प्रथमः स्कंधः - प्रथमोऽध्यायः

 

श्रीमद्भागवत महापुराण

प्रथमः स्कंधः - प्रथमोऽध्यायः

🌸 श्रीमद्भागवत: तत्व-निर्णय तथा सार 🌸

१. कथा सार:

नैमिषारण्य क्षेत्रमा शौनकादि ऋषिहरूले हजार वर्षसम्म चल्ने यज्ञ गरिरहेका छन्। त्यहाँ सूतजीको आगमन हुन्छ। ऋषिहरूले कलियुगका मानिसहरूको कल्याणका लागि ६ वटा महत्त्वपूर्ण प्रश्नहरू सोध्नुहुन्छ:

• मानव जातिको परम कल्याणको साधन के हो?

• सबै शास्त्रहरूको सार के हो?

• भगवान् कुन उद्देश्यका लागि देवकीको गर्भबाट अवतार लिनुभयो?

• भगवान्‌का अन्य अवतारहरूको कथा के हो?

• भगवान्‌का दिव्य लीलाहरूको वर्णन गर्नुहोस्।

• कृष्ण आफ्नो धाम फर्केपछि धर्मले कसको शरण लियो?

२. तत्व निर्णय:

यस अध्यायले 'श्रीमद्भागवत' नै वाङ्मयी मूर्ति (शब्द-रूप) हो भन्ने निर्णय गर्छ। जब कृष्ण स्वधाम जानुभयो, धर्मले भागवतको शरण लियो। यो पुराण नै कलियुगको अन्धकारमा सूर्य जस्तै चम्किलो प्रकाश हो।

३. दार्शनिक पक्ष:

यसको पहिलो श्लोक "जन्माद्यस्य यतोऽन्वयादितरतश्च..." मा 'सत्यं परं धीमहि' भनिएको छ। यहाँ कुनै विशेष देवी-देवताको नाम नलिई 'परम सत्य' को ध्यान गरिएको छ। यसले भागवत कुनै एउटा सम्प्रदायको मात्र नभई सम्पूर्ण मानवताको 'ब्रह्मज्ञान' हो भन्ने दर्शन बोकेको छ।

(शार्दूलविक्रीडित) 

जन्माद्यस्य यतोऽन्वयादितरतः चार्थेष्वभिज्ञः स्वराट् । 

        तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत् सूरयः । 

तेजोवारिमृदां यथा विनिमयो यत्र त्रिसर्गोऽमृषा । 

        धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहकं सत्यं परं धीमहि ॥ १ ॥

नेपाली भावानुवादः जसबाट यो जगत्को सृष्टि, स्थिति र लय भइरहन्छ; जो अन्वय र व्यतिरेक रीतिले सबै पदार्थमा अनुस्यूत हुनुहुन्छ; जो जड नभई पूर्ण चेतन र परम स्वतन्त्र हुनुहुन्छ; जसले सृष्टिको आदिमा आदिभक्त ब्रह्माको हृदयमा सङ्कल्पमात्रले वेदको ज्ञान विस्तार गर्नुभयो; जसको स्वरूपका बारेमा जान्न ठूला-ठूला विद्वान्हरू पनि मोहित हुन्छन्; जसरी सूर्यको किरणका कारण बालुवामा जलको, जलमा थलको र थलमा जलको भ्रम हुन्छ, त्यसैगरी जहाँ यो त्रिगुणमयी सृष्टि असत्य भए पनि परमात्माको सत्ताले गर्दा सत्यजस्तै प्रतीत हुन्छ; आफ्नो स्वयंप्रकाश ज्योतिले माया र तत्जन्य कार्यबाट सदैव मुक्त रहनुहुने ती परम सत्य स्वरूप परमात्माको हामी ध्यान गर्दछौं ।।१।।

धर्मः प्रोज्झितकैतवोऽत्र परमो निर्मत्सराणां सतां । 

        वेद्यं वास्तवमत्र वस्तु शिवदं तापत्रयोन्मूलनम् । 

श्रीमद्भागवते महामुनिकृते किं वा परैरीश्वरः । 

        सद्यो हृद्यवरुध्यतेऽत्र कृतिभिः शुश्रूषुभिः तत् क्षणात् ॥ २ ॥

नेपाली भावानुवादः परमर्षि वेदव्यासद्वारा रचित यस श्रीमद्भागवत महापुराणमा फलेच्छा वा कपटबाट मुक्त भएको परम निष्काम धर्मको निरूपण गरिएको छ । यसमा मत्सररहित (अरूको उन्नति देख्न नसक्ने स्वभाव नभएका) सत्पुरुषहरूका लागि जान्न योग्य त्यस वास्तविक वस्तु (परमात्मा) को वर्णन गरिएको छ, जसले आधिभौतिक, आधिदैविक र आध्यात्मिक गरी तीनै प्रकारका तापलाई जरैदेखि नष्ट गरी परम कल्याण प्रदान गर्दछ । जब भक्तहरूका हृदयमा यसलाई सुन्ने इच्छा जागृत हुन्छ, तब अन्य साधनको आवश्यकता नै पर्दैन; भगवान् तत्क्षण उनीहरूको हृदयमा आएर बद्ध हुनुहुन्छ ।।२।।

