शुक
उवाच –
(अनुष्टुप्)
गोप्यः
कृष्णे वनं याते तमनुद्रुतचेतसः ।
कृष्णलीलाः
प्रगायन्त्यो निन्युर्दुःखेन वासरान् ॥ १ ॥
नेपाली
भावानुवादः श्री शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन्! भगवान् श्रीकृष्ण गाई चराउनका लागि
दिनहुँ वनमा प्रस्थान गरेपछि गोपिनीहरूको मन पनि उहाँकै पछि-पछि जान्थ्यो। उनीहरू
आफ्नो अन्तःकरणले श्रीकृष्णको चिन्तन गर्दथे र वाणीले उहाँका लीलाहरूको गान
गर्दथे। श्रीकृष्णको वियोगमा उनीहरूले अत्यन्त कष्टपूर्वक आफ्ना दिनहरू बिताउँथे
।। १ ।।
गोप्य
ऊचुः–
(स्वागता)
वामबाहुकृतवामकपोलो
वल्गितभ्रुरधरार्पितवेणुम्
।
कोमलाङ्गुलिभिराश्रितमार्गं
गोप्य
ईरयति यत्र मुकुन्दः ॥ २ ॥
व्योमयानवनिताः
सह सिद्धै
र्विस्मितास्तदुपधार्य
सलज्जाः ।
काममार्गणसमर्पितचित्ताः
कश्मलं
ययुरपस्मृतनीव्यः ॥ ३ ॥
नेपाली
भावानुवादः गोपिनीहरूले भने– हे सखीहरू! जब मुकुन्द श्रीकृष्ण आफ्नो देब्रे
बाहुमा देब्रे गाला अडाउनुहुन्छ, आँखीभौं नचाउनुहुन्छ र
अधरामृतमा बाँसुरी राखेर आफ्ना कोमल औँलाहरूले प्वालहरूमा सञ्चार गर्दै मधुर धुन
निकाल्नुहुन्छ, तब आकाशमा सिद्धहरूका साथ विमानमा उडिरहेका देवाङ्गनाहरू
त्यो स्वर सुनेर विस्मित हुन्छन्। कामदेवका वाणहरूद्वारा उनीहरूको चित्त
श्रीकृष्णमा यति विघ्न समर्पित हुन्छ कि उनीहरू अत्यन्त लज्जित हुन्छन् र कम्मरमा
बाँधिएको वस्त्रको गाँठो (नीवी) खुलेको समेत पत्तो नपाई मुर्च्छित हुन्छन् ।। २-३
।।
हन्त
चित्रमबलाः शृणुतेदं हारहास उरसि स्थिरविद्युत् ।
नन्दसूनुरयमार्तजनानां
नर्मदो यर्हि कूजितवेणुः ॥ ४ ॥
वृन्दशो
व्रजवृषा मृगगावो वेणुवाद्यहृतचेतस आरात् ।
दन्तदष्टकवला
धृतकर्णा निद्रिता लिखितचित्रमिवासन् ॥ ५ ॥
नेपाली
भावानुवादः हे अबला (गोपिनी) हरू! यो एउटा आश्चर्यको
कुरा सुन। हाँस्दा हारजस्तै चम्किलो मुस्कान छर्ने र वक्षस्थलमा स्थिर बिजुली
(श्रीवत्स) धारण गर्ने नन्दलाल जब आर्तहरूको दुःख नाश गर्न बाँसुरी बजाउनुहुन्छ, तब व्रजका गाई, साँढे र
मृगहरू त्यो स्वरले मोहित भई उहाँको नजिक आउँछन्। उनीहरूले मुखमा चपाइरहेको घाँसको
गाँस (कवल) त्यसै छाडी कान खडा गरेर चित्रमा कोरिएका वा निदाइरहेका प्राणीझैँ
निष्पन्द भएर बस्दछन् ।। ४-५ ।।
बर्हिणस्तबकधातुपलाशै
र्बद्धमल्लपरिबर्हविडम्बः
।
कर्हिचित्सबल
आलि स गोपै
र्गाः
समाह्वयति यत्र मुकुन्दः ॥ ६ ॥
तर्हि
भग्नगतयः सरितो वै
तत्पदाम्बुजरजोऽनिलनीतम्
।
स्पृहयतीर्वयमिवाबहुपुण्याः
प्रेमवेपितभुजाः
स्तिमितापः ॥ ७ ॥
नेपाली
भावानुवादः हे सखी! मयूरको प्वाँख, गेरु आदि धातु र वनका पालुवाहरूले सजिएर जब
