चतुर्थः स्कन्धः – त्रयोदशोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराण

चतुर्थः स्कन्धः – त्रयोदशोऽध्यायः

 
सूत उवाच –
(इंद्रवज्रा)
निशम्य कौषारविणोपवर्णितं ध्रुवस्य वैकुण्ठपदाधिरोहणम् ।
प्ररूढभावो भगवत्यधोक्षजे प्रष्टुं पुनस्तं विदुरः प्रचक्रमे ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो— शौनकजी! मैत्रेय ऋषिको मुखबाट ध्रुवले वैकुण्ठपद प्राप्त गरेको कथा सुनेपछि विदुरजीको हृदयमा भगवान् विष्णुप्रति भक्तिभाव अझ बढ्यो। उनले पुनः मैत्रेयजीलाई सोध्न थाल्नुभयो ।।१।।
 
विदुर उवाच –
(अनुष्टुप्)
के ते प्रचेतसो नाम कस्यापत्यानि सुव्रत ।
कस्यान्ववाये प्रख्याताः कुत्र वा सत्रमासत ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरले सोध्नुभयो— हे सुव्रत! ती 'प्रचेता' भनिनेहरू को हुन्? उनीहरू कसका सन्तान हुन्? कुन वंशमा उनीहरू प्रसिद्ध भए र उनीहरूले कहाँ यज्ञ गरेका थिए? ।।२।।
 
मन्ये महाभागवतं नारदं देवदर्शनम् ।
येन प्रोक्तः क्रियायोगः परिचर्याविधिर्हरेः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रत्यक्ष देवदर्शन गर्ने देवर्षि नारद परम भागवत हुनुहुन्छ भन्ने मलाई लाग्दछ। उहाँले नै श्रीहरिको पूजा-पद्धति र क्रियायोगको उपदेश दिनुभएको थियो ।।३।।
 
स्वधर्मशीलैः पुरुषैः भगवान् यज्ञपूरुषः ।
इज्यमानो भक्तिमता नारदेनेरितः किल ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब प्रचेताहरूले आफ्नो धर्ममा रही भक्तिपूर्वक भगवान् यज्ञपुरुषको आराधना गरिरहेका थिए, त्यसै समयमा देवर्षि नारदले त्यहाँ ध्रुवजीको गुणगान गर्नुभएको थियो रे! ।।४।।
 
यास्ता देवर्षिणा तत्र वर्णिता भगवत्कथाः ।
मह्यं शुश्रूषवे ब्रह्मन् कार्त्स्न्येनाचष्टुमर्हसि ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन्! त्यस स्थानमा नारदजीले भगवान्का जुन-जुन लीलाकथाहरू वर्णन गर्नुभएको थियो, ती सबै मलाई विस्तारपूर्वक सुनाउनुहोस्; ममा सुन्ने ठुलो इच्छा छ ।।५।।
 
मैत्रेय उवाच –
ध्रुवस्य चोत्कलः पुत्रः पितरि प्रस्थिते वनम् ।
सार्वभौमश्रियं नैच्छद् अधिराजासनं पितुः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— विदुरजी! महाराज ध्रुव वनतर्फ प्रस्थान गरेपछि उनका पुत्र उत्कलले पिताको त्यो विशाल साम्राज्य र राजसिंहासन स्वीकार गर्ने इच्छा गरेनन् ।।६।।
 
स जन्मनोपशान्तात्मा निःसङ्गः समदर्शनः ।
ददर्श लोके विततं आत्मानं लोकमात्मनि ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः उनी जन्मैदेखि शान्त आत्मा भएका, सङ्गरहित र समदर्शी थिए। उनले सम्पूर्ण जगत्‌लाई आफ्नो आत्मामा र आफ्नो आत्मालाई सम्पूर्ण जगत्‌मा व्याप्त देख्दथे ।।७।।
 
आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् ।
अवबोधरसैकात्म्यं आनन्दं अनुसन्ततम् ॥ ८ ॥
अव्यवच्छिन्नयोगाग्नि दग्धकर्ममलाशयः ।
स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदैक्षत ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः उनको अन्तःकरणको वासनारूपी मल निरन्तरको योगाग्निले जलिसकेको थियो। त्यसैले उनले विशुद्ध बोध र आनन्दस्वरूप ब्रह्मलाई नै आफ्नो स्वरूप सम्झन्थे र आत्माभन्दा भिन्न अरू केही पनि देख्दैनथे ।।८-९।।
 
