारा चित्त शुद्ध भएको व्यक्तिले यस्तो विचार गर्नुपर्दछ कि विषयमा आसक्त भएका व्यक्तिले गरेका सम्पूर्ण कर्महरूको फल अन्ततः उल्टो (दुःखद) नै प्राप्त हुन्छ ।। २ ।।
सुप्तस्य विषयालोको ध्यायतो वा मनोरथः ।
नानात्मकत्वाद् विफलस्तथा भेदात्मधीर्गुणैः ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः निद्रामा देखिने सपना र मनले चिताएका अनेक थरी मनोरथहरू जसरी व्यर्थ हुन्छन्, त्यसरी नै इन्द्रिय र गुणहरूद्वारा गरिने भेदबुद्धि पनि अनेक प्रकारको हुने भएकाले निष्फल नै हुन्छ ।। ३ ।।
निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत् ।
जिज्ञासायां संप्रवृत्तो नाद्रियेत् कर्मचोदनाम् ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः मेरो अनन्य भक्तले सधैँ निष्काम कर्मको सेवा गरोस् र सकाम कर्मलाई त्यागिदेओस् । तर जब आत्मतत्त्व जान्ने जिज्ञासा जागृत हुन्छ, तब उसले कर्मकाण्डका विधि-विधान (नित्य-नैमित्तिक कर्म) तर्फ पनि मन नलगाओस् ।। ४ ।।
यमानभीक्ष्णं सेवेत नियमान् मत्परः क्वचित् ।
मदभिज्ञं गुरुं शान्तमुपासीत मदात्मकम् ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः मेरा भक्तले अहिंसा, सत्य आदि यम र शौच-सन्तोष आदि नियमहरूको सदा पालना गरून् । मेरो यथार्थ स्वरूप जान्ने र शान्त स्वभाव भएका गुरुलाई मेरै रूप सम्झिएर निष्ठापूर्वक सेवा गरून् ।। ५ ।।
अमान्यमत्सरो दक्षो निर्ममो दृढसौहृदः ।
असत्वरोऽर्थजिज्ञासुरनसूयुरमोघवाक् ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः आत्मज्ञानका इच्छुक शिष्यले अभिमानरहित, ईर्ष्यारहित र सिपालु हुनुपर्दछ । उसले ममता त्याग गरी गुरुमा दृढ प्रेम राख्नुपर्दछ, ज्ञान प्राप्तिका लागि हतार नगर्नु, तत्त्व बुझ्न जिज्ञासु बन्नु, कसैको दोष नदेख्नु र व्यर्थका कुरा नगर्नु ।। ६ ।।
जायापत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रविणादिषु ।
उदासीनः समं पश्यन् सर्वेष्वर्थमिवात्मनः ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः जिज्ञासुको परम धन नै आत्मा हो, त्यसैले उसले पत्नी, सन्तान, घर, खेत, नातागोता र धन आदि विषयमा अनासक्त भई उदासीन रहनुपर्दछ र सबैमा आफ्नो आत्मालाई नै समान रूपले देख्नुपर्दछ ।। ७ ।।
विलक्षणः स्थूलसूक्ष्माद् देहादात्मेक्षिता स्वदृक् ।
यथाऽग्निर्दारुणो दाह्याद् दाहकोऽन्यः प्रकाशकः ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! जसरी बल्ने दाउराभन्दा त्यसलाई बाल्ने र प्रकाशित गर्ने अग्नि भिन्न हुन्छ, त्यसरी नै द्रष्टा र स्वयंप्रकाश आत्मा पनि स्थूल तथा सूक्ष्म शरीरभन्दा भिन्न हुन्छ ।। ८ ।।
निरोधोत्पत्त्यणुबृहन्नानात्वं तत्कृतान् गुणान् ।
अन्तः प्रविष्ट आधत्त एवं देहगुणान् परः ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः जसरी काठभित्र रहेको अग्निले काठको स्वरूपअनुसार सानो, ठुलो, उत्पत्ति वा विनाश भएको जस्तो देखिन्छ, त्यसरी नै शरीरभित्र प्रविष्ट भएको परमात्मामा पनि शरीरकै गुणहरू (जन्म-मृत्यु आदि) प्रतीत हुन्छन् ।। ९ ।।
योऽसौ गुणैवर्रचितो देहोऽयं पुरुषस्य हि ।
संसारस्तन्निबन्धोऽयं पुंसो विद्याच्छिदात्मनः ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः परमात्माका गुणहरूद्वारा नै यो शरीर बनेको हो । जीवको यो जन्म-मृत्यु रूप संसार पनि यही शरीरको बन्धन र अज्ञानको कारणले भएको हो, जसलाई आत्मज्ञानले मात्र नष्ट गर्न सकिन्छ ।। १० ।।
