श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमस्कन्धः – त्रिषष्टितमोऽध्यायः
श्रीशुक
उवाच–
(अनुष्टुप्)
अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बन्धूनां च भारत ।
चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे भारत (परीक्षित) ! अनिरुद्धलाई नदेखेर उनका बान्धवहरूले चिन्ता गर्दै गर्दा वर्षायामका चार महिना व्यतीत भए ।।१।।
नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च ।
प्रययुः शोणितपुरं वृष्णयः कृष्णदैवताः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन देवर्षि नारदबाट अनिरुद्ध बाँधिएको र त्यहाँ भएको घटनाका बारेमा सुनेपछि श्रीकृष्णलाई नै आफ्नो आराध्य मान्ने यदुवंशीहरू शोणितपुरतर्फ प्रस्थान गरे ।।२।।
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गदः साम्बोऽथ सारणः ।
नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः ॥ ३ ॥
अक्षौहिणीभिर्द्वादशभिः समेताः सर्वतोदिशम् ।
रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः बलराम र श्रीकृष्णका अनुयायीहरू– प्रद्युम्न, युयुधान (सात्यकि), गद, साम्ब, सारण, नन्द, उपनन्द र भद्र आदि श्रेष्ठ यदुवंशीहरूले बाह्र अक्षौहिणी सेनाका साथ बाणासुरको नगरलाई चारैतिरबाट घेरा हाले ।।३–४।।
भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् ।
प्रेक्षमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो नगरका बगैँचा, पर्खाल, अट्टालिका र ढोकाहरू भत्काइएको देखेर क्रोधित भएको बाणासुर पनि आफ्नो समान बलशाली सेना लिएर युद्धका लागि बाहिर निस्कियो ।।५।।
बाणार्थे भगवान् रुद्रः ससुतः प्रमथैर्वृतः ।
आरुह्य नन्दिवृषभं युयुधे रामकृष्णयोः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः बाणासुरका पक्षबाट लड्नका लागि भगवान् रुद्र नन्दीमा सवार भई आफ्ना पुत्र कार्तिकेय र प्रमथगणहरूका साथ आउनुभयो र श्रीकृष्ण तथा बलरामसँग युद्ध गर्नुभयो ।।६।।
आसीत् सुतुमुलं युद्धमद्भुतं रोमहर्षणम् ।
कृष्णशङ्करयो राजन् प्रद्युम्नगुहयोरपि ॥ ७ ॥
कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः ।
साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! श्रीकृष्ण र शङ्करका बीचमा तथा प्रद्युम्न र कार्तिकेयका बीचमा अत्यन्तै अद्भुत र रोमाञ्चकारी युद्ध भयो । त्यसैगरी बलरामजीको कुम्भाण्ड र कूपकर्णसँग, साम्बको बाणासुरका छोरासँग र सात्यकिको बाणासुरसँग घमासान युद्ध भयो ।।७–८।।
ब्रह्मादयः सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः ।
गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर्द्रष्टुमागमन् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मा आदि देवता, मुनि, सिद्ध, चारण, गन्धर्व, अप्सरा र यक्षहरू यो अद्भुत युद्ध हेर्नका लागि विमान चढेर आकाशमा आए ।।९।।
शङ्करानुचराञ्छौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् ।
डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान् ॥ १० ॥
प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् ।
द्रावयामास तीक्ष्णाग्रैः शरैः शार्ङ्गधनुश्च्युतैः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णले आफ्नो शार्ङ्ग धनुषबाट निस्किएका तीखा बाणहरूद्वारा शङ्करका अनुयायी भूत, प्रमथ, गुह्यक, डाकिनी, यातुधान, वेताल, विनायक, प्रेत, मातृका, पिशाच, कुष्माण्ड र ब्रह्मराक्षसहरूलाई भगाउनुभयो ।।१०–११।।
पृथग्विधानि प्रायुङ्क्त पिणाक्यस्त्राणि शाङ्र्गिणे ।
प्रत्यस्त्रैः शमयामास शार्ङ्गपाणिरविस्मितः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः पिनाकधारी शङ्करले श्रीकृष्णमाथि विभिन्न प्रकारका अस्त्रहरू प्रहार गर्नुभयो, तर शार्ङ्गधनुधारी श्रीकृष्णले विचलित नभई ती अस्त्रहरूलाई आफ्ना प्रत्यस्त्रद्वारा शान्त पारिदिनुभयो ।।१२।।
ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् ।
आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं पाशुपतस्य च ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले ब्रह्मास्त्रको निवारणका लागि ब्रह्मास्त्र, वायव्यास्त्रका लागि पार्वतास्त्र, आग्नेयास्त्रका लागि पार्जन्यास्त्र र पाशुपतास्त्रका लागि आफ्नै नारायणास्त्रको प्रयोग गर्नुभयो ।।१३।।
मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्त्रेण जृम्भितम् ।
बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदेषुभिः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णले जृम्भणास्त्र प्रहार गरी महादेवलाई जृम्भित (हाइहाइ आउने र लठ्ठिने अवस्था) बनाएर मोहित पार्नुभयो र खड्ग, गदा तथा बाणहरूले बाणासुरको सेनाको संहार गर्नुभयो ।।१४।।
स्कन्दः प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमानः समन्ततः ।
असृग् विमुञ्चन् गात्रेभ्यः शिखिनापक्रमद् रणात् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रद्युम्नका बाणहरूको वर्षाले पीडित भई शरीरबाट रगत बगाउँदै कार्तिकेय आफ्नो वाहन मयूरमा चढेर रणभूमिबाट भागे ।।१५।।
कुम्भाण्डः कूपकर्णश्च पेततुर्मुषलार्दितौ ।
