श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– एकोनविंशोऽध्यायः
मैत्रेय उवाच –
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे विदुरजी! ब्रह्माजीको यस्तो निष्कपट अमृतमय वचन सुनेर भगवान्ले मुस्कुराउँदै आफ्नो प्रेमपूर्ण कटाक्षद्वारा उहाँको प्रार्थनालाई स्वीकार गर्नुभयो ।।१।।
ततः सपत्नं मुखतः चरन्तं अकुतोभयम् ।
जघानोत्पत्य गदया हनौ अवसुरमक्षजः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि भगवान्ले उफ्रिएर आफ्नो अगाडि निर्भय भई घुमिरहेको शत्रु हिरण्याक्षको चिउँडोमा गदाले प्रहार गर्नुभयो ।।२।।
सा हता तेन गदया विहता भगवत्करात् ।
विघूर्णित अपतद् रेजे तदद्भुतं इवाभवत् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः तर हिरण्याक्षको गदाले ठक्कर खाँदा भगवान्को हातबाट गदा खस्यो र घुम्दै भुइँमा झर्यो। त्यो घटना अत्यन्तै अद्भुत देखिन्थ्यो ।।३।।
स तदा लब्धतीर्थोऽपि न बबाधे निरायुधम् ।
मानयन् स मृधे धर्मं विष्वक्सेनं प्रकोपयन् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा शत्रुमाथि प्रहार गर्ने अवसर पाउँदापाउँदै पनि हिरण्याक्षले भगवान्लाई निशस्त्र देखी युद्धधर्मको पालना गर्दै आक्रमण गरेन। यसो गरेर उसले भगवान्को क्रोधलाई झन् प्रज्वलित बनायो ।।४।।
गदायां अपविद्धायां हाहाकारे विनिर्गते ।
मानयामास तद् धर्मं सुनाभं चास्मरद्विभुः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को हातबाट गदा खसेपछि आकाशमा देवताहरूको हाहाकार मच्चियो। प्रभुले दैत्यको धर्मबुद्धिको प्रशंसा गर्नुभयो र आफ्नो सुदर्शन चक्रको स्मरण गर्नुभयो ।।५।।
तं व्यग्रचक्रं दितिपुत्राधमेन
स्वपार्षदमुख्येन विषज्जमानम् ।
चित्रा वाचोऽतद्विदां खेचराणां त
त्रास्मासन् स्वस्ति तेऽमुं जहीति ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः सुदर्शन चक्र तुरुन्तै उपस्थित भएर भगवान्को हातमा घुम्न थाल्यो। तर भगवान्ले आफ्ना प्रमुख पार्षद रहेका त्यस दैत्याधम हिरण्याक्षसँग लीला मात्र गरिरहनुभएको थियो। उहाँको मर्म नबुझेका आकाशचारी देवताहरूले 'हजुरको कल्याण होस्, यसलाई धेरै नखेलाउनुहोस्, तुरुन्तै मारिदिनुहोस्' भनी विचित्र प्रार्थना गर्न थाले ।।६।।
स तं निशाम्यात्तरथाङ्गमग्रतो
व्यवस्थितं पद्मपलाशलोचनम् ।
विलोक्य चामर्ष परिप्लुतेन्द्रियो
रुषा स्वदन्तच्छदमादशच्छ्वसन् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः जब हिरण्याक्षले कमलदल लोचन श्रीहरि आफ्नो अगाडि चक्र लिएर उभिनुभएको देख्यो, तब उसको रिसको सीमा रहेन। ऊ लामो सास फेर्दै रिसले ओठ चपाउन थाल्यो ।।७।।
करालदंष्ट्रश्चक्षुर्भ्यां सञ्चक्षाणो दहन्निव ।
अभिप्लुत्य स्वगदया हतोऽसीत्याहनद् हरिम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः तीखा दाह्रा भएको त्यो दैत्यले आँखाबाट आगो ओकल्दै "अब तँ मरिस्" भनी चिच्याएर श्रीहरिमाथि गदा प्रहार गर्यो ।।८।।