जडान्धबधिरोन्मत्त मूकाकृतिरतन्मतिः ।
लक्षितः पथि बालानां प्रशान्तार्चिः इवानलः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः उनी समाजमा ज्वाला नभएको निभेको आगो जस्तै शान्त देखिन्थे। बाहिरबाट हेर्दा उनी जड, अन्धो, बहिरो, लाटो वा पागल जस्तो देखिए पनि भित्रबाट उनी परम ज्ञानी थिए ।।१०।।
 
मत्वा तं जडमुन्मत्तं कुलवृद्धाः समंत्रिणः ।
वत्सरं भूपतिं चक्रुः यवीयांसं भ्रमेः सुतम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः उनलाई मुर्ख र पागल सम्झेर कुलका वृद्धहरू तथा मन्त्रीहरूले ध्रुवका अर्का पत्नी भ्रमिबाट जन्मिएका कान्छा छोरा 'वत्सर' लाई राजा बनाए ।।११।।
 
स्वर्वीथिर्वत्सरस्येष्टा भार्यासूत षडात्मजान् ।
पुष्पार्णं तिग्मकेतुं च इषमूर्जं वसुं जयम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः वत्सरकी प्रिय पत्नी स्वर्वीथिबाट पुष्पार्ण, तिग्मकेतु, इष, ऊर्ज, वसु र जय नामका छ छोराहरू जन्मिए ।।१२।।
 
पुष्पार्णस्य प्रभा भार्या दोषा च द्वे बभूवतुः ।
प्रातर्मध्यन्दिनं सायं इति ह्यासन् प्रन्प्रभासुताः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः पुष्पार्णका प्रभा र दोषा नामका दुई पत्नी थिए। प्रभाबाट प्रातः, मध्यन्दिन र सायम् नामका तीन छोरा जन्मिए ।।१३।।
 
प्रदोषो निशिथो व्युष्ट इति दोषासुतास्त्रयः ।
व्युष्टः सुतं पुष्करिण्यां सर्वतेजसमादधे ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः दोषाबाट प्रदोष, निशिथ र व्युष्ट नामका तीन छोरा जन्मिए। व्युष्टकी पत्नी पुष्करिणीबाट सर्वतेज नामको छोरो जन्मियो ।।१४।।
 
स चक्षुः सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुं अवाप ह ।
मनोरसूत महिषी विरजान्नड्वला सुतान् ॥ १५ ॥
पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् ।
अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः सर्वतेजकी पत्नी आकूतिबाट 'चक्षु' नामका छोरा (चक्षुष मनु) भए। चक्षु मनुकी पत्नी नड्वलाबाट पुरु, कुत्स, त्रित, द्युम्न, सत्यवान्, ऋत, व्रत, अग्निष्टोम, अतिरात्र, प्रद्युम्न, शिबि र उल्मुक नामका बाह्र पुत्र जन्मिए ।।१५-१६।।
 
उल्मुकोऽजनयत् पुत्रान् पुष्करिण्यां षडुत्तमान् ।
अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुं अङ्गिरसं गयम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः उल्मुकले आफ्नी पत्नी पुष्करिणीबाट अङ्ग, सुमना, ख्याति, क्रतु, अङ्गिरस र गय नामका छ उत्तम पुत्रहरू जन्माए ।।१७।।
 
सुनीथाङ्गस्य या पत्नी सुषुवे वेनमुल्बणम् ।
यद्दौःशील्यात्स राजर्षिः निर्विण्णो निरगात्पुरात् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा अङ्गकी पत्नी सुनीथाले 'वेन' नामको अत्यन्त क्रुर छोरालाई जन्म दिइन्। जसको दुष्ट आचरणबाट विरक्त भएर राजर्षि अङ्गले आफ्नो सहर नै त्यागिदिए ।।१८।।
 
यमङ्ग शेपुः कुपिता वाग्वज्रा मुनयः किल ।
गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम् ॥ १९ ॥
अराजके तदा लोके दस्युभिः पीडिताः प्रजाः ।
जातो नारायणांशेन पृथुराद्यः क्षितीश्वरः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः प्यारा विदुरजी! मुनिहरूले क्रुद्ध भएर वचनरूपी वज्रले वेनलाई श्राप दिए र ऊ मर्यो। देशमा राजा नहुँदा डाँकाहरूबाट प्रजा पीडित भएपछि मुनिहरूले वेनको दाहिने हात मन्थन गरे, जसबाट भगवान् नारायणको अंशका रूपमा आदि सम्राट महाराज पृथु प्रकट हुनुभयो ।।१९-२०।।
 