दुद्रुवुस्तदनीकनि हतनाथानि सर्वतः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामको मुसलको प्रहारले कुम्भाण्ड र कूपकर्ण ढले । आफ्ना सेनापतिहरू ढलेपछि सेनाहरू तितरबितर भई सबैतिर भाग्न थाले ।।१६।।
विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वार बाणोऽत्यमर्षणः ।
कृष्णमभ्यद्रवत् संख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो सेना छिन्नभिन्न भएको देखेर अत्यन्तै क्रोधित भएको बाणासुर सात्यकिलाई छोडेर रथमा चढी श्रीकृष्णतर्फ जाइलाग्यो ।।१७।।
धनूंष्याकृष्य युगपद् बाणः पञ्चशतानि वै ।
एकैकस्मिञ्छरौ द्वौ द्वौ सन्दधे रणदुर्मदः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः युद्धको उन्मादमा रहेको बाणासुरले एकैसाथ पाँच सय धनुषहरू तानेर प्रत्येकमा दुई-दुईवटा बाण चढाउन थाल्यो ।।१८।।
तानि चिच्छेद भगवान् धनूंसि युगपद्धरिः ।
सारथिं रथमश्वांश्च हत्वा शङ्खमपूरयत् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले एकैपटक ती सबै धनुषहरू काटिदिनुभयो र बाणासुरको सारथि, रथ तथा घोडाहरूलाई नष्ट गरी शङ्खनाद गर्नुभयो ।।१९।।
तन्माता कोटरा नाम नग्ना मक्तशिरोरुहा ।
पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राणरिरक्षया ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः बाणासुरकी माता कोटरा आफ्नो पुत्रको ज्यान बचाउने इच्छाले कपाल फिँजाएर नग्न अवस्थामा श्रीकृष्णको अगाडि उभिइन् ।।२०।।
ततस्तिर्यङ्मुखो नग्नामनिरीक्षन् गदाग्रजः ।
बाणश्च तावद् विरथश्छिन्नधन्वाविशत् पुरम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः ती नग्न स्त्रीलाई हेर्न नपरोस् भनेर श्रीकृष्णले मुख अर्कोतर्फ फर्काउनुभयो; त्यही अवसरमा रथ र धनुषविहीन भएको बाणासुर नगरभित्र पस्यो ।।२१।।
विद्राविते भूतगणे ज्वरस्तु त्रीशिरास्त्रिपात् ।
अभ्यधावत दाशार्हं दहन्निव दिशो दश ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः भूतगणहरू भागेपछि भगवान् शङ्करले पठाउनुभएको तीनवटा टाउको र तीनवटा खुट्टा भएको 'माहेश्वर ज्वर' दशै दिशा जलाउँला झैँ गरी श्रीकृष्णतिर जाइलाग्यो ।।२२।।
अथ नारायणः देवस्तं दृष्ट्र्वा व्यसृजज्ज्वरम् ।
माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस ज्वरलाई देखेर भगवान् नारायणले आफ्नो 'वैष्णव ज्वर' प्रकट गर्नुभयो । त्यसपछि माहेश्वर र वैष्णव दुवै ज्वरका बीचमा युद्ध हुन थाल्यो ।।२३।।
माहेश्वरः समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दितः ।
अलब्ध्वाभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वरः ।
शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाव प्रयताञ्जलिः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः वैष्णव ज्वरको शक्तिले पीडित भएको माहेश्वर ज्वर कतै पनि शरण नपाएपछि भयभीत भएर श्रीकृष्णको शरणमा आयो र हात जोडेर स्तुति गर्न थाल्यो ।।२४।।
ज्वर उवाच–
(मिश्र)
नमामि त्वानन्तशक्तिं परेशं
सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम् ।
विश्वोत्पत्तिस्थानसंरोधहेतुं
यत्तद् ब्रह्म ब्रह्मलिङ्गं प्रशान्तम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः ज्वरले भन्यो– अनन्त शक्ति भएका, परमेश्वर, सबैका आत्मा, विशुद्ध ज्ञानस्वरूप, जगतको उत्पत्ति, स्थिति र विनाशका कारण, शान्त र वेदमार्फत जान्न सकिने परब्रह्म हजुरलाई म नमस्कार गर्दछु ।।२५।।
कालो दैवं कर्म जीवः स्वभावो
द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकारः ।
तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाह–
स्त्वन्मायैषा तन्निषेधं प्रपद्ये ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः काल, दैव, कर्म, जीव, स्वभाव, पञ्चभूत, शरीर, प्राण, अहङ्कार र यी सबैको सङ्घातबाट हुने संसारको यो प्रवाह हजुरकै माया हो; म ती मायाका निरोधक हजुरको शरण लिन्छु ।।२६।।
नानाभावैर्लीलयैवोपपन्नै–
र्देवान् साधूँल्लोकसेतून् बिभर्षि ।
हंस्युन्मार्गान् हिंसया वर्तमानान्
जन्मैतत्ते भारहाराय भूमेः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरले विभिन्न लीलाविग्रह धारण गरेर देवता, साधु र मर्यादालोकको रक्षा गर्नुहुन्छ तथा कुमार्गमा लाग्ने हिंस्रकहरूको संहार गर्नुहुन्छ । हजुरको यो अवतार पृथ्वीको भार हरण गर्नका लागि नै हो ।।२७।।
(अनुष्टुप्)
अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बन्धूनां च भारत ।
चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे भारत (परीक्षित) ! अनिरुद्धलाई नदेखेर उनका बान्धवहरूले चिन्ता गर्दै गर्दा वर्षायामका चार महिना व्यतीत भए ।।१।।
नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च ।
प्रययुः शोणितपुरं वृष्णयः कृष्णदैवताः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन देवर्षि नारदबाट अनिरुद्ध बाँधिएको र त्यहाँ भएको घटनाका बारेमा सुनेपछि श्रीकृष्णलाई नै आफ्नो आराध्य मान्ने यदुवंशीहरू शोणितपुरतर्फ प्रस्थान गरे ।।२।।
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गदः साम्बोऽथ सारणः ।
नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः ॥ ३ ॥
अक्षौहिणीभिर्द्वादशभिः समेताः सर्वतोदिशम् ।
रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः बलराम र श्रीकृष्णका अनुयायीहरू– प्रद्युम्न, युयुधान (सात्यकि), गद, साम्ब, सारण, नन्द, उपनन्द र भद्र आदि श्रेष्ठ यदुवंशीहरूले बाह्र अक्षौहिणी सेनाका साथ बाणासुरको नगरलाई चारैतिरबाट घेरा हाले ।।३–४।।
भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् ।
प्रेक्षमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो नगरका बगैँचा, पर्खाल, अट्टालिका र ढोकाहरू भत्काइएको देखेर क्रोधित भएको बाणासुर पनि आफ्नो समान बलशाली सेना लिएर युद्धका लागि बाहिर निस्कियो ।।५।।
बाणार्थे भगवान् रुद्रः ससुतः प्रमथैर्वृतः ।
आरुह्य नन्दिवृषभं युयुधे रामकृष्णयोः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः बाणासुरका पक्षबाट लड्नका लागि भगवान् रुद्र नन्दीमा सवार भई आफ्ना पुत्र कार्तिकेय र प्रमथगणहरूका साथ आउनुभयो र श्रीकृष्ण तथा बलरामसँग युद्ध गर्नुभयो ।।६।।
आसीत् सुतुमुलं युद्धमद्भुतं रोमहर्षणम् ।
कृष्णशङ्करयो राजन् प्रद्युम्नगुहयोरपि ॥ ७ ॥
कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः ।
साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! श्रीकृष्ण र शङ्करका बीचमा तथा प्रद्युम्न र कार्तिकेयका बीचमा अत्यन्तै अद्भुत र रोमाञ्चकारी युद्ध भयो । त्यसैगरी बलरामजीको कुम्भाण्ड र कूपकर्णसँग, साम्बको बाणासुरका छोरासँग र सात्यकिको बाणासुरसँग घमासान युद्ध भयो ।।७–८।।
ब्रह्मादयः सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः ।
गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर्द्रष्टुमागमन् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मा आदि देवता, मुनि, सिद्ध, चारण, गन्धर्व, अप्सरा र यक्षहरू यो अद्भुत युद्ध हेर्नका लागि विमान चढेर आकाशमा आए ।।९।।
शङ्करानुचराञ्छौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् ।
डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान् ॥ १० ॥
प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् ।
द्रावयामास तीक्ष्णाग्रैः शरैः शार्ङ्गधनुश्च्युतैः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णले आफ्नो शार्ङ्ग धनुषबाट निस्किएका तीखा बाणहरूद्वारा शङ्करका अनुयायी भूत, प्रमथ, गुह्यक, डाकिनी, यातुधान, वेताल, विनायक, प्रेत, मातृका, पिशाच, कुष्माण्ड र ब्रह्मराक्षसहरूलाई भगाउनुभयो ।।१०–११।।
पृथग्विधानि प्रायुङ्क्त पिणाक्यस्त्राणि शाङ्र्गिणे ।
प्रत्यस्त्रैः शमयामास शार्ङ्गपाणिरविस्मितः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः पिनाकधारी शङ्करले श्रीकृष्णमाथि विभिन्न प्रकारका अस्त्रहरू प्रहार गर्नुभयो, तर शार्ङ्गधनुधारी श्रीकृष्णले विचलित नभई ती अस्त्रहरूलाई आफ्ना प्रत्यस्त्रद्वारा शान्त पारिदिनुभयो ।।१२।।
ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् ।
आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं पाशुपतस्य च ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले ब्रह्मास्त्रको निवारणका लागि ब्रह्मास्त्र, वायव्यास्त्रका लागि पार्वतास्त्र, आग्नेयास्त्रका लागि पार्जन्यास्त्र र पाशुपतास्त्रका लागि आफ्नै नारायणास्त्रको प्रयोग गर्नुभयो ।।१३।।
मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्त्रेण जृम्भितम् ।
बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदेषुभिः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णले जृम्भणास्त्र प्रहार गरी महादेवलाई जृम्भित (हाइहाइ आउने र लठ्ठिने अवस्था) बनाएर मोहित पार्नुभयो र खड्ग, गदा तथा बाणहरूले बाणासुरको सेनाको संहार गर्नुभयो ।।१४।।
स्कन्दः प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमानः समन्ततः ।
असृग् विमुञ्चन् गात्रेभ्यः शिखिनापक्रमद् रणात् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रद्युम्नका बाणहरूको वर्षाले पीडित भई शरीरबाट रगत बगाउँदै कार्तिकेय आफ्नो वाहन मयूरमा चढेर रणभूमिबाट भागे ।।१५।।
कुम्भाण्डः कूपकर्णश्च पेततुर्मुषलार्दितौ ।
दुद्रुवुस्तदनीकनि हतनाथानि सर्वतः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः बलरामको मुसलको प्रहारले कुम्भाण्ड र कूपकर्ण ढले । आफ्ना सेनापतिहरू ढलेपछि सेनाहरू तितरबितर भई सबैतिर भाग्न थाले ।।१६।।
विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वार बाणोऽत्यमर्षणः ।
कृष्णमभ्यद्रवत् संख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो सेना छिन्नभिन्न भएको देखेर अत्यन्तै क्रोधित भएको बाणासुर सात्यकिलाई छोडेर रथमा चढी श्रीकृष्णतर्फ जाइलाग्यो ।।१७।।
धनूंष्याकृष्य युगपद् बाणः पञ्चशतानि वै ।
एकैकस्मिञ्छरौ द्वौ द्वौ सन्दधे रणदुर्मदः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः युद्धको उन्मादमा रहेको बाणासुरले एकैसाथ पाँच सय धनुषहरू तानेर प्रत्येकमा दुई-दुईवटा बाण चढाउन थाल्यो ।।१८।।
तानि चिच्छेद भगवान् धनूंसि युगपद्धरिः ।
सारथिं रथमश्वांश्च हत्वा शङ्खमपूरयत् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले एकैपटक ती सबै धनुषहरू काटिदिनुभयो र बाणासुरको सारथि, रथ तथा घोडाहरूलाई नष्ट गरी शङ्खनाद गर्नुभयो ।।१९।।