तस्माज्जिज्ञासयाऽऽत्मानमात्मस्थं केवलं परम् ।
सङ्गम्य निरसेदेतद्वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम् ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसैले विवेकद्वारा अन्तःकरणमा रहेका अद्वितीय परमात्मालाई चिनेर बाह्य पदार्थहरूलाई सत्य ठान्ने बुद्धिलाई क्रमैसँग हटाउँदै जानुपर्दछ ।। ११ ।।
आचार्योऽरणिराद्यः स्यादन्तेवास्युत्तरारणिः ।
तत्सन्धानं प्रवचनं विद्यासन्धिः सुखावहः ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः ज्ञानरूपी अग्निको उत्पत्तिका लागि आचार्य (गुरु) माथिल्लो अरणि (काठको टुक्रा) र शिष्य तल्लो अरणि हुन् । गुरुको उपदेश मन्थन गर्ने काठ हो, जसबाट उत्पन्न हुने विद्यारूपी सन्धि अत्यन्त सुखदायक हुन्छ ।। १२ ।।
वैशारदी सातिविशुद्धबुद्धि–
गुणांश्च सन्दह्य यदात्ममेतत्
स्वयं च शाम्यत्यसमिद् यथाग्निः ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः निपुण गुरुबाट प्राप्त भएको त्यो अत्यन्त विशुद्ध बुद्धिले गुणहरूबाट उत्पन्न भएको मायालाई हटाइदिन्छ । संसार बनाउने गुणहरूलाई भष्म गरिसकेपछि त्यो ज्ञान पनि समिधा सकिएको आगोझैँ आफैँमा शान्त हुन्छ ।। १३ ।।
अथैषां कर्मकर्तककणां भोक्तृणां सुखदुःखयोः ।
नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ।। १४ ।।
मन्यसे सर्वभावानां संस्था द्यौत्पत्तिकी यथा ।
तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धीः ।। १५ ।।
एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगतः ।
कालावयवतः सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः हे उद्धव! यदि तिमी जीवलाई कर्मको कर्ता र सुख-दुःखको भोक्ता मान्छौ र जगत्, काल, शास्त्र तथा आत्मालाई अनेक र नित्य मान्दछौ भने पनि शरीरको सम्बन्धका कारण कालको गतिअनुसार सबै जीवहरूको बारम्बार जन्म-मृत्यु भइरहन्छ ।। १४–१६ ।।
अत्रापि कर्मणां कर्तुरस्वातन्त्र्यं च लक्ष्यते ।
भोक्तुश्च दुःखसुखयोः को न्वर्थो विवशं भजेत् ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः यस अवस्थामा पनि कर्म गर्ने र फल भोग्ने जीव पराधीन नै देखिन्छ । जो आफैँ विवश र अरूको अधीनमा छ, त्यस्तो जीवलाई विषय-भोगबाट कसरी वास्तविक सुख मिल्न सक्छ र? ।। १७ ।।
न देहिनां सुखं किञ्चिद् विद्यते विदुषामपि ।
तथा च दुःखं मूढानां वृथाहङ्करणं परम् ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः विद्वान्हरूलाई पनि सधैँ सुख हुँदैन र मूर्खहरूलाई पनि सधैँ दुःख हुँदैन । सुख-दुःख प्रारब्धअनुसार मिल्ने भएकाले 'म जान्ने भएर सुख पाएँ' भनी अहङ्कार गर्नु व्यर्थ छ ।। १८ ।।
यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदुःखयोः ।
तेऽप्यद्धा न विदुर्योगं मृत्युर्न प्रभवेद् यथा ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः यदि कोही सुख पाउने र दुःख हटाउने उपाय जान्दछन् भने पनि उनीहरूले मृत्युलाई जित्ने उपाय जान्दैनन्, जसका अगाडि सबै उपाय निष्फल हुन्छन् ।। १९ ।।
को न्वर्थः सुखयत्येनं कामो वा मृत्युरन्तिके ।
आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टिदः ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः मृत्युको मुखमा पुगेको व्यक्तिलाई कुनै पनि कामना वा भोगले सुख दिन सक्दैन । जसरी वधशालातर्फ लगिँदै गरेको अपराधीलाई चन्दन र मालाले कुनै खुसी दिँदैन, त्यसै गरी मृत्युको नजिक पुगेको मानिसलाई संसारका विषयले सुख दिँदैनन् ।। २० ।।
श्रुतं च दृष्टवद् दुष्टं स्पर्धासूयात्ययव्ययैः ।
बह्वन्तरायकामत्वात् कृषिवच्चापि निष्फलम् ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः देखेको लौकिक सुखझैँ सुनेको परलौकिक (स्वर्ग आदि) सुख पनि प्रतिस्पर्धा, ईर्ष्या, विनाश र नाशवान् हुने दोषले युक्त छ । धेरै बाधाहरू हुने हुनाले स्वर्गको कामना गर्नु पनि खेतीपाती जस्तै कहिलेकाहीँ निष्फल हुन सक्छ ।। २१ ।।
अन्तरायैरविहतो यदि धर्मः स्वनुष्ठितः ।
तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तच्छृणु ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः यदि कसैले कुनै बाधाबिना धर्मको राम्ररी अनुष्ठान गर्यो भने पनि उसले प्राप्त गर्ने स्थान र त्यसको परिणाम कस्तो हुन्छ, म बताउँछु सुन ।। २२ ।।
इष्ट्वेह देवता यज्ञैः स्वर्लोकं याति याज्ञिकः ।
भुञ्जीत देववत् तत्र भोगान् दिव्यान् निजार्जितान् ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः यज्ञ गर्ने व्यक्तिले यहाँ देवताहरूको पूजा गरेर स्वर्गलोक प्राप्त गर्दछ र त्यहाँ उसले आफूले आर्जन गरेको पुण्यअनुसार देवताहरूले झैँ दिव्य भोगहरू भोग्दछ ।। २३ ।।
स्वपुण्योपचिते शुभ्रे विमान उपगीयते ।
गन्धर्वैर्विहरन् मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक् ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः सुन्दर भेष धारण गरी ऊ अप्सराहरूका साथमा पुण्यले प्राप्त भएको चम्किलो विमानमा विहार गर्दछ र गन्धर्वहरूले उसको गुणगान गाउँछन् ।। २४ ।।
स्त्रीभिः कामगयानेन किङ्किणीजालमालिना ।
क्रीडन् न वेदात्मपातं सुराकीडेषु निर्वृतः ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः साना घण्टीहरूले सजिएको र इच्छाअनुसार चल्ने विमानमा अप्सराहरूसँग नन्दनवन आदिमा क्रीडा गर्दा उसले आफ्नो पतन (स्वर्गबाट खस्ने दिन) को समेत होस पाउँदैन ।। २५ ।।
तावत् प्रमोदते स्वर्गे यावत् पुण्यं समाप्यते ।
क्षीणपुण्यः पतत्यवर्गागनिच्छन् कालचालितः ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः जबसम्म पुण्य बाँकी रहन्छ, तबसम्म उसले स्वर्गमा आनन्द लिन्छ । तर पुण्य सकिएपछि कालको प्रभावले इच्छा नहुँदा नहुँदै पनि ऊ तल (मत्र्यलोकमा) खस्दछ ।। २६ ।।
यद्यधर्मरतः सङ्गादसतां वाजितेन्द्रियः ।
कामात्मा कृपणो लुब्धः स्त्रैणो भूतविहिंसकः ।। २७ ।।
पशुविधिनाऽऽलभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् ।
नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तमः ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः यदि कोही कुसङ्गतमा परी अधर्मी, अजितेन्द्रिय, लोभी र हिंसक बन्छ तथा शास्त्रविपरीत पशुबध गरी भूत-प्रेतको पूजा गर्दछ भने त्यस्तो जीव विवश भई घोर नरक र अज्ञानको अन्धकारमा भासिन्छ ।। २७–२८ ।।
कर्मणि दुःखोदकानि कुर्वन् देहेन तैः पुनः ।