पदा सव्येन तां साधो भगवान् यज्ञसूकरः ।
लीलया मिषतः शत्रोः प्राहरद् वातरंहसम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे साधु विदुर! यज्ञमूर्ति वराह भगवान्ले शत्रुले हेर्दाहेर्दै आफ्नो बायाँ खुट्टाले उसको वायु समान वेग भएको गदालाई सजिलै उछिट्ट्याइदिनुभयो ।।९।।
आह चायुधमाधत्स्व घटस्व त्वं जिगीषसि ।
इत्युक्तः स तदा भूयः ताडयन् व्यनदद् भृशम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो— "ए दैत्य! यदि मलाई जित्न चाहन्छौ भने आफ्नो शस्त्र उठाऊ र फेरि प्रयत्न गर।" यसो भनिसकेपछि उसले फेरि गदा प्रहार गर्यो र भीषण गर्जना गर्न थाल्यो ।।१०।।
तां स आपततीं वीक्ष्य भगवान् समवस्थितः ।
जग्राह लीलया प्राप्तां गरुत्मानिव पन्नगीम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः गदा आफूतिर आउँदै गरेको देखेर भगवान्ले गरुडले सर्पिणीलाई समाते झैँ त्यसलाई खेल खेलमै हातले पक्रनुभयो ।।११।।
स्वपौरुषे प्रतिहते हतमानो महासुरः ।
नैच्छद्गदां दीयमानां हरिणा विगतप्रभः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो पुरुषार्थ यसरी व्यर्थ भएको देखी त्यस महासुरको घमण्ड र तेज नष्ट भयो। त्यसपछि भगवान्ले गदा फिर्ता दिँदा पनि उसले लिन चाहेन ।।१२।।
जग्राह त्रिशिखं शूलं ज्वलज्ज्वलनलोलुपम् ।
यज्ञाय धृतरूपाय विप्रायाभिचरन् यथा ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः कुनै ब्राह्मणमाथि गरिएको अभिचार (मारण प्रयोग) जस्तै उसले यज्ञपुरुषलाई प्रहार गर्नका निम्ति दन्किरहेको आगो झैँ लपलपाउँदो त्रिशूल हातमा लियो ।।१३।।
तदोजसा दैत्यमहाभटार्पितं
चकासदन्तःख उदीर्णदीधिति ।
चक्रेण चिच्छेद निशातनेमिना
हरिर्यथा तार्क्ष्यपतत्रमुज्झितम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हिरण्याक्षले अत्यन्त वेगले प्रहार गरेको त्यो त्रिशूल आकाशमा चम्कँदै आयो। भगवान्ले आफ्नो तीखो धार भएको चक्रले त्यसलाई त्यसरी नै काटिदिनुभयो, जसरी इन्द्रले गरुडले छाडेको प्वाँखलाई काटेका थिए ।।१४।।
वृक्णे स्वशूले बहुधारिणा हरेः
प्रत्येत्य विस्तीर्णमुरो विभूतिमत् ।
प्रवृद्धरोषः स कठोरमुष्टिना
नदन् प्रहृत्यान्तरधीयतासुरः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो त्रिशूलका टुक्रा-टुक्रा भएको देखेर ऊ ज्यादै रिसायो र भगवान्को श्रीवत्स अङ्कित विशाल वक्षस्थलमा मुड्कीले प्रहार गरी गर्जँदै अन्तर्धान भयो ।।१५।।
तेनेत्थमाहतः क्षत्तः भगवान् आदिसूकरः ।
नाकम्पत मनाक्क्वापि स्रजा हत इव द्विपः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुर! फूलको मालाले हिर्काउँदा हात्तीलाई कुनै असर नपरे झैँ त्यसको मुड्कीको प्रहारबाट भगवान् आदिबराह अलिकति पनि विचलित हुनुभएन ।।१६।।
अथोरुधासृजन् मायां योगमायेश्वरे हरौ ।