विविद उवाच –
तस्य शीलनिधेः साधोः ब्रह्मण्यस्य महात्मनः ।
राज्ञः कथमभूद् दुष्टा प्रजा यद्विमना ययौ ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरले सोध्नुभयो— हे ब्रह्मन्! शीलका भण्डार, साधु स्वभावका र ब्राह्मणभक्त महाराज अङ्गको त्यस्तो दुष्ट छोरो कसरी जन्मियो, जसका कारण उनले खिन्न भएर दरबार छोड्नुपर्यो? ।।२१।।
 
किं वांहो वेन उद्दिश्य ब्रह्मदण्डं अयूयुजन् ।
दण्डव्रतधरे राज्ञि मुनयो धर्मकोविदाः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः धर्मज्ञ मुनिहरूले राजा वेनलाई कुन अपराधका लागि श्राप रूपी ब्रह्मदण्ड दिए? ।।२२।।
 
नावध्येयः प्रजापालः प्रजाभिरघवानपि ।
यदसौ लोकपालानां बिभर्त्योजः स्वतेजसा ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रजापालक राजाले केही पाप गरे पनि प्रजाले उनलाई अपमान गर्नु हुँदैन, किनकि राजाले आफ्नो तेजमा आठ लोकपालहरूको शक्ति धारण गरेका हुन्छन् ।।२३।।
 
एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् सुनीथात्मज चेष्टितम् ।
श्रद्दधानाय भक्ताय त्वं परावरवित्तमः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन्! तपाईं श्रेष्ठ ज्ञानी हुनुहुन्छ। म तपाईंको श्रद्धालु भक्त हुँ, त्यसैले सुनीथाको छोरा वेनका ती सबै कर्तुतहरू मलाई बताउनुहोस् ।।२४।।
 
मैत्रेय उवाच –
अङ्गोऽश्वमेधं राजर्षिः आजहार महाक्रतुम् ।
नाजग्मुर्देवतास्तस्मिन् आहूता ब्रह्मवादिभिः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— विदुरजी! एकपटक राजर्षि अङ्गले अश्वमेध महायज्ञ गरे। ब्रह्मज्ञानी ब्राह्मणहरूले विधिपूर्वक आह्वान गर्दा पनि देवताहरू यज्ञमा आफ्नो भाग लिन आएनन् ।।२५।।
 
तं ऊचुः विस्मितास्तत्र यजमानमथर्त्विजः ।
हवींषि हूयमानानि न ते गृह्णन्ति देवताः ॥ २६ ॥
राजन्हवींष्यदुष्टानि श्रद्धयाऽऽसादितानि ते ।
छन्दांस्ययातयामानि योजितानि धृतव्रतैः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः तब विस्मित भएका ऋत्विजहरूले यजमान अङ्गसँग भने— राजन्! हवन गरिएका यी हविष्यहरू (आहुति) देवताहरूले ग्रहण गरिरहेका छैनन्। तपाईंले श्रद्धापूर्वक जुटाएका सामग्रीहरू शुद्ध छन्, मन्त्रहरू शक्तिशाली छन् र हामी ऋत्विजहरूले पनि नियमपूर्वक कार्य गरेका छौँ ।।२६-२७।।
 
न विदामेह देवानां हेलनं वयमण्वपि ।
यन्न गृह्णन्ति भागान् स्वान् ये देवाः कर्मसाक्षिणः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः यस यज्ञमा देवताहरूको अपमान भएको हामी कतै देख्दैनौँ, तैपनि कर्मका साक्षी ती देवताहरूले आफ्नो भाग किन लिन मानेनन्? ।।२८।।
 
मैत्रेय उवाच –
अङ्गो द्विजवचः श्रुत्वा यजमानः सुदुर्मनाः ।
तत्प्रष्टुं व्यसृजद् वाचं सदस्यान् तदनुज्ञया ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणहरूको कुरा सुनेर यजमान अङ्ग चिन्तित भए। उनले उपस्थित विद्वान् सदस्यहरूको अनुमति लिएर सोध्न थाल्नुभयो ।।२९।।
 