देहमाभजते तत्र किं सुखं मत्र्यधर्मिणः ।। २९ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी सकाम कर्म गर्ने जीवले बारम्बार जन्म र मृत्युको कष्ट भोग्नुपर्दछ । अन्त्यमा दुःख नै दिने यस्ता कर्महरूबाट मरणधर्मा जीवले कसरी वास्तविक सुख पाउन सक्छ र? ।। २९ ।।
लोकानां लोकपालानां मद्भयं कल्पजीविनाम् ।
ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुषः ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादः कल्पसम्म बाँच्ने लोकपालहरूलाई त मेरो डर छ भने दुई परार्धसम्म आयु भएका ब्रह्माजीलाई समेत मदेखि भय छ, अरू सामान्य मानिसको के कुरा? ।। ३० ।।
गुणाः सृजन्ति कर्माणि गुणोऽनुसृजते गुणान् ।
जीवस्तु गुणसंयुक्तो भुङ्क्ते कर्मफलान्यसौ ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः सत्त्व, रज र तम गुणहरूले नै कर्म गर्दछन् र गुणहरूले नै इन्द्रियलाई प्रेरित गर्दछन् । यो जीव गुणहरूसँग आशक्त हुनाले कर्मको फल भोग्न बाध्य हुन्छ ।। ३१ ।।
यावत् स्याद् गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मनः ।
नानात्वमात्मनो यावत् पारतन्त्र्यं तदैव हि ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः जबसम्म गुणहरूमा विषमता रहन्छ, तबसम्म आत्माको अनेकता देखिन्छ र जबसम्म आत्माको अनेकता देखिन्छ, तबसम्म जीव कालको पराधीन रहन्छ ।। ३२ ।।
यावदस्यास्वतन्त्रत्वं तावदीश्वरतो भयम् ।
य एतत् समुपासीरंस्ते मुह्यन्ति शुचार्पिताः ।। ३३ ।।
नेपाली भावानुवादः जबसम्म जीव पराधीन रहन्छ, उसलाई ईश्वरको भय भइरहन्छ । जो सकाम कर्मको पछि लाग्दछन्, तिनीहरू सधैँ शोकमग्न भई मोहमा फस्दछन् ।। ३३ ।।
काल आत्माऽऽगमो लोकः स्वभावो धर्म एव च ।
इति मां बहुधा प्राहुर्गुणव्यतिकरे सति ।। ३४ ।।
नेपाली भावानुवादः मायाका गुणहरूमा क्षोभ उत्पन्न भएपछि मलाई नै काल, आत्मा, शास्त्र, लोक, स्वभाव र धर्म आदि विभिन्न नामले पुकारिन्छ ।। ३४ ।।
उद्धव उवाच –
गुणेषु वर्तमानोऽपि देहजेष्वनपावृतः ।
गुणैर्न बद्ध्यते देही बद्ध्यते वा कथं विभो ।। ३५ ।।
नेपाली भावानुवादः उद्धवले भने– हे विभो! यो जीवात्मा शरीरमा रहेर पनि शरीरका गुणहरूद्वारा किन बाँधिँदैन? वा कुन अवस्थामा यो बन्धनमा पर्दछ? ।। ३५ ।।
कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणैः ।
किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ।। ३६ ।।
नेपाली भावानुवादः मुक्त र बद्ध पुरुषको लक्षण के हो? उनीहरू कसरी रहन्छन्, कसरी डुल्छन्, के खान्छन् र कसरी सुत्छन् वा हिँड्छन्? मलाई बताउनुहोस् ।। ३६ ।।
एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर ।
नित्यमुक्तो नित्यबद्ध एक एवेति मे भ्रमः ।। ३७ ।।
नेपाली भावानुवादः हे अच्युत! हजुर प्रश्नहरूको मर्म जान्नेहरूमा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ । एउटै आत्मा कसरी नित्यमुक्त र नित्यबद्ध हुन सक्छ? मेरो यो भ्रम निवारण गरिदिनुहोस् ।। ३७ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवतको एकादश स्कन्धको दशौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले उद्धवलाई वर्णाश्रम धर्म, वैराग्य र आत्मज्ञानको महत्त्वका बारेमा गहिरो उपदेश दिनुभएको छ । भगवान् भन्नुहुन्छ कि मुमुक्षुले मेरो शरणमा रहेर सावधानीपूर्वक स्वधर्मको पालन गर्नुपर्दछ । विषय-भोगमा आसक्त व्यक्तिले जतिसुकै कर्म गरे पनि त्यसको अन्तिम फल दुःख नै हुन्छ । सपनाका विषयहरू जसरी