यां विलोक्य प्रजास्त्रस्ता मेनिरेऽस्योपसंयमम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि त्यो मायावी दैत्यले योगमायाका स्वामी श्रीहरिमाथि अनेक आसुरी मायाहरूको प्रयोग गर्न थाल्यो। ती डरलाग्दा दृश्य देखेर प्रजाहरू अब संसारको प्रलय हुन लाग्यो भनी डराउन थाले ।।१७।।
प्रववुर्वायवश्चण्डाः तमः पांसवमैरयन् ।
दिग्भ्यो निपेतुर्ग्रावाणः क्षेपणैः प्रहिता इव ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः भीषण आँधी चल्न थाल्यो, जसले धूलो उडाएर अन्धकार छायो। चारै दिशाबाट ढुङ्गाहरूको वर्षा हुन थाल्यो, मानौँ कसैले यन्त्रद्वारा ढुङ्गा प्रहार गरिरहेको छ ।।१८।।
द्यौर्नष्टभगणाभ्रौघैः सविद्युत् स्तनयित्नुभिः ।
वर्षद्भिः पूयकेशासृग् विण्मूत्रास्थीनि चासकृत् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः बिजुली र गर्जनसहितको बादलले आकाश ढाकिएकाले ग्रह-नक्षत्रहरू देखिएनन्। बादलबाट निरन्तर पीप, कपाल, रगत, दिसा, पिसाब र हड्डीहरूको वर्षा हुन थाल्यो ।।१९।।
गिरयः प्रत्यदृश्यन्त नानायुधमुचोऽनघ ।
दिग्वाससो यातुधान्यः शूलिन्यो मुक्तमूर्धजाः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे निष्पाप विदुर! त्यहाँ यस्ता पहाडहरू देखिए, जहाँबाट अनेक अस्त्रशस्त्रको वर्षा भइरहेको थियो। हातमा त्रिशूल लिएका र कपाल फिँजाएका नग्न राक्षसनीहरू देखा परे ।।२०।।
बहुभिर्यक्षरक्षोभिः पत्त्यश्व रथकुञ्जरैः ।
आततायिभिरुत्सृष्टा हिंस्रा वाचोऽतिवैशसाः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः पैदल सेना, घोडा, रथ र हात्ती चढेका अनेकौँ यक्ष-राक्षसहरू "मार, काट" भन्दै हिंस्रक शब्दमा चिच्याएको सुनिन थाल्यो ।।२१।।
प्रादुष्कृतानां मायानां आसुरीणां विनाशयत् ।
सुदर्शनास्त्रं भगवान् प्रायुङ्क्त दयितं त्रिपात् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसरी प्रकट भएको आसुरी मायाजाललाई नष्ट गर्नका लागि यज्ञमूर्ति भगवान्ले आफ्नो प्रिय सुदर्शन चक्र प्रहार गर्नुभयो ।।२२।।
तदा दितेः समभवत् सहसा हृदि वेपथुः ।
स्मरन्त्या भर्तुः आदेशं स्तनात् च असृक् प्रसुस्रुवे ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा आफ्नो पतिको आज्ञा सम्झेर दितिको हृदय काँप्न थाल्यो र उनका थुनबाट दूधको सट्टा रगत बग्न थाल्यो ।।२३।।
विनष्टासु स्वमायासु भूयश्चाव्रज्य केशवम् ।
रुषोपगूहमानोऽमुं ददृशेऽवस्थितं बहिः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो मायाजाल नष्ट भएपछि त्यो दैत्य पुनः भगवान् केशवका नजिक आयो। उसले भगवान्लाई अँगालो हालेर चूर्ण बनाउन खोज्दा भगवान् त बाहिरै उभिनुभएको देख्यो ।।२४।।
तं मुष्टिभिर्विनिघ्नन्तं वज्रसारैः अधोक्षजः ।
करेण कर्णमूलेऽहन् यथा त्वाष्ट्रं मरुत्पतिः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः जब उसले भगवान्लाई वज्र जस्तै मुड्कीले हिर्काउन थाल्यो, तब इन्द्रले वृत्रासुरलाई प्रहार गरे झैँ भगवान् अधोक्षजले उसको कानको जरा (कञ्चट) मा एक थप्पड हान्नुभयो ।।२५।।
स आहतो विश्वजिता ह्यवज्ञया
