एकादशः स्कंधः – विंशोऽध्यायः

 श्रीमद्‌भागवत महापुराण

एकादशः स्कंधः – विंशोऽध्यायः

उद्धव उवाच –

विधिश्च प्रतिषेधश्च निगमो हीश्वरस्य ते । 

अवेक्षतेऽरविंदाक्ष गुणं दोषं च कर्मणाम् ।। १ ।। 

उद्धवजीले भन्नुभयो– हे कमलनेत्र ! हजुरको आज्ञा रूपी वेदले नै कर्महरूको गुण र दोषको विचार गर्दै कुन कर्म गर्नुपर्छ (विधि) र कुन कर्म गर्नु हुँदैन (प्रतिषेध) भन्ने कुरा बताउँछ।

वर्णाश्रमविकल्पं च प्रतिलोमानुलोमजम् । 

द्रव्यदेशवयःकालान् स्वर्गं नरकमेव च ।। २ ।। 

वेदले नै वर्ण–आश्रमको भिन्नता, अनुलोम–प्रतिलोम विवाहबाट उत्पन्न जातिहरू, वस्तु (द्रव्य), स्थान (देश), उमेर (वय), समय (काल) एवं स्वर्ग र नरकको भिन्नताका बारेमा बताउँछ।

गुणदोषभिदादृष्टिमन्तरेण वचस्तव । 

निःश्रेयसं कथं नृणां निषेधविधिलक्षणम् ।। ३ ।। 

यदि गुण र दोषको यो भेद–दृष्टिलाई नमान्ने हो भने, हजुरको विधि र निषेधको लक्षण भएको वेद–वाणीद्वारा मनुष्यले कसरी परम यो कल्याण (मुक्ति) प्राप्त गर्न सक्छन् र?

पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुस्तवेश्वर । 

श्रेयस्त्वनुपलब्धेऽर्थे साध्यसाधनयोरपि ।। ४ ।। 

हे प्रभु ! पितृ, देवता र मनुष्यका लागि अदृश्य तत्व (स्वर्ग–मोक्ष आदि) र त्यसलाई प्राप्त गर्ने साध्य–साधनको ज्ञान गराउनका लागि हजुरको वेद नै एकमात्र चक्षु (आँखा) हो।

गुणदोषभिदादृष्टिर्निगमात्ते न हि स्वतः । 

निगमेनापवादश्च भिदाया इति ह भ्रमः ।। ५ ।। 

गुण र दोषको यो भेद–दृष्टि हजुरकै वेदबाट प्राप्त भएको हो, यो स्वतः आएको होइन । फेरि वेदले नै ती भेदहरूको अपवाद (निषेध) पनि गर्छ, यसले गर्दा मलाई भ्रम भइरहेको छ। 

श्रीभगवानुवाच –

योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयोविधित्सया । 

ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्रचित् ।। ६ ।। 

श्रीभगवानले भन्नुभयो– मैले मनुष्यको परम कल्याण गर्ने ईच्छाले ज्ञानयोग, कर्मयोग र भक्तियोग गरी तीन प्रकारका योगहरू बताएको छु। यी बाहेक कल्याणको अरू कुनै उपाय कतै छैन।

निर्विण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनामिह कर्मसु । 

तेष्वनिर्विण्णचित्तानां कर्मयोगस्तु कामिनाम् ।। ७ ।। 

जसले कर्म र कर्मफलबाट विरक्ति प्राप्त गरिसकेको छ, त्यस्ता सन्न्यासीहरूका लागि ज्ञानयोग लाभदायक छ। तर जो कर्ममा विरक्त भएका छैनन् र जसमा अझै कामनाहरू बाँकी छन्, तिनीहरूका लागि कर्मयोग श्रेष्ठ छ।

यदृच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस्तु यः पुमान् । 

न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिदः ।। ८ ।। 

सौभाग्यवश जसलाई मेरो कथा र लीलाहरूमा श्रद्धा जागेको छ, जो न त पूर्ण विरक्त छ न त अत्यन्त आसक्त नै छ, त्यस्तो व्यक्तिका लागि भक्तियोगले सिद्धि प्रदान गर्छ।

तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता । 

मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते ।। ९ ।। 

जबसम्म मानिसमा कर्मबाट वैराग्य उत्पन्न हुँदैन अथवा मेरा कथाहरू सुन्नमा श्रद्धा पैदा हुँदैन, तबसम्म मनुष्यले आफ्नो वर्णाश्रम अनुसारका कर्महरू गरिरहनुपर्छ।