नागच्छन्त्याहुता देवा न गृह्णन्ति ग्रहानिह ।
सदसस्पतयो ब्रूत किमवद्यं मया कृतम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे सभाका सदस्यहरू! आह्वान गर्दा पनि देवताहरू किन आएनन्? मैले यस्तो के अपराध गरेँ जसका कारण सोमपान (हवि) ग्रहण गरिएन? ।।३०।।
 
सदसस्पतय ऊचुः –
नरदेवेह भवतो नाघं तावन् मनाक् स्थितम् ।
अस्त्येकं प्राक्तनमघं यदिहेदृक् त्वमप्रजः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः सभाका सदस्यहरूले भने— राजन्! यस जन्ममा तपाईंको कुनै सानो दोष पनि देखिँदैन। तर तपाईंको पूर्वजन्मको एउटा यस्तो पाप छ, जसका कारण तपाईं यति गुणवान् भएर पनि सन्तानहीन हुनुहुन्छ ।।३१।।
 
तथा साधय भद्रं ते आत्मानं सुप्रजं नृप ।
इष्टस्ते पुत्रकामस्य पुत्रं दास्यति यज्ञभुक् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः राजन्! तपाईंको कल्याण होस्। पुत्र प्राप्तिको कामनाले यज्ञ गर्नुहोस्; भगवान् यज्ञेश्वरले तपाईंलाई पक्कै पुत्र प्रदान गर्नुहुनेछ ।।३२।।
 
تथा स्वभागधेयानि ग्रहीष्यन्ति दिवौकसः ।
यद् यज्ञपुरुषः साक्षाद् अपत्याय हरिर्वृतः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब सन्तान प्राप्तिका लागि साक्षात् श्रीहरि यज्ञपुरुषको आह्वान हुनेछ, तब देवताहरू आ-आफ्नो भाग लिन स्वतः आउनेछन् ।।३३।।
 
तांस्तान् कामान् हरिर्दद्यान् यान् कामयते जनः ।
आराधितो यथैवैष तथा पुंसां फलोदयः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसले जुन-जुन वस्तुको इच्छा गर्दछ, आराधना गरिएपछि श्रीहरिले ती सबै फल प्रदान गर्नुहुन्छ ।।३४।।
 
इति व्यवसिता विप्राः तस्य राज्ञः प्रजातये ।
पुरोडाशं निरवपन् शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी ब्राह्मणहरूले राजा अङ्गलाई सन्तान प्राप्त गराउनका लागि भगवान् विष्णुको पूजा हेतु 'पुरोडाश' नामक हवि अर्पण गरे ।।३५।।
 
तस्मात्पुरुष उत्तस्थौ हेममाल्यमलाम्बरः ।
हिरण्मयेन पात्रेण सिद्धमादाय पायसम् ॥ ३६ ॥
स विप्रानुमतो राजा गृहीत्वाञ्जलिना ओदनम् ।
अवघ्राय मुदा युक्तः प्रादात् पत्न्या उदारधीः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस यज्ञबाट सुनको माला र दिव्य वस्त्र लगाएका एक पुरुष हातमा खिरको सुनौलो थाली लिएर प्रकट भए। राजा अङ्गले ब्राह्मणहरूको अनुमति लिई त्यो खिरको अञ्जुली सुँघेर प्रसन्न हुँदै आफ्नी रानीलाई खान दिए ।।३६-३७।।
 
सा तत्पुंसवनं राज्ञी प्राश्य वै पत्युरादधे ।
गर्भं काल उपावृत्ते कुमारं सुषुवेऽप्रजा ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः सन्तानहीन रानीले त्यो दिव्य खिर ग्रहण गरिन्। पछि समय पुगेपछि उनले एउटा छोरालाई जन्म दिइन् ।।३८।।

स बाल एव पुरुषो मातामहमनुव्रतः ।
अधर्मांशोद्भवं मृत्युं तेनाभवद् अधार्मिकः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो बालक सानैदेखि आफ्ना मावली बाजे 'मृत्यु' (जो अधर्मका अंश थिए) को स्वभाव बोकेर जन्मिएको थियो। सुनीथा मृत्युकी छोरी थिइन्, त्यसैले ऊ अधर्मी हुन पुग्यो ।।३९।।
 
स शरासनमुद्यम्य मृगयुर्वनगोचरः ।
हन्त्यसाधुर्मृगान् दीनान् वेनोऽसावित्यरौज्जनः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो दुष्ट बालक धनुकाँड लिएर वनमा शिकार खेल्न जान्थ्यो र निर्दोष मृगहरूलाई मार्दथ्यो। उसलाई देख्नासाथ मानिसहरू "वेन आयो! वेन आयो!" भन्दै डराएर कराउँथे ।।४०।।
 