तन्माता कोटरा नाम नग्ना मक्तशिरोरुहा ।
पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राणरिरक्षया ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः बाणासुरकी माता कोटरा आफ्नो पुत्रको ज्यान बचाउने इच्छाले कपाल फिँजाएर नग्न अवस्थामा श्रीकृष्णको अगाडि उभिइन् ।।२०।।
ततस्तिर्यङ्मुखो नग्नामनिरीक्षन् गदाग्रजः ।
बाणश्च तावद् विरथश्छिन्नधन्वाविशत् पुरम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः ती नग्न स्त्रीलाई हेर्न नपरोस् भनेर श्रीकृष्णले मुख अर्कोतर्फ फर्काउनुभयो; त्यही अवसरमा रथ र धनुषविहीन भएको बाणासुर नगरभित्र पस्यो ।।२१।।
विद्राविते भूतगणे ज्वरस्तु त्रीशिरास्त्रिपात् ।
अभ्यधावत दाशार्हं दहन्निव दिशो दश ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः भूतगणहरू भागेपछि भगवान् शङ्करले पठाउनुभएको तीनवटा टाउको र तीनवटा खुट्टा भएको 'माहेश्वर ज्वर' दशै दिशा जलाउँला झैँ गरी श्रीकृष्णतिर जाइलाग्यो ।।२२।।
अथ नारायणः देवस्तं दृष्ट्र्वा व्यसृजज्ज्वरम् ।
माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस ज्वरलाई देखेर भगवान् नारायणले आफ्नो 'वैष्णव ज्वर' प्रकट गर्नुभयो । त्यसपछि माहेश्वर र वैष्णव दुवै ज्वरका बीचमा युद्ध हुन थाल्यो ।।२३।।
माहेश्वरः समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दितः ।
अलब्ध्वाभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वरः ।
शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाव प्रयताञ्जलिः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः वैष्णव ज्वरको शक्तिले पीडित भएको माहेश्वर ज्वर कतै पनि शरण नपाएपछि भयभीत भएर श्रीकृष्णको शरणमा आयो र हात जोडेर स्तुति गर्न थाल्यो ।।२४।।
ज्वर उवाच–
(मिश्र)
नमामि त्वानन्तशक्तिं परेशं
सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम् ।
विश्वोत्पत्तिस्थानसंरोधहेतुं
यत्तद् ब्रह्म ब्रह्मलिङ्गं प्रशान्तम् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः ज्वरले भन्यो– अनन्त शक्ति भएका, परमेश्वर, सबैका आत्मा, विशुद्ध ज्ञानस्वरूप, जगतको उत्पत्ति, स्थिति र विनाशका कारण, शान्त र वेदमार्फत जान्न सकिने परब्रह्म हजुरलाई म नमस्कार गर्दछु ।।२५।।
कालो दैवं कर्म जीवः स्वभावो
द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकारः ।
तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाह–
स्त्वन्मायैषा तन्निषेधं प्रपद्ये ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः काल, दैव, कर्म, जीव, स्वभाव, पञ्चभूत, शरीर, प्राण, अहङ्कार र यी सबैको सङ्घातबाट हुने संसारको यो प्रवाह हजुरकै माया हो; म ती मायाका निरोधक हजुरको शरण लिन्छु ।।२६।।
नानाभावैर्लीलयैवोपपन्नै–
र्देवान् साधूँल्लोकसेतून् बिभर्षि ।
हंस्युन्मार्गान् हिंसया वर्तमानान्
जन्मैतत्ते भारहाराय भूमेः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरले विभिन्न लीलाविग्रह धारण गरेर देवता, साधु र मर्यादालोकको रक्षा गर्नुहुन्छ तथा कुमार्गमा लाग्ने हिंस्रकहरूको संहार गर्नुहुन्छ । हजुरको यो अवतार पृथ्वीको भार हरण गर्नका लागि नै हो ।।२७।।
शान्तोग्रेणात्युल्बणेन
ज्वरेण ।
तावत्तापो देहिनां तेऽङ्घ्रिमूलं
नो सेवेरन्
यावदाशानुबद्धाः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु ! म हजुरको वैष्णव ज्वरको दुःसह तेजले सन्तप्त भएको छु । जबसम्म जीवहरू आशाको बन्धनमा परेर हजुरको चरणकमलको सेवा गर्दैनन्, तबसम्म उनीहरूले यस्तै सन्ताप भोगिरहनुपर्छ ।।२८।।
श्रीभगवानुवाच–
(अनुष्टुप्)
त्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽस्मि व्येतु ते मज्ज्वराद् भयम् ।
यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद् भयम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो– हे त्रिशिरा ! म तिमीसँग प्रसन्न छु, अब तिमीलाई मेरो वैष्णव ज्वरबाट डर हुनेछैन । जसले हाम्रो यो संवाद स्मरण गर्नेछ, उसलाई पनि तिमीबाट भय हुनेछैन ।।२९।।
इत्युक्तोऽच्युतमानम्य गतो माहेश्वरो ज्वरः ।
बाणस्तु रथमारूढः प्रागाद्योत्स्यञ्जनार्दनम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः यति सुनेपछि माहेश्वर ज्वर अच्युतलाई ढोगेर विदा भयो । उता बाणासुर फेरि रथमा चढेर श्रीकृष्णसँग युद्ध गर्न आयो ।।३०।।
ततो बाहुसहस्रेण नानायुधधरोऽसुरः ।
मुमोच परमक्रुद्धो बाणांश्चक्रायुधे नृप ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! त्यसपछि अत्यन्त क्रोधित भएको बाणासुरले आफ्ना हजार हातमा नाना प्रकारका शस्त्र लिएर चक्रधारी भगवान्माथि बाण वर्षाउन थाल्यो ।।३१।।
तस्यास्यतोऽस्त्राण्यसकृच्चक्रेण क्षुरनेमिना ।
चिच्छेद भगवान्बाहून् शाखा इव वनस्पतेः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः बाण प्रहार गरिरहेको बाणासुरका ती हातहरूलाई भगवान्ले आफ्नो सुदर्शन चक्रद्वारा रुखका हाँगाहरू काटे झैँ चटचट काटिदिनुभयो ।।३२।।
बाहुषु छिद्यमानेषु बाणस्य भगवान् भवः ।
भक्तानकम्प्युपव्रज्य चक्रायुधमभाषत ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः बाणासुरका हातहरू काटिन थालेपछि भक्तवत्सल भगवान् शङ्करले श्रीकृष्णका समीपमा आएर यसो भन्नुभयो ।।३३।।