व्यर्थ हुन्छन्, त्यसरी नै यो संसारको भेदबुद्धि पनि व्यर्थ छ । आत्मज्ञानी बन्न चाहनेले सकाम कर्म त्यागेर निष्काम भावले ममा चित्त लगाउनुपर्दछ । ज्ञान प्राप्तिका लागि एक शान्त र मदात्मक (म जस्तै) गुरुको आवश्यकता पर्दछ । शिष्यले गुरुको सेवामा अभिमान त्याग गरी पूर्ण श्रद्धा र जिज्ञासाका साथ रहनुपर्दछ । गुरु र शिष्यको सम्बन्धलाई अरणिको उदाहरण दिँदै बुझाइएको छ, जहाँ गुरु माथिल्लो काठ, शिष्य तल्लो काठ र उपदेश मन्थनको प्रक्रिया हो, जसबाट ज्ञानको अग्नि प्रकट हुन्छ । आत्मा र शरीरको भिन्नतालाई दाउरा र आगोको उदाहरणबाट स्पष्ट पारिएको छ । अग्नि एउटै भए पनि दाउराको आकारअनुसार फरक देखिएझैँ आत्मा एउटै भए पनि शरीरअनुसार फरक देखिन्छ । यो संसार जीवको अज्ञान र देहमा भएको अध्यासको कारणले मात्र सत्य जस्तो देखिन्छ । भगवान्ले सकाम कर्म गर्नेहरूको गतिको बारेमा पनि चर्चा गर्नुभएको छ । जसले पुण्य कमाउँछन्, उनीहरू स्वर्गलोक जान्छन् र त्यहाँका दिव्य भोगहरू भोग्दछन् । तर जब पुण्य सकिन्छ, उनीहरू इच्छा नहुँदा नहुँदै पनि पुनः मृत्युलोकमा खस्दछन् । अर्कोतर्फ, जो अधर्ममा लाग्छन्, उनीहरू घोर नरकको अन्धकारमा पुग्दछन् । स्वर्गको सुख पनि ईर्ष्या र विनाशको दोषले युक्त भएकाले त्यो अन्त्यमा दुःखकै कारण बन्दछ । मृत्युको मुखमा पुगेको मानिसलाई कुनै पनि विषयले सुख दिन सक्दैन । ब्रह्मादेखि साना कीटसम्म सबै कालको अधीनमा भएकाले मदेखि भयभीत रहन्छन् । जीवले जबसम्म आफूलाई कर्ता र भोक्ता मान्दछ, तबसम्म ऊ संसारको बन्धनमा रहन्छ । जब गुणहरूमा विषमता आउँछ, तब अनेकताको बोध हुन्छ र जीव पराधीन बन्दछ । यो पराधीनता नै सबै दुःख र भयको जननी हो । भगवान्ले अन्त्यमा भन्नुभएको छ कि मलाई नै काल, आत्मा, स्वभाव र धर्म आदि अनेक नामले चिनिन्छ । यी सबै कुरा सुनेपछि उद्धवमा एउटा जिज्ञासा जाग्छ र उनले मुक्त र बद्ध पुरुषका लक्षणहरू सोध्छन् । एउटै आत्मा कसरी मुक्त र बद्ध दुवै हुन सक्छ भन्ने प्रश्नका साथ यो अध्याय समाप्त हुन्छ ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष 'विवेक र वैराग्य' मा केन्द्रित छ । आत्मा र अनात्माको भिन्नतालाई अग्नि र काठको दृष्टान्तद्वारा अत्यन्तै तार्किक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । 'अध्यात्म-विद्या' को उत्पत्तिको प्रक्रियालाई 'अरणि-मन्थन' सँग तुलना गरेर गुरु र शिष्यको महत्त्वलाई दार्शनिक उचाइ दिइएको छ । सकाम कर्म र त्यसको फल (स्वर्ग) को अनित्यतालाई देखाएर निष्काम भक्तिको श्रेष्ठता सिद्ध गरिएको छ । 'गुण-वैषम्य' नै संसारको कारण हो र 'साम्यावस्था' नै मुक्ति हो भन्ने साङ्ख्य दर्शनको प्रभाव यहाँ देखिन्छ । ईश्वरको 'कालरूप' शक्तिले सबैलाई नियन्त्रण गर्ने हुनाले केवल ईश्वरको शरण नै अभयको मार्ग हो भन्ने सन्देश दिइएको छ । 'देह-अध्यास' (शरीरलाई नै आत्मा ठान्नु) नै जीवको बन्धनको मूल दार्शनिक कारण हो । आत्मा स्वभावतः नित्य र प्रकाशक छ, तर शरीरसँगको तादात्म्यले गर्दा यसले सुख-दुःखको अनुभव गर्दछ । अद्वैत दृष्टिकोणबाट हेर्दा आत्मा एउटै छ, तर मायाका गुणहरूले गर्दा यसमा अनेकताको आभास हुन्छ । अन्त्यमा, 'अविद्या' नै बन्धन हो र 'विद्या' नै मुक्ति हो भन्ने उपनिषदीय दर्शनको सार यस अध्यायमा पाइन्छ ।
No comments:
Post a Comment