आक्रीडे क्रीडतो बालान् वयस्यान् अतिदारुणः ।
प्रसह्य निरनुक्रोशः पशुमारममारयत् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः ऊ यति निर्दयी थियो कि खेल मैदानमा आफूसँगै खेल्ने साथीहरूलाई समेत पशु झैँ कुटपिट गरी मार्दथ्यो ।।४१।।
 
तं विचक्ष्य खलं पुत्रं शासनैः विविधैर्नृपः ।
यदा न शासितुं कल्पो भृशं आसीत् सुदुर्मनाः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः पुत्रको यस्तो दुष्ट स्वभाव देखेर महाराजले उसलाई सुधार्न अनेक प्रयत्न गरे, तर जब केही गर्दा पनि सकेनन्, तब राजा अत्यन्त चिन्तित भए ।।४२।।
 
प्रायेणाभ्यर्चितो देवो येऽप्रजा गृहमेधिनः ।
कदपत्यभृतं दुःखं ये न विन्दन्ति दुर्भरम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा मनमनै सोच्न थाले— "जसका सन्तान छैनन्, तिनले सायद पूर्वजन्ममा भगवान्‌को ठुलो भक्ति गरेका होलान्, किनकि उनीहरूले यस्तो कुपुत्रको असह्य दुःख भोग्नु पर्दैन" ।।४३।।
 
यतः पापीयसी कीर्तिः अधर्मश्च महान् नृणाम् ।
यतो विरोधः सर्वेषां यत आधिरनन्तकः ॥ ४४ ॥
कस्तं प्रजापदेशं वै मोहबन्धनमात्मनः ।
पण्डितो बहु मन्येत यदर्थाः क्लेशदा गृहाः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसका कारण कुलको बदनाम हुन्छ, अधर्म बढ्छ, सबैतिर विरोध हुन्छ र कहिल्यै नसकिने मानसिक चिन्ता आइपर्छ, त्यस्तो नाम मात्रको सन्तानलाई कुन चाहिँ विद्वान्‌ले माया गर्ला? यो त आत्मिक उन्नतिको बाटोमा ठुलो मोह-बन्धन मात्र हो ।।४४-४५।।
 
कदपत्यं वरं मन्ये सदपत्याच्छुचां पदात् ।
निर्विद्येत गृहान्मर्त्यो यत्क्लेशनिवहा गृहाः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः म त सुपुत्र भन्दा कुपुत्रलाई नै श्रेयस्कर मान्दछु; किनकि सपुत्रलाई मायाले गर्दा छोड्न गाह्रो हुन्छ, तर कुपुत्रले त घरलाई नरक बनाइदिने हुँदा उसबाट वैराग्य पाउन सजिलो हुन्छ ।।४६।।
 
(इंद्रवज्रा)
एवं स निर्विण्णमना नृपो गृहात्
    निशीथ उत्थाय महोदयोदयात् ।
अलब्धनिद्रोऽनुपलक्षितो नृभिः
    हित्वा गतो वेनसुवं प्रसुप्ताम् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी सोच्दासोच्दै महाराज अङ्गलाई निद्रा लागेन। उनी मध्यरातमा आफ्नो ओछ्यानबाट उठे। वेनकी आमा निदाइरहेकी थिइन्। उनी सबै मोह त्यागेर कसैले थाहा नपाउने गरी चुपचाप आफ्नो ऐश्वर्यशाली महल छोडेर वनतर्फ लागे ।।४७।।
 
विज्ञाय निर्विद्य गतं पतिं प्रजाः
    पुरोहितामात्यसुहृद्गणादयः ।
विचिक्युरुर्व्यामतिशोककातरा 

    यथा निगूढं पुरुषं कुयोगिनः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज विरक्त भएर दरबारबाट निस्किएको थाहा पाएपछि प्रजा, मन्त्री, पुरोहित र शुभचिन्तकहरू शोकमा डुबे। उनीहरूले महाराजलाई जताततै खोजे, जसरी ज्ञान नभएका योगीहरूले आफ्नै हृदयमा रहेका परमात्मालाई बाहिर खोज्छन् ।।४८।।
 