श्रीरुद्र उवाच–
त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये ।
यं पश्यन्त्यमलात्मान आकाशमिव केवलम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः रुद्रले भन्नुभयो– हजुर नै परब्रह्म र परमज्योति हुनुहुन्छ, जो शब्दब्रह्म (वेद) मा लुकेर रहनुभएको छ । जसलाई शुद्ध अन्तःकरण भएका महापुरुषहरूले आकाश झैँ निर्मल र अद्वितीय रूपमा देख्दछन् ।।३४।।
(मिश्र)
नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो
द्यौः शीर्षमाशा श्रुतिरङ्घ्रिरुर्वी ।
चन्द्रो मनो यस्य दृगर्क आत्मा
अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्रः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः आकाश हजुरको नाभि, अग्नि मुख, जल वीर्य, स्वर्ग शिर, दिशाहरू कान, पृथ्वी खुट्टा, चन्द्रमा मन, सूर्य आँखा र म (शिव) हजुरको अहङ्कार हुँ । समुद्र हजुरको पेट र इन्द्र बाहु हुनुहुन्छ ।।३५।।
रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहाः
केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्गः ।
प्रजापतिर्हृदययस्य धर्मः
स वै भवान् पुरुषो लोककल्पः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः वनस्पतिहरू रौं, बादल केश, ब्रह्मा बुद्धि, प्रजापति जननेन्द्रिय र धर्म हजुरको हृदय हो । यसरी हजुर नै समस्त लोकहरू अटाउने विराट् पुरुष हुनुहुन्छ ।।३६।।
तवावतारोऽयमकुण्ठधामन्
धर्मस्य गुप्त्यै जगतो हिताय ।
वयं च सर्वे भवतानुभाविता
विभावयामो भुवनानि सप्त ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अकुण्ठधामन् ! हजुरको यो अवतार धर्मको रक्षा र जगतको हितका लागि हो । हामी सबै हजुरकै शक्तिबाट अनुप्राणित भएर सातै लोकको शासन गर्दछौँ ।।३७।।
त्वमेक आद्यः पुरुषोऽद्वितीय–
स्तुर्यः स्वदृग्घेतुरहेतुरीशः ।
प्रतीयसेऽथापि यथाविकारं
स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर अद्वितीय आदिपुरुष, तुरीय अवस्थामा रहनुभएको, स्वयंप्रकाश र सबैका कारण हुनुहुन्छ । तैपनि आफ्नो मायाद्वारा विभिन्न गुण र रूपमा हजुर नै अनेक झैँ देखिनुहुन्छ ।।३८।।
यथैव सूर्यः पिहितश्छाययास्वया
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु ! म हजुरको वैष्णव ज्वरको दुःसह तेजले सन्तप्त भएको छु । जबसम्म जीवहरू आशाको बन्धनमा परेर हजुरको चरणकमलको सेवा गर्दैनन्, तबसम्म उनीहरूले यस्तै सन्ताप भोगिरहनुपर्छ ।।२८।।
श्रीभगवानुवाच–
(अनुष्टुप्)
त्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽस्मि व्येतु ते मज्ज्वराद् भयम् ।
यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद् भयम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो– हे त्रिशिरा ! म तिमीसँग प्रसन्न छु, अब तिमीलाई मेरो वैष्णव ज्वरबाट डर हुनेछैन । जसले हाम्रो यो संवाद स्मरण गर्नेछ, उसलाई पनि तिमीबाट भय हुनेछैन ।।२९।।
इत्युक्तोऽच्युतमानम्य गतो माहेश्वरो ज्वरः ।
बाणस्तु रथमारूढः प्रागाद्योत्स्यञ्जनार्दनम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः यति सुनेपछि माहेश्वर ज्वर अच्युतलाई ढोगेर विदा भयो । उता बाणासुर फेरि रथमा चढेर श्रीकृष्णसँग युद्ध गर्न आयो ।।३०।।
ततो बाहुसहस्रेण नानायुधधरोऽसुरः ।
मुमोच परमक्रुद्धो बाणांश्चक्रायुधे नृप ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! त्यसपछि अत्यन्त क्रोधित भएको बाणासुरले आफ्ना हजार हातमा नाना प्रकारका शस्त्र लिएर चक्रधारी भगवान्माथि बाण वर्षाउन थाल्यो ।।३१।।
तस्यास्यतोऽस्त्राण्यसकृच्चक्रेण क्षुरनेमिना ।
चिच्छेद भगवान्बाहून् शाखा इव वनस्पतेः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः बाण प्रहार गरिरहेको बाणासुरका ती हातहरूलाई भगवान्ले आफ्नो सुदर्शन चक्रद्वारा रुखका हाँगाहरू काटे झैँ चटचट काटिदिनुभयो ।।३२।।
बाहुषु छिद्यमानेषु बाणस्य भगवान् भवः ।
भक्तानकम्प्युपव्रज्य चक्रायुधमभाषत ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः बाणासुरका हातहरू काटिन थालेपछि भक्तवत्सल भगवान् शङ्करले श्रीकृष्णका समीपमा आएर यसो भन्नुभयो ।।३३।।
श्रीरुद्र उवाच–
त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये ।
यं पश्यन्त्यमलात्मान आकाशमिव केवलम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः रुद्रले भन्नुभयो– हजुर नै परब्रह्म र परमज्योति हुनुहुन्छ, जो शब्दब्रह्म (वेद) मा लुकेर रहनुभएको छ । जसलाई शुद्ध अन्तःकरण भएका महापुरुषहरूले आकाश झैँ निर्मल र अद्वितीय रूपमा देख्दछन् ।।३४।।
(मिश्र)
नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो
द्यौः शीर्षमाशा श्रुतिरङ्घ्रिरुर्वी ।
चन्द्रो मनो यस्य दृगर्क आत्मा
अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्रः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः आकाश हजुरको नाभि, अग्नि मुख, जल वीर्य, स्वर्ग शिर, दिशाहरू कान, पृथ्वी खुट्टा, चन्द्रमा मन, सूर्य आँखा र म (शिव) हजुरको अहङ्कार हुँ । समुद्र हजुरको पेट र इन्द्र बाहु हुनुहुन्छ ।।३५।।
रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहाः
केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्गः ।
प्रजापतिर्हृदययस्य धर्मः
स वै भवान् पुरुषो लोककल्पः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः वनस्पतिहरू रौं, बादल केश, ब्रह्मा बुद्धि, प्रजापति जननेन्द्रिय र धर्म हजुरको हृदय हो । यसरी हजुर नै समस्त लोकहरू अटाउने विराट् पुरुष हुनुहुन्छ ।।३६।।
तवावतारोऽयमकुण्ठधामन्
धर्मस्य गुप्त्यै जगतो हिताय ।
वयं च सर्वे भवतानुभाविता
विभावयामो भुवनानि सप्त ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अकुण्ठधामन् ! हजुरको यो अवतार धर्मको रक्षा र जगतको हितका लागि हो । हामी सबै हजुरकै शक्तिबाट अनुप्राणित भएर सातै लोकको शासन गर्दछौँ ।।३७।।
त्वमेक आद्यः पुरुषोऽद्वितीय–
स्तुर्यः स्वदृग्घेतुरहेतुरीशः ।
प्रतीयसेऽथापि यथाविकारं
स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर अद्वितीय आदिपुरुष, तुरीय अवस्थामा रहनुभएको, स्वयंप्रकाश र सबैका कारण हुनुहुन्छ । तैपनि आफ्नो मायाद्वारा विभिन्न गुण र रूपमा हजुर नै अनेक झैँ देखिनुहुन्छ ।।३८।।
यथैव सूर्यः पिहितश्छाययास्वया
छायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति ।
एवं गुणेनापिहितो गुणांस्त्व–
मात्मप्रदीपो गुणिनश्च भूमन् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भूमन् ! जसरी सूर्य आफ्नै छाया (बादल) बाट ढाकिए झैँ देखिए पनि त्यसै बादल र अन्य रूपलाई प्रकाशित गर्छ, त्यसरी नै हजुर गुणहरूबाट ढाकिए झैँ देखिए तापनि गुण र गुणी दुवैलाई प्रकाशित गर्ने आत्मज्योति हुनुहुन्छ ।।३९।।
(अनुष्टुप्)
यन्मायामोहितधियः पुत्रदारगृहादिषु ।
उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनार्णवे ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको मायाले मोहित भएका जीवहरू स्त्री, पुत्र, घर आदिमा आसक्त भएर यो दुःखमय संसाररुपि समुद्रमा कहिले डुब्छन् त कहिले उत्रन्छन् ।।४०।।
देवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रियः ।
यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवञ्चकः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः ईश्वरले कृपा गरी दिनुभएको यो दुर्लभ मानव शरीर पाएर पनि जसले आफ्नो इन्द्रिय जित्दैन र हजुरको चरणको आश्रय लिँदैन, त्यो आत्मवञ्चक (आफैँलाई ठग्ने) व्यक्ति अत्यन्तै शोचनीय छ ।।४१।।
यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् ।
विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले आफ्ना आत्मा, प्रिय र ईश्वरस्वरूप हजुरलाई त्यागेर नश्वर विषयहरूको पछि लाग्दछ, उसले अमृत त्यागेर विष सेवन गरिरहेको हुन्छ ।।४२।।
अहं ब्रह्माथ विबुधा मुनयश्चामलाशयाः ।
सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वामात्मानं प्रेष्ठमीश्वरम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः म, ब्रह्मा, देवता र निर्मल हृदय भएका मुनिहरू सबै सर्वात्मभावले हाम्रा परमप्रिय आत्मा र ईश्वर हजुरकै शरणमा आएका छौँ ।।४३।।
(मिश्र)
तं त्वा जगत्स्थित्युदयान्तहेतुं
समं प्रशान्तं सुहृदात्मदैवम् ।
अनन्यमेकं जगदात्मकेतं
भवापवर्गाय भजाम देवम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः जगतको उत्पत्ति, स्थिति र संहारका कारण, समदर्शी, प्रशान्त, सबैका सुहृद् र आराध्यदेव हजुरलाई हामी यो संसारबाट मुक्त हुनका लागि भजन गर्दछौँ ।।४४।।
अयं ममेष्टो दयितोऽनुवर्ती
मयाभयं दत्तममुष्य देव ।
संपाद्यतां तद् भवतः प्रसादो
यथा हि ते दैत्यपतौ प्रसादः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देव ! यो बाणासुर मेरो प्रिय भक्त र सेवक हो, मैले यसलाई अभय दिएको छु । त्यसैले जसरी हजुरले प्रह्लादलाई कृपा गर्नुभयो, त्यसरी नै यसमाथि पनि कृपा गरिदिनुहोस् ।।४५।।
श्रीभगवानुवाच–
(अनुष्टुप्)
यदात्थ भगवंस्त्वं नः करवाम प्रियं तव ।
भवतो यद्व्यवसितं तन्मे साध्वनुमोदितम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो– हे भगवन् ! हजुरले जे भन्नुभयो, म त्यही गर्छु । हजुरको निर्णय मलाई पूर्णतः स्वीकार्य छ ।।४६।।
अवध्योऽयं ममाप्येष वैरोचनिसुतोऽसुरः ।
प्रह्रादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वयः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः विरोचनपुत्र बलिका छोरा यी बाणासुर मेरा लागि पनि अवध्य नै हुन् किनभने मैले प्रह्लादलाई उनको वंशमा कसैलाई पनि नमार्ने वरदान दिएको छु ।।४७।।
दर्पोपशमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया ।
सूदितं च बलं भूरि यच्च भारायितं भुवः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसको घमण्ड शान्त पार्नका लागि मात्र मैले यसका हातहरू काटेको हुँ र पृथ्वीका लागि भार बनेको यसको ठुलो सेनालाई नष्ट गरिदिएको हुँ ।।४८।।
चत्वारोऽस्य भुजाः शिष्टा भविष्यत्यजरामरः ।
पार्षदमुख्यो भवतो न कुतश्चिद्भयोऽसुरः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः अब यसका चारवटा हात बाँकी रहनेछन् । यो अजर-अमर हुनेछ र हजुरको मुख्य पार्षद बनेर रहनेछ; अब यसलाई कतैबाट पनि भय हुनेछैन ।।४९।।
इति लब्ध्वाभयं कृष्णं प्रणम्य शिरसासुरः ।