(द्रुतविलम्बित) 

निगमकल्पतरोर्गलितं फलं । 

        शुकमुखाद् अमृतद्रवसंयुतम् । 

पिबत भागवतं रसमालयं । 

        मुहुरहो रसिका भुवि भावुकाः ॥ ३ ॥

नेपाली भावानुवादः हे रसको मर्म बुझ्ने भावुक भक्तजनहरू हो! यो श्रीमद्भागवत वेदरूप कल्पवृक्षको पाकेको मधुर फल हो । श्री शुकदेवस्वामी (सुगा) को मुखको सम्बन्ध भएकाले यसमा परमानन्दमयी अमृतको रस भरिएको छ । यस फलमा बोक्रा, बियाँ वा अन्य त्याज्य अंश केही पनि छैन, यो त साक्षात् रसको स्वरूप नै हो । जबसम्म शरीरमा चेतना रहन्छ, तबसम्म यस दिव्य भागवत रसको बारम्बार पान गरिरहनुहोस्, किनकि यो पृथ्वीमा सुलभ छ ।।३।।

(अनुष्टुप्) 

नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे ऋषयः शौनकादयः । 

सत्रं स्वर्गायलोकाय सहस्रसममासत ॥ ४ ॥

नेपाली भावानुवादः एक समयमा भगवान् श्रीविष्णु र देवताहरूको परम पुण्यमय क्षेत्र 'नैमिषारण्य' मा शौनकादि ऋषिहरूले भगवत् प्राप्तिको उद्देश्यले हजार वर्षमा पूर्ण हुने महायज्ञको अनुष्ठान गरे ।।४।।

त एकदा तु मुनयः प्रातर्हुतहुताग्नयः । 

सत्कृतं सूतमासीनं पप्रच्छुः इदमादरात् ॥ ५ ॥

नेपाली भावानुवादः एकदिन ती मुनिहरूले बिहानीको अग्निहोत्रादि नित्यकर्म सम्पन्न गरी सूतजीको विधिपूर्वक पूजन गरे र उहाँलाई उच्च आसनमा विराजमान गराई अत्यन्त आदरका साथ यस प्रकार प्रश्न गरे ।।५।।

ऋषय ऊचुः । 

त्वया खलु पुराणानि सेतिहासानि चानघ । 

आख्यातान्यप्यधीतानि धर्मशास्त्राणि यान्युत ॥ ६ ॥

नेपाली भावानुवादः ऋषिहरूले भने– हे निष्पाप सूतजी! तपाईंले इतिहास, पुराण र धर्मशास्त्रहरूको गहिरो अध्ययन गर्नुभएको छ र तिनको उचित व्याख्या पनि गर्नुहुन्छ ।।६।।

यानि वेदविदां श्रेष्ठो भगवान् बादरायणः । 

अन्ये च मुनयः सूत परावरविदो विदुः ॥ ७ ॥

नेपाली भावानुवादः वेदवेत्ताहरूमा श्रेष्ठ भगवान् व्यासजी तथा सगुण एवं निर्गुण स्वरूपको रहस्य जान्ने अन्य ऋषिहरूलाई जुन विषयको ज्ञान छ, ती सबै विषय तपाईंलाई अवगत नै छन् ।।७।।

वेत्थ त्वं सौम्य तत्सर्वं तत्त्वतः तदनुग्रहात् । 

ब्रूयुः स्निग्धस्य शिष्यस्य गुरवो गुह्यमप्युत ॥ ८ ॥

नेपाली भावानुवादः हे सौम्य सूतजी! तपाईंको हृदय सरल र शुद्ध भएकाले गुरुहरूको कृपाबाट तपाईंले ती सबै कुरा तत्त्वतः जान्नुभएको छ । किनकि गुरुले आफ्नो प्रिय शिष्यलाई गोप्यभन्दा गोप्य कुरा पनि सिकाइदिनुहुन्छ ।।८।।

तत्र तत्राञ्जसाऽऽयुष्मन् भवता यद् विनिश्चितम् । 

पुंसां एकान्ततः श्रेयः तन्नः शंसितुमर्हसि ॥ ९ ॥

नेपाली भावानुवादः हे आयुष्मान् सूतजी! ती विभिन्न शास्त्र र पुराणहरूबाट तपाईंले मानवका लागि जुन एकान्ततः (निश्चित रूपमा) कल्याणकारी एवं सरल साधनको निश्चय गर्नुभएको छ, त्यो हामीलाई बताइदिनुहोस् ।।९।।