परिभ्रमद्गात्र उदस्तलोचनः ।
विशीर्णबाह्वङ्घ्रिशिरोरुहोऽपतद्
यथा नगेन्द्रो लुलितो नभस्वता ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः विश्वविजयी भगवान्ले केवल खेल खेलमै थप्पड हान्नुभएको थियो, तर त्यही चोटले हिरण्याक्षको शरीर घुम्न थाल्यो र आँखा बाहिर निस्किए। हात-खुट्टा भाँचिएर र कपाल छरिएर ऊ आँधीले ढालेको ठूलो वृक्ष झैँ भुइँमा ढल्यो ।।२६।।
क्षितौ शयानं तमकुण्ठवर्चसं
करालदंष्ट्रं परिदष्टदच्छदम् ।
अजादयो वीक्ष्य शशंसुरागता
अहो इमं को नु लभेत संस्थितिम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः भुइँमा ढल्दा पनि हिरण्याक्षको तेज घटेको थिएन। तीखा दाह्रा भएको र ओठ चपाउँदै गरेको अवस्थामा मृत लडेको देखेर ब्रह्मादि देवताहरूले प्रशंसा गर्दै भने— "अहो! यस्तो मृत्यु कसलाई प्राप्त होला र?" ।।२७।।
यं योगिनो योगसमाधिना रहो
ध्यायन्ति लिङ्गादसतो मुमुक्षया ।
तस्यैष दैत्यऋषभः पदाहतो
मुखं प्रपश्यन् तनुमुत्ससर्ज ह ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसलाई योगीहरू मुक्तिको इच्छाले एकान्तमा ध्यान गर्दछन्, तिनै भगवान्को चरणको प्रहारबाट उहाँकै मुख हेर्दाहेर्दै त्यस दैत्यराजले प्राण त्याग्यो ।।२८।।
एतौ तौ पार्षदावस्य शापाद् यातौ असद्गतिम् ।
पुनः कतिपयैः स्थानं प्रपत्स्येते ह जन्मभिः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यी दुई (हिरण्याक्ष र हिरण्यकशिपु) भगवान्कै पार्षद हुन्। श्रापका कारण उनीहरूले यो अधोगति प्राप्त गरेका हुन्। अब केही जन्मपछि उनीहरू पुनः आफ्नै स्थानमा पुग्नेछन् ।।२९।।
देवा ऊचुः –
नमो नमस्तेऽखिलयज्ञतन्तवे
स्थितौ गृहीतामलसत्त्वमूर्तये ।
दिष्ट्या हतोऽयं जगतामरुन्तुदः
त्वत् पादभक्त्या वयमीश निर्वृताः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले भने— "हे प्रभो! हजुरलाई बारम्बार नमस्कार छ। हजुर सम्पूर्ण यज्ञको विस्तार गर्ने र जगतको स्थितिका लागि शुद्ध सत्त्वमय स्वरूप धारण गर्ने हुनुहुन्छ। संसारलाई कष्ट दिने यो दुष्ट दैत्य मारिएकोमा हामी निकै प्रसन्न छौँ। अब हजुरको भक्तिले हामीलाई सुख प्राप्त भयो" ।।३०।।
मैत्रेय उवाच –
एवं हिरण्याक्षमसह्यविक्रमं स सादयित्वा हरिरादिसूकरः ।
जगाम लोकं स्वमखण्डितोत्सवं समीडितः पुष्करविष्टरादिभिः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे विदुरजी! यस प्रकार महापराक्रमी हिरण्याक्षको वध गरेर भगवान् आदिबराह आफ्नो अखण्ड आनन्दमय धाममा फर्कनुभयो। त्यस समयमा ब्रह्मादि देवताहरू उहाँको स्तुति गरिरहेका थिए ।।३१।।
मया यथानूक्तमवादि ते हरेः
कृतावतारस्य सुमित्र चेष्टितम् ।
यथा हिरण्याक्ष उदारविक्रमो
महामृधे क्रीडनवन्निराकृतः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले अवतार लिएर गर्ने लीलाहरू र जसरी उहाँले भीषण युद्धमा खेलौनालाई झैँ महापराक्रमी हिरण्याक्षको वध गर्नुभयो, ती सबै चरित्र मैले जसरी सुनेको थिएँ, त्यसै गरी तपाईंलाई सुनाएँ ।।३२।।