प्राद्युम्निं रथमारोप्य सवध्वा समुपानयत् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी अभय पाएपछि बाणासुरले शिर झुकाएर श्रीकृष्णलाई प्रणाम गर्यो र प्रद्युम्नपुत्र अनिरुद्धलाई उनकी पत्नी उषासहित रथमा राखेर ल्यायो ।।५०।।
अक्षौहिण्या परिवृतं सुवासःसमलङ्कृतम् ।
सपत्नीकं पुरस्कृत्य ययौ रुद्रानुमोदितः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः सुन्दर वस्त्र र अलङ्कारले सजिएका अनिरुद्ध र उषालाई अगाडि लगाई एक अक्षौहिणी सेनाका साथ रुद्रको अनुमति लिएर श्रीकृष्ण प्रस्थान गर्नुभयो ।।५१।।
(वंशस्था)
स्वराजधानीं समलङ्कृतां ध्वजैः
सतोरणैरुक्षितमार्गचत्वराम् ।
विवेश शङ्खानकदुन्दुभिस्वनै–
रभ्युद्यतः पौरसुहृद्द्विजातिभिः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः ध्वजा, तोरण र जलले सिञ्चित गरी सजाइएको आफ्नो राजधानी द्वारकामा शङ्ख, नगरा र दुन्दुभिको ध्वनिका बीच नगरबासी, मित्र र ब्राह्मणहरूद्वारा स्वागत गरिनुहुँदै भगवान्ले प्रवेश गर्नुभयो ।।५२।।
(अनुष्टुप्)
य एवं कृष्णविजयं शङ्करेण च संयुगम् ।
संस्मरेत् प्रातरुत्थाय न तस्य स्यात् पराजयः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले बिहान सबेरै उठेर श्रीकृष्णको यो विजय र शङ्करसँगको युद्धको कथा स्मरण गर्दछ, उसको कहिल्यै पराजय हुँदैन ।।५३।।
एवं गुणेनापिहितो गुणांस्त्व–
मात्मप्रदीपो गुणिनश्च भूमन् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भूमन् ! जसरी सूर्य आफ्नै छाया (बादल) बाट ढाकिए झैँ देखिए पनि त्यसै बादल र अन्य रूपलाई प्रकाशित गर्छ, त्यसरी नै हजुर गुणहरूबाट ढाकिए झैँ देखिए तापनि गुण र गुणी दुवैलाई प्रकाशित गर्ने आत्मज्योति हुनुहुन्छ ।।३९।।
(अनुष्टुप्)
यन्मायामोहितधियः पुत्रदारगृहादिषु ।
उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनार्णवे ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको मायाले मोहित भएका जीवहरू स्त्री, पुत्र, घर आदिमा आसक्त भएर यो दुःखमय संसाररुपि समुद्रमा कहिले डुब्छन् त कहिले उत्रन्छन् ।।४०।।
देवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रियः ।
यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवञ्चकः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः ईश्वरले कृपा गरी दिनुभएको यो दुर्लभ मानव शरीर पाएर पनि जसले आफ्नो इन्द्रिय जित्दैन र हजुरको चरणको आश्रय लिँदैन, त्यो आत्मवञ्चक (आफैँलाई ठग्ने) व्यक्ति अत्यन्तै शोचनीय छ ।।४१।।
यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् ।
विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन् ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले आफ्ना आत्मा, प्रिय र ईश्वरस्वरूप हजुरलाई त्यागेर नश्वर विषयहरूको पछि लाग्दछ, उसले अमृत त्यागेर विष सेवन गरिरहेको हुन्छ ।।४२।।
अहं ब्रह्माथ विबुधा मुनयश्चामलाशयाः ।
सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वामात्मानं प्रेष्ठमीश्वरम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः म, ब्रह्मा, देवता र निर्मल हृदय भएका मुनिहरू सबै सर्वात्मभावले हाम्रा परमप्रिय आत्मा र ईश्वर हजुरकै शरणमा आएका छौँ ।।४३।।
(मिश्र)
तं त्वा जगत्स्थित्युदयान्तहेतुं
समं प्रशान्तं सुहृदात्मदैवम् ।
अनन्यमेकं जगदात्मकेतं
भवापवर्गाय भजाम देवम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः जगतको उत्पत्ति, स्थिति र संहारका कारण, समदर्शी, प्रशान्त, सबैका सुहृद् र आराध्यदेव हजुरलाई हामी यो संसारबाट मुक्त हुनका लागि भजन गर्दछौँ ।।४४।।
अयं ममेष्टो दयितोऽनुवर्ती
मयाभयं दत्तममुष्य देव ।
संपाद्यतां तद् भवतः प्रसादो
यथा हि ते दैत्यपतौ प्रसादः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देव ! यो बाणासुर मेरो प्रिय भक्त र सेवक हो, मैले यसलाई अभय दिएको छु । त्यसैले जसरी हजुरले प्रह्लादलाई कृपा गर्नुभयो, त्यसरी नै यसमाथि पनि कृपा गरिदिनुहोस् ।।४५।।
श्रीभगवानुवाच–
(अनुष्टुप्)
यदात्थ भगवंस्त्वं नः करवाम प्रियं तव ।
भवतो यद्व्यवसितं तन्मे साध्वनुमोदितम् ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो– हे भगवन् ! हजुरले जे भन्नुभयो, म त्यही गर्छु । हजुरको निर्णय मलाई पूर्णतः स्वीकार्य छ ।।४६।।
अवध्योऽयं ममाप्येष वैरोचनिसुतोऽसुरः ।
प्रह्रादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वयः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः विरोचनपुत्र बलिका छोरा यी बाणासुर मेरा लागि पनि अवध्य नै हुन् किनभने मैले प्रह्लादलाई उनको वंशमा कसैलाई पनि नमार्ने वरदान दिएको छु ।।४७।।
दर्पोपशमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया ।
सूदितं च बलं भूरि यच्च भारायितं भुवः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसको घमण्ड शान्त पार्नका लागि मात्र मैले यसका हातहरू काटेको हुँ र पृथ्वीका लागि भार बनेको यसको ठुलो सेनालाई नष्ट गरिदिएको हुँ ।।४८।।
चत्वारोऽस्य भुजाः शिष्टा भविष्यत्यजरामरः ।
पार्षदमुख्यो भवतो न कुतश्चिद्भयोऽसुरः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः अब यसका चारवटा हात बाँकी रहनेछन् । यो अजर-अमर हुनेछ र हजुरको मुख्य पार्षद बनेर रहनेछ; अब यसलाई कतैबाट पनि भय हुनेछैन ।।४९।।