अलक्षयन्तः पदवीं प्रजापतेः
    हतोद्यमाः प्रत्युपसृत्य ते पुरीम् ।
ऋषीन् समेतान् अभिवन्द्य साश्रवो
    न्यवेदयन् पौरव भर्तृविप्लवम् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः जब उनीहरूले आफ्नो स्वामीको कुनै पत्ता पाउन सकेनन्, तब निराश भएर सहर फर्किए। त्यहाँ भेला भएका मुनिहरूलाई आँसु खसाल्दै राजा हराएको दुःखद समाचार सुनाए ।।४९।।
 

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां 

चतुर्थस्कन्धे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥

🌸 •••••••••• 🌸

यस अध्यायको सारांश :

श्रीमद्भागवतको चतुर्थ स्कन्ध, तेह्रौँ अध्यायमा ध्रुवजीका वंशजहरूको वर्णन र विशेषगरी राजा अङ्गको कथा प्रस्तुत गरिएको छ। ध्रुवजीका पुत्र उत्कलले राज्यको वैभव त्यागेर आत्मचिन्तनमा लागेपछि उनका भाइ वत्सर राजा भए। वत्सरको वंशमा पछि महाराज अङ्ग जन्मिए, जो अत्यन्त धार्मिक र प्रजापालक थिए। अङ्गले अश्वमेध यज्ञ गर्दा देवताहरू नआएपछि ऋत्विजहरूको सल्लाहमा पुत्रकामेष्टि यज्ञ गरे। यज्ञबाट प्राप्त दिव्य खिर खाएपछि रानी सुनीथाले एउटा पुत्र जन्माइन्, जसको नाम 'वेन' राखियो। तर, वेन सानैदेखि अत्यन्तै दुष्ट, हिंस्रक र अधर्मी निस्कियो। उसले आफ्नै साथीहरूको हत्या गर्ने र निर्दोष प्राणीहरूलाई सताउने कार्य गर्न थाल्यो।

आफ्नो एक मात्र पुत्र यति क्रुर र अधर्मी भएपछि राजा अङ्ग गहिरो शोकमा परे। उनले वेनलाई सुधार्न धेरै कोशिस गरे तर सफल भएनन्। राजाले विचार गरे कि यस्तो कुपुत्र हुनु भन्दा सन्तान नहुनु नै राम्रो थियो, किनकि कुपुत्रले गर्दा संसार र घरप्रति छिट्टै वैराग्य उत्पन्न हुन्छ। अन्ततः, राजा अङ्गले आफ्नो राज्य, परिवार र ऐश्वर्य त्यागेर कसैलाई नभनी मध्यरातमा वनतर्फ पलायन गरे। राजा बेपत्ता भएपछि प्रजा र मन्त्रीहरूले धेरै ठाउँमा खोजे तर भेट्न सकेनन्। अन्तमा, उनीहरूले मुनिहरूलाई यस दुःखद घटनाको जानकारी गराए। यसरी यो अध्यायले कुपुत्रबाट हुने दुःख र त्यसले दिलाउने वैराग्यको चित्रण गरेको छ।

यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :

यस अध्यायको मुख्य दार्शनिक पक्ष 'प्रारब्ध' र 'सङ्गदोष' को प्रभाव हो। राजा अङ्ग जस्ता धर्मात्माको घरमा वेन जस्तो दुष्ट पुत्र जन्मिनुलाई उनको पूर्वजन्मको कर्मको फल भनिएको छ। साथै, वेनमा आफ्ना मावली बाजे 'मृत्यु' को अंश र स्वभाव सर्नुले सङ्ग र वंशानुगत संस्कारको महत्त्वलाई दर्शाउँछ। अर्को महत्त्वपूर्ण दर्शन 'उत्कल' को चरित्रमा छ, जसले भौतिक राज्यलाई स्वप्न समान ठानेर आत्मज्ञानमा आफूलाई लीन गरे। राजा अङ्गको वन-गमनले यो सङ्केत गर्छ कि कहिलेकाहीँ जीवनमा आइपर्ने असह्य दुःख नै आध्यात्मिक प्रगतिको कारण (वैराग्यको हेतु) बनिदिन्छ। कुपुत्रलाई 'मोक्षको द्वार' मानिएको दार्शनिक तर्कले यो बुझाउँछ कि प्रतिकूल परिस्थिति नै वास्तवमा मानिसलाई संन्यास र सत्यको खोजीमा लगाउने माध्यम बन्न सक्छ।

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