मुकुन्द पहलमानको जस्तो भेषमा बलराम र गोपहरूसँगै गाईहरूलाई पुकार्नुहुन्छ,
तब नदीहरूको प्रवाह समेत रोकिन्छ। ती नदीहरूले वायुद्वारा उडेर आउने
श्रीकृष्णको चरणधुलिको चाहना गर्छन्। हामीजस्तै थोरै पुण्य भएका कारण उनीहरूले
त्यो धुलि नपाए पनि तरङ्गहरू रुपी हातहरू फैलाएर प्रेमपूर्वक काम्दै जडवत् बन्न
पुग्छन् ।। ६-७ ।।
(मिश्र)
अनुचरैः
समनुवर्णितवीर्य
आदिपूरुष
इवाचलभूतिः ।
वनचरो
गिरितटेषु चरन्तीर्वेणु
नाह्वयति
गाः स यदा हि ॥ ८ ॥
वनलतास्तरव
आत्मनि विष्णुं
व्यञ्जयन्त्य
इव पुष्पफलाढ्याः ।
प्रणतभारविटपा
मधुधाराः
प्रेमहृष्टतनवः
ससृजुः स्म ॥ ९ ॥
नेपाली
भावानुवादः आफ्ना सखाहरूद्वारा पराक्रमको वर्णन
गरिएका र अनन्त ऐश्वर्यशाली आदिपुरुष नारायणझैँ देखिने श्रीकृष्ण जब पहाडका
फेदहरूमा चरेका गाईहरूलाई बाँसुरी बजाएर बोलाउनुहुन्छ, तब वनका वृक्ष र लहराहरू फलफूलको भारले लटरम्म
भई झुक्दछन्। उनीहरूले आफूभित्र साक्षात् श्रीविष्णु प्रकट भएको भाव प्रकट गर्दै
प्रेमले रोमाञ्चित भई महको धारा (मकरन्द) वर्षाएर उहाँको सेवा गर्दछन् ।। ८-९ ।।
दर्शनीयतिलको
वनमाला
दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तैः
।
अलिकुलैरलघु
गीतामभीष्ट
माद्रियन्
यर्हि सन्धितवेणुः ॥ १० ॥
सरसि
सारसहंसविहङ्गा
श्चारुगीतहृतचेतस
एत्य ।
हरिमुपासत
ते यतचित्ता
हन्त
मीलितदृशो धृतमौनाः ॥ ११ ॥
नेपाली
भावानुवादः मनमोहक तिलक र दिव्य गन्धयुक्त
तुलसीको वनमाला पहिरिनुभएका श्रीकृष्णलाई पछ्याउँदै आएका भमराहरूको गुञ्जनमा ताल
मिलाएर जब उहाँ बाँसुरी बजाउनुहुन्छ,
तब सरोवरका सारस, हाँस आदि चराहरू त्यो मनोहर
गीतबाट लठ्ठिएर उहाँको समीप आउँछन्। उनीहरू आफ्ना आँखा चिम्लिएर र मौन धारण गरी
एकाग्र चित्तले भगवान्को उपासना गर्न थाल्छन्; यो कस्तो
आश्चर्यको कुरा हो! ।। १०-११ ।।
सहबलः
स्रगवतंसविलासः
सानुषु
क्षितिभृतो व्रजदेव्यः ।
हर्षयन्
यर्हि वेणुरवेण
जातहर्ष
उपरम्भति विश्वम् ॥ १२ ॥
महदतिक्रमणशङ्कितचेता
मन्दमन्दमनुगर्जति मेघः ।
सुहृदमभ्यवर्षत्
सुमनोभि-
श्छायया च विदधत् प्रतपत्रम् ॥ १३ ॥
नेपाली
भावानुवादः हे व्रजदेवीहरू! जब श्रीकृष्ण कानमा
फूलको गहना सिउरेर बलरामका साथ पर्वतका चुचुराहरूमा बसी संसारलाई नै आनन्दित
तुल्याउँदै बाँसुरी बजाउनुहुन्छ र त्यो धुनले सारा विश्वलाई आलिङ्गन गर्नुहुन्छ, तब ठूला व्यक्तित्वहरूको अपमान होला कि भनी
डराएझैँ मेघले मधुर स्वरमा गर्जन गर्दै उहाँको धुनमा ताल मिलाउँछ। उसले आफ्नो
मित्र कृष्णमाथि शीतलता प्रदान गर्ने फूलका वर्षा झैँ मन्द जल बर्साउँछ र आफ्नो