प्रायेणाल्पायुषः सभ्य कलौ अस्मिन् युगे जनाः । 

मन्दाः सुमन्दमतयो मन्दभाग्या ह्युपद्रुताः ॥ १० ॥

नेपाली भावानुवादः हे सभ्य सूतजी! यस कलियुगमा प्रायः मानिसहरूको आयु कम हुन्छ । उनीहरूमा साधन गर्ने इच्छा हुँदैन, अल्छी हुन्छन्, मन्दबुद्धि भएका हुन्छन् र विभिन्न रोग एवं अशान्तिबाट पीडित भइरहन्छन् ।।१०।।

भूरीणि भूरिकर्माणि श्रोतव्यानि विभागशः । 

अतः साधोऽत्र यत्सारं समुद्धृत्य मनीषया । 

ब्रूहि नः श्रद्दधानानां येनात्मा संप्रसीदति ॥ ११ ॥

नेपाली भावानुवादः शास्त्रहरू अनन्त छन् र तिनमा विभिन्न कर्मकाण्डहरूको वर्णन गरिएको छ । ती सबैलाई सुन्न र बुझ्न सामान्य मानिसलाई गाह्रो छ । त्यसैले हे साधु स्वभावका सूतजी! तपाईंले आफ्नो बुद्धिले ती सबै शास्त्रको सार निकाली हामी श्रद्धालुहरूलाई सुनाउनुहोस्, जसबाट हाम्रो अन्तःकरणमा शान्ति र प्रसन्नता प्राप्त होस् ।।११।।

सूत जानासि भद्रं ते भगवान् सात्वतां पतिः । 

देवक्यां वसुदेवस्य जातो यस्य चिकीर्षया ॥ १२ ॥

नेपाली भावानुवादः हे सूतजी! तपाईंको कल्याण होस् । भक्तवत्सल भगवान् श्रीकृष्ण वसुदेवकी पत्नी देवकीको गर्भबाट कुन उद्देश्यका लागि अवतीर्ण हुनुभयो, त्यो तपाईंलाई ज्ञात नै छ ।।१२।।

तन्नः शुष्रूषमाणानां अर्हस्यङ्गानुवर्णितुम् । 

यस्यावतारो भूतानां क्षेमाय च भवाय च ॥ १३ ॥

नेपाली भावानुवादः हामी यो विषय सुन्न अत्यन्त उत्सुक छौँ । कृपा गरेर भगवान्को त्यस अवतारको कथा वर्णन गर्नुहोस्, जुन जीवहरूको कल्याण र समृद्धिका लागि मात्र भएको हो ।।१३।।

आपन्नः संसृतिं घोरां यन्नाम विवशौ गृणन् । 

ततः सद्यो विमुच्येत यद् बिभेति स्वयं भयम् ॥ १४ ॥

नेपाली भावानुवादः जन्म-मृत्युको घोर चक्रमा परेका जीवहरूले विवश भएर मात्र पनि यदि भगवान्को मंगलमय नामको उच्चारण गरे भने तिनीहरू तत्काल मुक्त हुन्छन्; किनकि स्वयं 'भय' पनि भगवान्को नामबाट डराउँछ ।।१४।।

यत्पादसंश्रयाः सूत मुनयः प्रशमायनाः । 

सद्यः पुनन्त्युपस्पृष्टाः स्वर्धुन्यापोऽनुसेवया ॥ १५ ॥

नेपाली भावानुवादः सूतजी! परम विरक्त र शान्त ऋषिहरू जसले भगवान्को चरणको आश्रय लिएका हुन्छन्, उनीहरूको दर्शन वा स्पर्शमात्रले पनि संसारी जीवहरू तुरुन्त पवित्र हुन्छन्; जबकि गङ्गाजलले त धेरै पटकको स्नान र सेवापछि मात्र पवित्र बनाउँछ ।।१५।।

को वा भगवतस्तस्य पुण्यश्लोकेड्यकर्मणः । 

शुद्धिकामो न श्रृणुयाद् यशः कलिमलापहम् ॥ १६ ॥

नेपाली भावानुवादः भगवान्को यश कलयुगको पाप नाश गर्ने खालको छ । यस्तो पवित्र र उत्तम कीर्ति भएका भगवान्को कथा आत्मशुद्धिको इच्छा राख्ने कुन चाहिँ मानिसले सुन्न नचाहला र? ।।१६।।

