श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– एकादशोऽध्यायः
(कालको सूक्ष्म र स्थूल अवस्थाको वर्णन)
चरमः सद्विशेषाणां अनेकोऽसंयुतः सदा ।
परमाणुः स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यतः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— विदुरजी! पृथ्वी आदि स्थूल पदार्थहरूको त्यो अन्तिम सूक्ष्म भाग, जसको पुनः विभाग हुन सक्दैन र जो अन्य परमाणुसँग संयुक्त नभई स्वतन्त्र रहन्छ, त्यसैलाई 'परमाणु' भनिन्छ। यस्ता अनेक परमाणुहरूको समुदाय मिलेर नै मानिसहरूमा स्थूल पदार्थको एकताको भ्रम उत्पन्न हुन्छ ।।१।।
सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् । कैवल्यं परममहान् अविशेषो निरन्तरः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः परमाणु जसको सूक्ष्म अंश हो, आफ्नो सामान्य स्वरूपमा स्थित त्यस कार्य-कारणको समग्र रूप नै 'परम महान्' हो। यस अवस्थामा न त प्रलय आदि अवस्थाको भेद रहन्छ, न त नयाँ वा पुरानो भन्ने कालको भिन्नता नै रहन्छ ।।२।।
एवं कालोऽप्यनुमितः सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम ।
संस्थानभुक्त्या भगवान् अव्यक्तो व्यक्तभुग्विभुः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे साधुश्रेष्ठ! यसरी वस्तुको सूक्ष्म र विशाल स्वरूपको विचार गरियो। त्यसैको आधारमा परमाणु आदि अवस्थामा व्याप्त भएर व्यक्त पदार्थको भोग गर्ने, उत्पत्ति आदिमा समर्थ र अव्यक्त रूप भएका भगवान् 'काल' को पनि सूक्ष्मता र स्थूलताको अनुमान गर्न सकिन्छ ।।३।।
स कालः परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् ।
सतोऽविशेषभुग्यस्तु स कालः परमो महान् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन कालले पदार्थको 'परमाणु' जस्तो सूक्ष्म अवस्थालाई भोग गर्दछ (पार गर्दछ), त्यो 'परमाणु काल' हो। जसले सम्पूर्ण सृष्टिदेखि प्रलयसम्मको समग्र अवस्थालाई भोग गर्दछ, त्यसलाई 'परम महान् काल' भनिन्छ ।।४।।
अणुर्द्वौ परमाणू स्यात् त्रसरेणुस्त्रयः स्मृतः । जालार्करश्म्यवगतः खमेवानुपतन्नगात् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः दुई परमाणु मिलेर एक 'अणु' हुन्छ र तीन अणु मिलेर एक 'त्रसरेणु' हुन्छ। झ्यालको छिद्रबाट आएको सूर्यको किरणमा आकाशमा उडिरहेको देखिने स-साना कणहरू नै त्रसरेणु हुन् ।।५।।
त्रसरेणुत्रिकं भुङ्क्ते यः कालः स त्रुटिः स्मृतः । शतभागस्तु वेधः स्यात् तैस्त्रिभिस्तु लवः स्मृतः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः तीन त्रसरेणुलाई पार गर्न सूर्यको किरणलाई जति समय लाग्दछ, त्यसलाई 'त्रुटि' भनिन्छ। त्रुटिको सय गुणा काललाई 'वेध' भनिन्छ र तीन वेधको एक 'लव' हुन्छ ।।६।।
निमेषस्त्रिलवो ज्ञेय आम्नातस्ते त्रयः क्षणः ।
क्षणान् पञ्च विदुः काष्ठां लघु ता दश पञ्च च ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः तीन लवको एक 'निमेष' हुन्छ र तीन निमेषको एक 'क्षण' हुन्छ। पाँच क्षणको एक 'काष्ठा' हुन्छ र पन्ध्र काष्ठाको एक 'लघु' हुन्छ ।।७।।
लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका ।
ते द्वे मुहूर्तः प्रहरः षड्यामः सप्त वा नृणाम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः पन्ध्र लघुको एक 'नाडिका' (दण्ड) हुन्छ। दुई नाडिकाको एक 'मुहूर्त' हुन्छ। दिन-रातको घटबढ अनुसार ६ वा ७ नाडिकाको एक 'प्रहर' हुन्छ, जसलाई 'याम' पनि भनिन्छ। यो मानिसको दिन वा रातको चौथो भाग हो ।।८।।