स्वधर्मस्थो यजन् यज्ञैरनाशीःकाम उद्धव । 

न याति स्वर्गनरकौ यद्यन्यन्न समाचरेत् ।। १० ।। 

हे उद्धव! आफ्नो धर्ममा स्थित रहेर फलको आशा नगरी यज्ञद्वारा मलाई पुज्ने व्यक्ति, यदि उसले अरू कुनै निषिद्ध कर्म गरेन भने, न त स्वर्ग जान्छ न त नरक नै।

अस्मिँल्लोके वर्तमानः स्वधर्मस्थोऽनघः शुचिः । 

ज्ञानं विशुद्धमाप्नोति मद्भक्तिं वा यदृच्छया ।। ११ ।। 

यसै लोकमा निष्पाप र पवित्र भई स्वधर्ममा रहने व्यक्तिले विशुद्ध आत्मज्ञान प्राप्त गर्छ अथवा मेरो कृपाले मेरो भक्ति प्राप्त गर्छ।

स्वर्गिणोऽप्येतमिच्छन्ति लोकं निरयिणस्तथा । 

साधकं ज्ञानभक्तिभ्यामुभयं तदसाधकम् ।। १२ ।। 

स्वर्गमा बस्ने देवता र नरकका जीवहरू पनि यो मनुष्य लोक (शरीर) पाउन ईच्छा गर्छन्, किनकि यो शरीर ज्ञान र भक्ति प्राप्तिको साधक हो, जबकि स्वर्ग र नरक दुवै त्यसका लागि बाधक हुन्।

न नरः स्वर्गतिं काङ्क्षेन्नारकीं वा विचक्षणः । 

नेमं लोकं च काङ्क्षेत देहावेशात् प्रमाद्यति ।। १३ ।। 

बुद्धिमान मानिसले न त स्वर्गको इच्छा गर्नुपर्छ न त नरकको। यहाँसम्म कि यो मनुष्य लोकको पनि मोह गर्नु हुँदैन, किनकि शरीरको मोहमा पर्नाले मानिस साधनाबाट चुक्दछ (प्रमाद गर्छ)।

एतद् विद्वान् पुरा मृत्योरभवाय घटेत सः । 

अप्रमत्त इदं ज्ञात्वा मत्र्यमप्यर्थसिद्धिदम् ।। १४ ।। 

यो मनुष्य शरीर मत्र्य (मरणशील) भए पनि यसले परम पुरुषार्थ सिद्धि गर्छ भन्ने जानेर, मृत्यु आउनु अगावै सावधान भई साधकले मोक्षका लागि प्रयत्न गर्नुपर्छ।

छिद्यमानं यमैरेतैः कृतनीडं वनस्पतिम् । 

खगः स्वकेतमुत्सृज्य क्षेमं याति ह्यलंपटः ।। १५ ।। 

जसरी आफ्नो गुँड भएको रुख काटिन लागेको देखेर चराले त्यो रुख छोडेर अन्तै गएर सुख पाउँछ, त्यसरी नै कालले आयु काटिरहेको देखेर विरक्त मानिसले शरीरको मोह त्यागेर परमात्माको शरणमा जानुपर्छ।

अहोरात्रैः छिद्यमानं बुद्ध्वाऽऽयुर्भयवेपथुः । 

मुक्तसङ्गः परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति ।। १६ ।। 

दिन र रातले आयु घटिरहेको बुझेर डराएको व्यक्तिले आसक्ति त्याग्नुपर्छ र परमात्मालाई जानेर सबै इच्छाबाट मुक्त भई शान्ति प्राप्त गर्नुपर्छ।

नृदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभं 

        प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् । 

मयानुकूलेन नभस्वतेरितं 

        पुमान् भवाब्धिं न तरेत् स आत्महा ।। १७ ।। 

यो अत्यन्त दुर्लभ तर सुलभताका साथ प्राप्त भएको मानव शरीर संसार सागर तर्नका लागि एउटा बलियो डुङ्गा हो। गुरु यसका माझी हुनुहुन्छ र मेरो कृपा अनुकूल हावा हो। यस्तो साधन पाएर पनि जसले संसार सागर तर्दैन, ऊ आत्मघाती हो।