छायाद्वारा उहाँका लागि छाताको काम गर्दछ ।। १२-१३ ।।
विविधगोपचरणेषु
विदग्धो
वेणुवाद्य उरुधा निजशिक्षाः ।
तव
सुतः सति यदाधरबिम्बे
दत्तवेणुरनयत्
स्वरजातीः ॥ १४ ॥
सवनशस्तदुपधार्य
सुरेशाः
शक्रशर्वपरमेष्ठिपुरोगाः
।
कवय
आनतकन्धरचित्ताः
कश्मलं
ययुरनिश्चिततत्त्वाः ॥ १५ ॥
नेपाली
भावानुवादः हे सती यशोदा! गोपालहरूका विविध
खेलहरूमा निपुण तपाईंका छोरा श्रीकृष्णले जब आफ्ना बिम्बफल जस्तै राता अधरहरूमा
बाँसुरी राखेर संगीतको आफ्नै शिक्षाअनुसार अनेकौँ स्वर र रागहरू निकाल्नुहुन्छ, तब इन्द्र, शिव र
ब्रह्मा जस्ता ठूला-ठूला ज्ञानी देवताहरू पनि त्यो धुन सुनेर मोहित हुन्छन्।
उनीहरूले त्यो संगीतको रहस्य बुझ्न नसकी शिर झुकाएर भावविभोर हुँदै चेतना शून्यझैँ
बन्दछन् ।। १४-१५ ।।
निजपदाब्जदलैर्ध्वजवज्र
नीरजाङ्कुशविचित्रललामैः
।
व्रजभुवः
शमयन् खुरतोदं
वर्ष्मधुर्यगतिरीडितवेणुः
॥ १६ ॥
व्रजति
तेन वयं सविलास
वीक्षणार्पितमनोभववेगाः
।
कुजगतिं
गमिता न विदामः
कश्मलेन
कबरं वसनं वा ॥ १७ ॥
नेपाली
भावानुवादः ध्वजा,
वज्र, कमल र अङ्कुश जस्ता चिन्हहरूले युक्त
आफ्ना कोमल चरणकमलहरूद्वारा गाईको खुरले खोस्रिएको व्रजभूमिको पीडालाई शान्त
पार्दै जब श्रीकृष्ण हात्तीको जस्तो मन्द गतिले बाँसुरी बजाउँदै हिँड्नुहुन्छ,
तब उहाँको विलासपूर्ण हेराइले हाम्रो हृदयमा कामदेवको वेग
बढाइदिन्छ। हामीहरू यति विघ्न लठ्ठिन्छौँ कि जड वृक्षझैँ हुनुको साथै आफ्ना कपालको
जुरो र वस्त्रको समेत होस पाउँदैनौँ ।। १६-१७ ।।
मणिधरः
क्वचिदागणयन् गा
मालया
दयितगन्धतुलस्याः ।
प्रणयिनोऽनुचरस्य
कदांसे
प्रक्षिपन्
भुजमगायत यत्र ॥ १८ ॥
क्वणितवेणुरववञ्चितचित्ताः
कृष्णमन्वसत
कृष्णगृहिण्यः ।
गुणगणार्णमनुगत्य
हरिण्यो
गोपिका
इव विमुक्तगृहाशाः ॥ १९ ॥
नेपाली
भावानुवादः कहिलेकाहीँ प्रिय सुगन्धित तुलसीको
माला पहिरिएका श्रीकृष्णले गाईहरूको गणना गर्नका लागि मणिको माला हातमा लिनुहुन्छ।
जब उहाँले आफ्ना प्यारा सखाको काँधमा हात राखेर गीत गाउनुहुन्छ, तब बाँसुरीको स्वरले मोहित भएका कृष्णसारका
पत्नी मृगिनीहरू हामी गोपिनीहरूले झैँ घरप्रतिको मोह त्यागेर गुणका सागर
श्रीकृष्णको पछि-पछि लाग्छन् र उहाँकै समीपमा बस्दछन् ।। १८-१९ ।।
(स्वागता)
कुन्ददामकृतकौतुकवेषो
गोपगोधनवृतो
यमुनायाम् ।
नन्दसूनुरनघे
तव वत्सो
नर्मदः
प्रणयिणां विजहार ॥ २० ॥
मन्दवायुउपवात्यनुकूलं
मानयन्
मलयजस्पर्शेन ।
वन्दिनस्तमुपदेवगणा
ये
वाद्यगीतबलिभिः
परिवव्रुः ॥ २१ ॥
नेपाली
भावानुवादः हे निष्पाप यशोदा! तपाईंका पुत्र
श्रीकृष्ण कुन्द फूलको मालाले सजिएर कौतुकपूर्ण भेषमा जब गोपबालक र गाईहरूका साथ