इति लब्ध्वाभयं कृष्णं प्रणम्य शिरसासुरः ।
प्राद्युम्निं रथमारोप्य सवध्वा समुपानयत् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी अभय पाएपछि बाणासुरले शिर झुकाएर श्रीकृष्णलाई प्रणाम गर्यो र प्रद्युम्नपुत्र अनिरुद्धलाई उनकी पत्नी उषासहित रथमा राखेर ल्यायो ।।५०।।
अक्षौहिण्या परिवृतं सुवासःसमलङ्कृतम् ।
सपत्नीकं पुरस्कृत्य ययौ रुद्रानुमोदितः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः सुन्दर वस्त्र र अलङ्कारले सजिएका अनिरुद्ध र उषालाई अगाडि लगाई एक अक्षौहिणी सेनाका साथ रुद्रको अनुमति लिएर श्रीकृष्ण प्रस्थान गर्नुभयो ।।५१।।
(वंशस्था)
स्वराजधानीं समलङ्कृतां ध्वजैः
सतोरणैरुक्षितमार्गचत्वराम् ।
विवेश शङ्खानकदुन्दुभिस्वनै–
रभ्युद्यतः पौरसुहृद्द्विजातिभिः ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः ध्वजा, तोरण र जलले सिञ्चित गरी सजाइएको आफ्नो राजधानी द्वारकामा शङ्ख, नगरा र दुन्दुभिको ध्वनिका बीच नगरबासी, मित्र र ब्राह्मणहरूद्वारा स्वागत गरिनुहुँदै भगवान्ले प्रवेश गर्नुभयो ।।५२।।
(अनुष्टुप्)
य एवं कृष्णविजयं शङ्करेण च संयुगम् ।
संस्मरेत् प्रातरुत्थाय न तस्य स्यात् पराजयः ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसले बिहान सबेरै उठेर श्रीकृष्णको यो विजय र शङ्करसँगको युद्धको कथा स्मरण गर्दछ, उसको कहिल्यै पराजय हुँदैन ।।५३।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे
अनिरुद्धानयनं नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः ।। ६३ ।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको ६३ औँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्ण र बाणासुरको युद्ध तथा अनिरुद्धको उद्धारको प्रसङ्ग वर्णन गरिएको छ । अनिरुद्धलाई बाणासुरले बन्दी बनाएको समाचार देवर्षि नारदबाट प्राप्त भएपछि श्रीकृष्ण, बलराम र अन्य यदुवंशीहरू बाह्र अक्षौहिणी सेनाका साथ बाणासुरको राजधानी शोणितपुर पुग्छन् । बाणासुरको रक्षाका लागि स्वयं भगवान् शङ्कर, कार्तिकेय र प्रमथगणहरू युद्धमैदानमा उत्रिन्छन्, जसले गर्दा यो युद्ध अत्यन्तै अद्भुत र भयानक बन्न पुग्छ । श्रीकृष्ण र शिवजीका बीचमा द्वन्द्व हुन्छ, जहाँ श्रीकृष्णले शिवजीलाई जृम्भणास्त्रद्वारा मोहित पार्नुहुन्छ । यसै क्रममा प्रद्युम्नले कार्तिकेयलाई र बलरामले बाणासुरका सेनापतिहरूलाई पराजित गर्नुहुन्छ । बाणासुरले आफ्ना हजार हातले युद्ध गर्दा श्रीकृष्णले सुदर्शन चक्र प्रयोग गरी उसका चारवटा हात मात्र बाँकी राखेर अरू सबै काटिदिनुहुन्छ । बाणासुरकी माता कोटराले छोराको ज्यान जोगाउन नग्न भएर श्रीकृष्णको अगाडि अवरोध सिर्जना गर्छिन्, जसले गर्दा भगवान्ले लाजले मुख फर्काउनुहुन्छ । अन्त्यमा भगवान् शङ्करले श्रीकृष्णको स्तुति गर्दै बाणासुरको ज्यान बचाउन प्रार्थना गर्नुहुन्छ । श्रीकृष्णले प्रह्लादको वंशमा कसैको पनि वध नगर्ने आफ्नो प्रतिज्ञा सम्झाउँदै बाणासुरलाई अभय दान दिनुहुन्छ । बाणासुरको अहङ्कार नाश भएपछि उसले अनिरुद्ध र उषालाई आदरपूर्वक श्रीकृष्णको जिम्मा लगाउँछ । श्रीकृष्णले ती नवदम्पतीलाई लिएर भव्य समारोहका साथ द्वारका प्रवेश गर्नुहुन्छ र नगरबासीहरूले उहाँको भव्य स्वागत गर्छन् । यो अध्यायले भगवान्को भक्तवत्सलता र दुष्टको अहङ्कार दमन गर्ने शक्तिको चित्रण गरेको छ । यसरी यो कथाले अनिरुद्ध र उषाको मिलनका साथै दुई महान् शक्ति (हरि र हर) बीचको सन्तुलनलाई पनि प्रष्ट पारेको छ ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले 'हरि' र 'हर' (विष्णु र शिव) बीचको अभेदतालाई अत्यन्तै सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ । युद्धमा दुई शक्ति आमने-सामने भए तापनि अन्त्यमा शिवजीले गर्नुभएको स्तुतिले श्रीकृष्णलाई नै परब्रह्म र सर्वव्यापी परमात्माका रूपमा स्थापित गर्छ । यहाँ 'ज्वर' को प्रसङ्गले जीवको त्रिताप (आध्यात्मिक, आधिभौतिक र आधिदैविक) लाई सङ्केत गर्छ, जसबाट मुक्ति पाउन केवल भगवान्को शरण नै अन्तिम उपाय हो । बाणासुरको हजार हात अहङ्कारको प्रतीक हो र ती हातहरू काटिनु भनेको जीवको अहङ्कार नाश भएर ईश्वरमा समर्पित हुनु हो । 'जृम्भणास्त्र' ले मोहको शक्तिलाई देखाउँछ, जसले संसारलाई लठ्ठ्याएको छ तर ईश्वरको कृपाले मात्र त्यो मोह हटेर ज्ञान प्राप्त हुन्छ । 'कोटरा' को नग्नताले मायाको अन्तिम र लाजमर्दो स्वरूपलाई चित्रण गर्छ, जसले जीवलाई ईश्वरतर्फ जानबाट रोक्ने प्रयास गर्छ । शिवजीको स्तुतिमा वर्णित 'विराट् पुरुष' को अवधारणाले यो ब्रह्माण्ड नै परमात्माको शरीर हो भन्ने अद्वैत दर्शनलाई पुष्ट गर्दछ । यसले बुझाउँछ कि कार्य र कारण दुवै भगवान् नै हुनुहुन्छ र उहाँ नै सृष्टिको लय तथा उत्पत्तिका आधार हुनुहुन्छ । यो अध्यायले भक्ति मार्गमा अहङ्कार सबैभन्दा ठुलो बाधक हो र त्यसको निवारण ईश्वरकै इच्छामा हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ । अन्त्यमा, हरि र हरका बीचको युद्ध केवल एक लीला हो जसले भक्तहरूलाई ईश्वरको वास्तविक स्वरूप बुझाउन मद्दत गर्दछ ।
No comments:
Post a Comment