द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः ।
स्वर्णमाषैः कृतच्छिद्रं यावत् प्रस्थजलप्लुतम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः ६ पला तामाको एउटा यस्तो भाँडो बनाउनु जसमा एक प्रस्थ जल अट्न सकोस्। चार मासा सुनको चार औँला लामो सियो बनाएर त्यसले भाँडोको पिँधमा प्वाल पार्नु। त्यस भाँडोलाई पानीमा राख्दा जति समयमा त्यो पानीले भरिएर डुब्दछ, त्यति समयलाई एक 'नाडिका' भनिन्छ ।।९।।
यामाश्चत्वारश्चत्वारो मर्त्यानामहनी उभे ।
पक्षः पञ्चदशाहानि शुक्लः कृष्णश्च मानद ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे मानद विदुरजी! चार-चार प्रहरका मानिसका दिन र रात हुन्छन्। पन्ध्र दिनको एक 'पक्ष' हुन्छ, जुन शुक्ल र कृष्ण गरी दुई प्रकारको हुन्छ ।।१०।।
तयोः समुच्चयो मासः पितॄणां तदहर्निशम् ।
द्वौ तावृतुः षडयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः यी दुई पक्ष मिलेर एक 'महिना' हुन्छ, जुन पितृहरूको एक दिन-रात हो। दुई महिनाको एक 'ऋतु' हुन्छ र ६ महिनाको एक 'अयन' हुन्छ। अयन दक्षिणायन र उत्तरायण गरी दुई प्रकारको हुन्छ ।।११।।
अयने चाहनी प्राहुः वत्सरो द्वादश स्मृतः ।
संवत्सरशतं नॄणां परमायुर्निरूपितम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः यी दुई अयन मिलेर देवताहरूको एक दिन-रात हुन्छ। मनुष्य लोकमा यसैलाई वर्ष वा बाह्र महिना भनिन्छ। यसरी मानिसको पूर्ण आयु सय वर्ष निर्धारण गरिएको छ ।।१२।।
ग्रहर्क्षताराचक्रस्थः परमाण्वादिना जगत् । संवत्सरावसानेन पर्येत्यनिमिषो विभुः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः चन्द्रमा आदि ग्रह, नक्षत्र र तारा मण्डलको अधिष्ठाता कालस्वरूप विभु भगवान् सूर्य परमाणुदेखि लिएर संवत्सर पर्यन्त कालमा बाह्रै राशिरूप सम्पूर्ण भुवनकोषको निरन्तर परिक्रमा गर्नुहुन्छ ।।१३।।
संवत्सरः परिवत्सर इडावत्सर एव च ।
अनुवत्सरो वत्सरश्च विदुरैवं प्रभाष्यते ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः सूर्य, बृहस्पति, सावन, चन्द्रमा र नक्षत्र सम्बन्धी महिनाको गणनाको भेदले वर्षलाई नै संवत्सर, परिवत्सर, इडावत्सर, अनुवत्सर र वत्सर भनिन्छ ।।१४।।
यः सृज्यशक्तिमुरुधोच्छ्वसयन् स्वशक्त्या
पुंसोऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेदः ।
कालाख्यया गुणमयं क्रतुभिर्वितन्वन्
तस्मै बलिं हरत वत्सरपञ्चकाय ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजी! यी पाँच प्रकारका वर्षका प्रवर्तक भगवान् सूर्यलाई तिमी उपहार आदिद्वारा पूजा गर। यिनै सूर्यदेवले आफ्नो कालशक्तिद्वारा बीजहरूको अङ्कुरण शक्तिलाई जागृत गराउनुहुन्छ। यिनले नै सकाम पुरुषहरूलाई यज्ञादि कर्मबाट प्राप्त हुने स्वर्गादि फलको विस्तार गरिदिनुहुन्छ ।।१५।।
विदुर उवाच –
पितृदेवमनुष्याणां आयुः परमिदं स्मृतम् ।
परेषां गतिमाचक्ष्व ये स्युः कल्पाद्बहिर्विदः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजीले भन्नुभयो— मुनिवर! तपाईंले पितृ, देव र मनुष्यको आयुको वर्णन त गर्नुभयो; अब ती ज्ञानीहरूको आयु बताउनुहोस् जो त्रिलोकभन्दा बाहिर र कल्पभन्दा बढी समयसम्म जीवित रहन्छन् ।।१६।।
भगवान् वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु ।