यदाऽऽरंभेषु निर्विण्णो विरक्तः संयतेन्द्रियः । 

अभ्यासेनात्मनो योगी धारयेदचलम् मनः ।। १८ ।। 

जब साधक कर्महरूबाट विरक्त हुन्छ र इन्द्रियहरूलाई वशमा राख्छ, तब उसले एकाग्रताको अभ्यासद्वारा आफ्नो मनलाई परमात्मामा स्थिर गर्नुपर्छ।

धार्यमाणं मनो यर्हि भ्राम्यदाश्वनवस्थितम् । 

अतन्द्रितोऽनुरोधेन मार्गेणात्मवशं नयेत् ।। १९ ।। 

एकाग्र गर्ने क्रममा यदि मन चञ्चल भएर यताउता भाग्यो भने, साधकले आलस्य त्यागेर धैर्यपूर्वक प्रेमको मार्गबाट मनलाई बिस्तारै आफ्नो वशमा ल्याउनुपर्छ।

मनोगतिं न विसृजेज्जितप्राणो जितेन्द्रियः । 

सत्वसंपन्नया बुद्ध्या मन आत्मवशं नयेत् ।। २० ।। 

प्राण र इन्द्रियहरूलाई जितेर, सत्वगुणले युक्त भएको बुद्धिद्वारा मनको गतिलाई नछोडी त्यसलाई परमात्माको अधीनमा राख्नुपर्छ।

एष वै परमो योगो मनसः सङ्ग्रहः स्मृतः । 

हृदयज्ञत्वमन्विच्छन् दम्यस्येवार्वतो मुहुः ।। २१ ।। 

जसरी तालिम नपाएको घोडालाई उसको स्वभाव बुझेर बिस्तारै नियन्त्रण गरिन्छ, त्यसरी नै मनलाई बारम्बार नियन्त्रण गर्नु नै परम योग मानिन्छ।

साङ्ख्येन सर्वभावानां प्रतिलोमानुलोमतः । 

भवाप्ययावनुध्यायेन्मनो यावत्प्रसीदति ।। २२ ।। 

जबसम्म मन प्रसन्न र स्थिर हुँदैन, तबसम्म साङ्ख्य दर्शन अनुसार वस्तुहरूको उत्पत्ति (अनुलोम) र लय (प्रतिलोम) को चिन्तन गरिरहनुपर्छ।

निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्योक्तवेदिनः । 

मनस्त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्यानुचिन्तया ।। २३ ।। 

गुरुले बताएको उपदेश अनुसार बारम्बार चिन्तन गर्नाले, विरक्त र ज्ञानवान पुरुषको मनले आफ्नो चञ्चलता र दोषहरू त्याग्दछ।

यमादिभिर्योगपथैरान्वीक्षिक्या च विद्यया । 

ममार्चोपासनाभिर्वा नान्यैर्योग्यं स्मरेन्मनः ।। २४ ।। 

यम–नियम आदि योगका अङ्गहरू, आत्मज्ञानको खोजी र मेरो मूर्ति वा स्वरूपको उपासनाद्वारा मनलाई ममा नै एकाग्र गर्नुपर्छ, अन्य विषयको स्मरण गर्नु हुँदैन।

यदि कुर्यात्प्रमादेन योगी कर्म विगर्हितम् । 

योगेनैव दहेदंहो नान्यत्तत्र कदाचन ।। २५ ।। 

यदि साधकबाट अन्जानमा (प्रमादवश) कुनै निन्दित कर्म हुन गयो भने, उसले योग साधनाद्वारा नै त्यो पापलाई नष्ट गर्नुपर्छ, अन्य कुनै प्रायश्चितको आवश्यकता छैन।

स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः । 

कर्मणां जात्यशुद्धानामनेन नियमः कृतः । 

गुणदोषविधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया ।। २६ ।। 

आफ्नो–आफ्नो अधिकारमा दृढ रहनु नै ’गुण’ भनिएको छ। कर्महरू स्वभावैले अशुद्ध भए तापनि, मानिसलाई आसक्तिबाट बिस्तारै छुटाउनका लागि नै वेदले गुण र दोषको नियम बनाएको हो।

जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्णः सर्वकर्मसु । 

वेद दुःखात्मकान् कामान् परित्यागेऽप्यनीश्वरः ।। २७ ।। 

ततो भजेत मां प्रीतः श्रद्धालुर्दृढनिश्चयः । 

जुषमाणश्च तान्कामान् दुःखोदर्कांश्च गर्हयन् ।। २८ ।। 

जसलाई मेरा कथाहरूमा श्रद्धा छ र सबै कर्मबाट विरक्त छ, तर भोगहरू दुःखका कारण हुन् भन्ने जान्दाजान्दै पनि तिनलाई त्याग्न समर्थ छैन (अशक्त छ)  त्यस्तो साधकले श्रद्धा र दृढ निश्चयका साथ मलाई प्रेमपूर्वक भज्नुपर्छ। भोगहरू भोग्दै गर्दा पनि तिनलाई दुःखको परिणाम दिने सम्झेर निन्दा गरिरहनुपर्छ।

प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतो मासकृन्मुनेः । 

कामा हृदय्या नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते ।। २९ ।। 

यसरी बताइएको भक्तियोगद्वारा निरन्तर मेरो भजन गर्ने मुनिको हृदयमा जब म बस्दछु, तब उसका हृदयमा रहेका सम्पूर्ण काम–वासनाहरू नष्ट भएर जान्छन्।

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । 

क्षीयन्ते चास्य कर्माणि मयि दृष्टेऽखिलात्मनि ।। ३० ।। 

जब सबैको आत्माका रूपमा मेरो साक्षात्कार हुन्छ, तब हृदयको गाँठो (अहंकार) खुल्छ, सबै संशयहरू नष्ट हुन्छन् र सञ्चित कर्महरू पनि क्षय हुन्छन्।

तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः । 

न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह ।। ३१ ।। 

त्यसैले जो ममा समर्पित छ र ममा नै मन लगाएको छ, त्यस्तो भक्तका लागि प्रायः यस लोकमा ज्ञान र वैराग्य पनि कल्याणको छुट्टै कारण रहँदैनन् (किनकि भक्तिका साथै यी स्वतः आउँछन्)।

यत्कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् । 

योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि ।। ३२ ।। 

सर्वं मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेऽञ्जसा । 

स्वर्गापवर्गं मद्धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति ।। ३३ ।। 

कर्म, तपस्या, ज्ञान, वैराग्य, योग, दान वा अन्य कुनै पनि शुभ कार्यबाट जे–जे फल प्राप्त हुन्छ। ती सबै फल मेरा भक्तले भक्तियोगद्वारा नै सजिलै प्राप्त गर्दछ। यहाँसम्म कि यदि उसले स्वर्ग, मोक्ष वा मेरो परम धाम चाह्यो भने त्यो पनि सजिलै मिल्छ।

न किञ्चित् साधवो धीरा भक्ता ह्येकान्तिनो मम । 

वाञ्छन्त्यपि मया दत्तं कैवल्यमपुनर्भवम् ।। ३४ ।। 

तर मेरा धीर र एकान्तिक भक्तहरू मबाहेक केही चाहँदैनन्। मैले स्वयं मोक्ष (कैवल्य) दिन खोजे पनि उनीहरू लिन चाहँदैनन्।

नैरपेक्ष्यं परं प्राहुर्निःश्रेयसमनल्पकम् । 

तस्मान्निराशिषो भक्तिर्निरपेक्षस्य मे भवेत् ।। ३५ ।। 

निष्कामता (केही नचाहने भाव) नै सबैभन्दा ठूलो कल्याण हो। त्यसैले कुनै पनि फलको इच्छा नराख्ने निष्काम व्यक्तिको हृदयमा मात्र मेरो साँचो भक्ति उत्पन्न हुन्छ।

न मय्येकान्तभक्तानां गुणदोषोद्भवा गुणाः । 

साधूनां समचित्तानां बुद्धेः परमुपेयुषाम् ।। ३६ ।। 

बुद्धिभन्दा पर परमात्मालाई प्राप्त गरेका, समचित्त भएका र ममा अनन्य भक्ति भएका साधुहरूलाई संसारका गुण र दोषले छुँदैन।

एवमेतान् मयाऽऽदिष्टाननुतिष्ठन्ति मे पथः । 

क्षेमं विन्दन्ति मत्स्थानं यद् ब्रह्म परमं विदुः ।। ३७ ।। 

यसरी मेरा यी आज्ञा र मार्गको अनुसरण गर्नेहरूले परम ब्रह्मको त्यो अविनाशी स्थान (परम पद) प्राप्त गर्दछन्।

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां सहितायामेकादशस्कन्धे

विंशोऽध्यायः ।।२०।।

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