सूत उवाच –
इति कौषारवाख्यातां आश्रुत्य भगवत्कथाम् ।
क्षत्तानन्दं परं लेभे महाभागवतो द्विज ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो— हे शौनकजी! मैत्रेयजीको मुखबाट भगवान्को यस्तो कथा सुनेर परम भागवत विदुरजीलाई अत्यन्तै आनन्द भयो ।।३३।।
अन्येषां पुण्यश्लोकानां उद्दामयशसां सताम् ।
उपश्रुत्य भवेन्मोदः श्रीवत्साङ्कस्य किं पुनः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब अन्य पवित्रकीर्ति महापुरुषहरूको चरित्र सुन्दा त आनन्द हुन्छ भने श्रीवत्सधारी भगवान्को चरित्र सुन्दा हुने आनन्दको त बयान नै के गर्न सकिन्छ र! ।।३४।।
यो गजेन्द्रं झषग्रस्तं ध्यायन्तं चरणाम्बुजम् ।
क्रोशन्तीनां करेणूनां कृच्छ्रतोऽmoचयद्द्रुतम् ॥ ३५ ॥
तं सुखाराध्यमृजुभिः अनन्यशरणैर्नृभिः ।
कृतज्ञः को न सेवेत दुराराध्यं असाधुभिः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः जो सरल हृदयका भक्तहरूका लागि सहजै प्रसन्न हुनुहुन्छ तर दुष्टहरूका लागि दुराराध्य हुनुहुन्छ, त्यस्ता कृतज्ञ प्रभुको सेवा कुन चाहिँ समझदार मानिसले नगर्ला र? ।।३६।।
यो वै हिरण्याक्षवधं महाद्भुतं
विक्रीडितं कारणसूकरात्मनः ।
श्रृणोति गायत्यनुमोदतेऽञ्जसा
विमुच्यते ब्रह्मवधादपि द्विजाः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शौनकादि ऋषिहरू! वराहरूपी श्रीहरिको यस अद्भुत हिरण्याक्ष वधको कथा जो सुन्दछ, गाउँछ वा प्रशंसा गर्दछ, ऊ ब्रह्महत्या जस्तो घोर पापबाट पनि मुक्त हुन्छ ।।३७।।
एतन् महापुण्यमलं पवित्रं
धन्यं यशस्यं पदमायुराशिषाम् ।
प्राणेन्द्रियाणां युधि शौर्यवर्धनं
नारायणोऽन्ते गतिरङ्ग श्रृण्वताम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः यो चरित्र अत्यन्त पुण्यमय, पवित्र, धन, यश र आयु वर्धक छ। यसले युद्धमा शौर्य बढाउँछ र सुन्ने मानिसले अन्त्यमा नारायणलाई नै प्राप्त गर्दछ ।।३८।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा भगवान् वराह र दैत्य हिरण्याक्षबीचको अन्तिम युद्ध र हिरण्याक्षको वधको विस्तृत वर्णन गरिएको छ। ब्रह्माजीको प्रार्थना स्वीकार गरी भगवान् मुस्कुराउँदै युद्धमा केन्द्रित हुनुभयो। उहाँले हिरण्याक्षको चिउँडोमा गदाले प्रहार गर्नुभयो, तर दैत्यको गदाको ठक्करले भगवान्को हातबाट गदा खस्यो। भगवान् निशस्त्र हुँदा पनि हिरण्याक्षले युद्धधर्म पालना गर्दै प्रहार गरेन, जसले उसको अहङ्कार र वीरता दुवै प्रदर्शन गर्यो। त्यसपछि भगवान्ले आफ्नो सुदर्शन चक्रको स्मरण गर्नुभयो। चक्र हातमा लिएर भगवान्ले दैत्यसँग लीला गरिरहनुभएको देख्दा देवताहरूले "यसलाई तुरुन्तै मार्नुहोस्" भनी बिन्ती गरे। हिरण्याक्षले चक्रधारी भगवान्लाई देखेपछि रिसले ओठ चपाउँदै गदा प्रहार गर्यो। भगवान्ले आफ्नो बायाँ खुट्टाले दैत्यको गदालाई सहजै उछिट्ट्याइदिनुभयो। भगवान्ले उसलाई पुनः