तस्य कर्माण्युदाराणि परिगीतानि सूरिभिः । 

ब्रूहि नः श्रद्दधानानां लीलया दधतः कलाः ॥ १७ ॥

नेपाली भावानुवादः नारदादि महात्माहरूले भगवान्का उदार कर्महरूको गान गरिरहन्छन् । उहाँले आफ्ना कला-शक्तिद्वारा जुन-जुन लीला गर्नुभयो, हामी श्रद्धालुहरूलाई ती दिव्य कथा सुनाउनुहोस् ।।१७।।

अथाख्याहि हरेर्धीमन् अवतारकथाः शुभाः । 

लीला विदधतः स्वैरं ईश्वरस्यात्ममायया ॥ १८ ॥

नेपाली भावानुवादः हे बुद्धिमान् सूतजी! भगवान् श्रीहरिले आफ्नी योगमायाको आश्रय लिई जुन स्वच्छन्द लीलाहरू गर्नुभयो, उहाँका ती मंगलमय अवतार कथाहरूको हामीलाई विस्तृत वर्णन गरिदिनुहोस् ।।१८।।

वयं तु न वितृप्याम उत्तमश्लोकविक्रमे । 

यत् श्रृण्वतां रसज्ञानां स्वादु स्वादु पदे पदे ॥ १९ ॥

नेपाली भावानुवादः भगवान्का ती पावन लीलाहरू सुनेर हामीलाई कहिल्यै तृप्ति हुँदैन; किनकि रसज्ञहरूका लागि प्रत्येक पदमा नयाँ-नयाँ आनन्द प्राप्त भइरहन्छ ।।१९।।

कृतवान् किल वीर्याणि सह रामेण केशवः । 

अतिमर्त्यानि भगवान् गूढः कपटमानुषः ॥ २० ॥

नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले आफूलाई मनुष्यको भेषमा लुकाएर पनि बलरामजीका साथमा जुन अलौकिक पराक्रमहरू गर्नुभयो, ती साधारण मानिसले गर्नै नसक्ने प्रकृतिका छन् ।।२०।।

कलिमागतमाज्ञाय क्षेत्रेऽस्मिन् वैष्णवे वयम् । 

आसीना दीर्घसत्रेण कथायां सक्षणा हरेः ॥ २१ ॥

नेपाली भावानुवादः कलयुगको आगमन भएको थाहा पाएर नै हामीले यस वैष्णव क्षेत्र (नैमिषारण्य) मा लामो समय चल्ने यज्ञको आयोजना गरेका हौँ । श्रीहरिको कथा सुन्न हामीसँग पर्याप्त समय र अवसर छ ।।२१।।

त्वं नः संदर्शितो धात्रा दुस्तरं निस्तितीर्षताम् ।

 कलिं सत्त्वहरं पुंसां कर्णधार इवार्णवम् ॥ २२ ॥

नेपाली भावानुवादः कलयुगले मानिसको सात्त्विक शक्ति नष्ट गरिदिन्छ, जसबाट पार पाउन अत्यन्त कठिन छ । यो दुस्तर कलि-सागरलाई पार गर्न खोज्ने हाम्रा लागि ब्रह्माजीले तपाईंलाई माझी (कर्णधार) का रूपमा भेट गराइदिनुभएको हो ।।२२।।

ब्रूहि योगेश्वरे कृष्णे ब्रह्मण्ये धर्मवर्मणि । 

स्वां काष्ठामधुनोपेते धर्मः कं शरणं गतः ॥ २३ ॥

नेपाली भावानुवादः धर्मका रक्षक, ब्राह्मणभक्त, योगेश्वर भगवान् श्रीकृष्ण आफ्नो परम धाममा प्रस्थान गरिसक्नुभएपछि अब यो 'धर्म' कसको शरणमा गयो? कृपया हामीलाई बताइदिनुहोस् ।।२३।।

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे नैमिषीयोपाख्याने प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

📖 श्रीमद्भागवत: प्रथम स्कन्ध (अध्याय सूची)

तलका बटनहरूमा क्लिक गरी सिधै अर्को अध्यायमा जान सक्नुहुन्छ:

अध्याय १ अध्याय २ अध्याय ३ अध्याय ४ अध्याय ५ अध्याय ६ अध्याय ७ अध्याय ८ अध्याय ९ अध्याय १० अध्याय ११ अध्याय १२ अध्याय १३ अध्याय १४ अध्याय १५ अध्याय १६ अध्याय १७ अध्याय १८ अध्याय १९

🏠 भागवत मुख्य सूचीमा फर्कनुहोस्

तपाईंलाई यो अध्याय कस्तो लाग्यो? कृपया तलको बटनमा क्लिक गरी आफ्नो अमूल्य सुझाव दिनुहोला।

यहाँ क्लिक गरी सुझाव दिनुहोस्

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