यमुना किनारमा विहार गर्नुहुन्छ, तब मलय पर्वतको चन्दन जस्तै शीतल स्पर्श भएको मन्द हावा उहाँको सेवामा
अनुकूल भई बहन्छ। अन्य गन्धर्व र उपदेवताहरूले वाद्य, संगीत
र उपहारद्वारा उहाँलाई घेरेर स्तुति-वन्दना गर्दछन् ।। २०-२१ ।।
वत्सलो
व्रजगवां यदगध्रो
वन्द्यमानचरणः
पथि वृद्धैः ।
कृत्स्नगोधनमुपोह्य
दिनान्ते
गीतवेणुरनुगेडितकीर्तिः
॥ २२ ॥
उत्सवं
श्रमरुचापि दृशीना-
मुन्नयन् खुररजश्छुरितस्रक् ।
दित्सयैति
सुहृदासिष एष
देवकीजठरभूरुडुराजः ॥ २३ ॥
नेपाली
भावानुवादः व्रजका गाईहरूप्रति अत्यन्त वत्सल
भएका कारण गोवर्धन पर्वत धारण गर्ने श्रीकृष्ण साँझको समयमा बाँसुरी बजाउँदै र
सखाहरूद्वारा गुणगान गाउँदै गाईहरू फर्काएर आउनुहुन्छ। वृद्ध गोपहरुले उहाँको
चरणमा वन्दना गर्दछन्। गाईको खुरले उडाएको धुलिले उहाँको वनमाला धमिलो भएको छ।
दिनभरिको थकानले अनुहार केही मलीन देखिए पनि देवकीको कोखबाट जन्मिएका यी
चन्द्रमारूपी कृष्णले आफ्नो मुस्कानले हाम्रा आँखाहरूलाई उत्सवमय बनाउँदै
मित्रहरूलाई आशीर्वाद दिन यहाँ आइपुग्नुहुन्छ ।। २२-२३ ।।
(मिश्र)
मदविघूर्णितलोचन
ईषन्-
मानदः स्वसुहृदां वनमाली ।
बदरपाण्डुवदनो
मृदुगण्डं
मण्डयन् कनककुण्डललक्ष्म्या ॥ २४ ॥
यदुपतिर्द्विरदराजविहारो
यामिनीपतिरिवैष दिनान्ते ।
मुदितवक्त्र
उपयाति दुरन्तं
मोचयन् व्रजगवां दिनतापम् ॥ २५ ॥
नेपाली
भावानुवादः ए सखीहरू हेर! प्रेमको आवेगले अलिअलि
राता भएका आँखा भएका र वनमालाधारी श्रीकृष्णले आफ्ना मित्रहरूलाई सम्मान प्रकट
गर्दै हुनुहुन्छ। सुनको कुण्डलको कान्तिले उहाँको कोमल गाला पहेँलो र चम्किलो
देखिएकाले पाकेको बयर जस्तो देखिएको छ। गजराजको जस्तो मन्द चाल भएका यदुपति
श्रीकृष्ण चन्द्रमाले रातको अन्धकार हटाए झैँ आफ्नो हसिलो मुहारले हामी व्रजवासीको
दिनभरिको वियोगको ताप हटाउन साँझको समयमा आइपुग्नुहुन्छ ।। २४-२५ ।।
शुक
उवाच –
(अनुष्टुप्)
एवं
व्रजस्त्रियो राजन् कृष्णलीलानुगायतीः ।
रेमिरेऽहःसु
तच्चित्तास्तन्मनस्का महोदयाः ॥ २६ ॥
नेपाली
भावानुवादः श्री शुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन् परीक्षित्! ती महान् गोपिनीहरूको मन
सदैव श्रीकृष्णमा तल्लीन रहन्थ्यो। जब श्रीकृष्ण दिउँसो गाई चराउन वनमा
जानुहुन्थ्यो, तब उनीहरू एकआपसमा मिलेर उहाँकै लीलाहरूको गान
गर्दै तन्मयताका साथ आफ्ना दिनहरू बिताउँथे ।। २६ ।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे
पूर्वार्धे गोपिकायुगलगीतं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३५ ॥
No comments:
Post a Comment