शस्त्र उठाउन चुनौती दिनुभयो, जसलाई उसले स्वीकार गरी पुनः गदा प्रहार गर्यो। भगवान्ले त्यो गदालाई गरुडले सर्प समाते झैँ हातैले समातिदिनुभयो। आफ्नो सारा पुरुषार्थ विफल भएपछि हिरण्याक्षको तेज हरायो। उसले त्यसपछि एउटा भीषण प्रज्वलित त्रिशूल भगवान्तर्फ फ्याँक्यो। भगवान्ले सुदर्शन चक्रद्वारा उक्त त्रिशूललाई टुक्रा-टुक्रा पारिदिनुभयो। त्रिशूल नष्ट भएपछि हिरण्याक्षले भगवान्को छातीमा मुड्कीले प्रहार गर्यो र अन्तर्धान भयो। भगवान्लाई त्यो मुड्कीको प्रहारले फूलको मालाले जति पनि असर गरेन। त्यसपछि दैत्यले अनेकौँ आसुरी मायाहरूको सिर्जना गर्यो। आकाशबाट रगत, पीप, हड्डी र विष्ठाको वर्षा हुन थाल्यो। जताततै नग्न राक्षसनीहरू र हिंस्रक शैनिकहरू देखा परे। यी सबै मायाजाललाई भगवान्ले आफ्नो सुदर्शन चक्रद्वारा क्षणभरमै शान्त पारिदिनुभयो। माया नष्ट भएपछि हिरण्याक्षले भगवान्लाई अँगालो हालेर मार्न खोज्यो, तर भगवान्को योगमायाले ऊ असफल भयो। अन्ततः भगवान्ले उसको कञ्चटमा एक जोडदार थप्पड हान्नुभयो। त्यो एउटै प्रहारले हिरण्याक्षका आँखा बाहिर निस्किए र ऊ निष्प्राण भई भुइँमा ढल्यो। भगवान्को मुख हेर्दै प्राण त्यागेको हुनाले देवताहरूले पनि उसको अहोभाग्यको प्रशंसा गरे। वास्तवमा हिरण्याक्ष र हिरण्यकशिपु जय र विजय नामका भगवान्कै पार्षद थिए, जो श्रापवश असुर बनेका थिए। यसरी अधर्मको नाश गरी भगवान् वराह आफ्नो आनन्दमय धाममा फर्कनुभयो। यो कथा सुन्नाले मानिस सबै पापबाट मुक्त भई अन्तमा भगवान्लाई नै प्राप्त गर्दछ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले 'धर्मयुद्ध' र 'ईश्वरीय लीला' को गहिरो दार्शनिक रहस्य उद्घाटन गर्दछ। हिरण्याक्षले निशस्त्र भगवान्माथि प्रहार नगर्नुले असुरहरूमा पनि कतिपय नैतिक नियमहरू हुन्छन् भन्ने देखाउँछ। भगवान्ले दैत्यसँग गरेको युद्ध वास्तवमा शत्रुता नभएर आफ्नै भक्त (पार्षद) लाई श्रापमुक्त गर्ने एउटा 'लीला' मात्र थियो। सुदर्शन चक्रलाई 'यज्ञमूर्ति' को रक्षाकवचका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ, जसले ज्ञानद्वारा अज्ञानको अन्धकार नाश गर्दछ। आसुरी माया (रगत, हड्डीको वर्षा) मानिसको मनभित्र उठ्ने तामसी विकारहरूको प्रतीक हो। भगवान्को एकै थप्पडमा दैत्यको मृत्यु हुनुले ईश्वरीय शक्तिको अगाडि अहङ्कार कति कमजोर हुन्छ भन्ने पुष्टि गर्छ। 'मुखं प्रपश्यन्' अर्थात् भगवान्को मुख हेर्दै प्राण त्याग्नुले मृत्युको समयमा ईश्वरीय चेतनाको महत्त्व दर्शाउँछ। हिरण्याक्ष र हिरण्यकशिपुको कथाले कर्म र श्रापको फल भगवान्का नजिकका जनहरूले पनि भोग्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। यो कथा सुन्नाले 'ब्रह्महत्या' जस्तो पाप नाश हुनुको अर्थ यसले व्यक्तिको चेतनालाई शुद्ध गर्छ भन्ने हो। समग्रमा, यो अध्यायले निर्गुण ब्रह्मले सगुण रूप लिएर भक्तको रक्षा र अधर्मको विनाश गर्ने सत्यलाई स्थापित गर्दछ।