विश्वं विचक्षते धीरा योगराद्धेन चक्षुषा ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुर भगवान् कालको गतिका बारेमा राम्ररी जान्नुहुन्छ, किनकि धीर पुरुषहरू आफ्नो योगसिद्ध दिव्य दृष्टिले सम्पूर्ण संसारलाई देख्न सक्दछन् ।।१७।।
मैत्रेय उवाच –
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् ।
दिव्यैर्द्वादशभिर्वर्षैः सावधानं निरूपितम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— विदुरजी! सत्य, त्रेता, द्वापर र कलि— यी चार युगहरू आफ्ना सन्ध्या र सन्ध्यांशसहित दिव्य बाह्र हजार वर्षसम्म रहन्छन् भनी निर्धारण गरिएको छ ।।१८।।
चत्वारि त्रीणि द्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् ।
सङ्ख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानि च ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्य आदि चार युगहरू क्रमशः चार, तीन, दुई र एक हजार दिव्य वर्षका हुन्छन् र प्रत्येकको सन्ध्या तथा सन्ध्यांश युगको सुरु र अन्त्यमा सयका दरले दुई गुणा (अर्थात् ४००, ३००, २००, १०० सयका दरले) हुन्छन् ।।१९।।
संध्यांशयोरन्तरेण यः कालः शतसङ्ख्ययोः ।
तमेवाहुर्युगं तज्ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः सन्ध्या र सन्ध्यांशको बीचमा जति समय हुन्छ, त्यसैलाई युगवेत्ताहरूले 'युग' भनेका छन्। प्रत्येक युगमा भिन्न-भिन्न धर्मको विधान गरिएको हुन्छ ।।२०।।
धर्मश्चतुष्पान्मनुजान् कृते समनुवर्तते ।
स एवान्येष्वधर्मेण व्येति पादेन वर्धता ॥ २१ ॥ ने
पाली भावानुवादः सत्ययुगमा धर्म आफ्ना चारै चरणले पूर्ण हुन्छ। तर अन्य युगहरूमा भने अधर्मको वृद्धि र धर्मको क्षय हुँदै जाँदा एक-एक चरण नष्ट हुँदै जान्छ ।।२१।।
त्रिलोक्या युगसाहस्रं बहिराब्रह्मणो दिनम् ।
तावत्येव निशा तात यन्निमीलति विश्वसृक् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः प्यारा विदुरजी! त्रिलोकभन्दा बाहिर महर्लोकदेखि ब्रह्मलोकसम्मको एक हजार चतुर्युगको समय ब्रह्माजीको एक दिन हुन्छ र त्यति नै समयको रात हुन्छ, जसमा ब्रह्माजी शयन गर्नुहुन्छ ।।२२।।
निशावसान आरब्धो लोककल्पोऽनुवर्तते ।
यावद्दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश्चतुर्दश ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीको रात समाप्त भएपछि कल्प आरम्भ हुन्छ। ब्रह्माजीको एक दिनमा चौध जना मनुहरू परिवर्तन हुन्छन् ।।२३।।
स्वं स्वं कालं मनुर्भुङ्क्ते साधिकां ह्येकसप्ततिम् ।
मन्वन्तरेषु मनवः तद् वंश्या ऋषयः सुराः ।
भवन्ति चैव युगपत् सुरेशाश्चानु ये च तान् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः एक मनुले ७१ चतुर्युगभन्दा केही बढी समयसम्म आफ्नो अधिकार भोग गर्दछन्। प्रत्येक मन्वन्तरमा मनु, उनका वंशज, ऋषि, देवता, इन्द्र र गन्धर्वादिहरूले एकसाथ आफ्नो अधिकार प्राप्त गर्दछन् ।।२४।।
एष दैनन्दिनः सर्गो ब्राह्मस्त्रैलोक्यवर्तनः ।
तिर्यङ्नृपितृदेवानां सम्भवो यत्र कर्मभिः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः यो ब्रह्माजीको प्रतिदिनको सृष्टि हो, जसमा तीन लोकको रचना हुन्छ र जीवहरूले आफ्ना कर्म अनुसार पशु, पक्षी, मनुष्य, पितृ र देवताका रूपमा जन्म लिन्छन् ।।२५।।
मन्वन्तरेषु भगवान् बिभ्रत्सत्त्वं स्वमूर्तिभिः ।
मन्वादिभिरिदं विश्वं अवत्युदितपौरुषः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः यी मन्वन्तरहरूमा भगवान् विष्णुले सत्त्वगुणको आश्रय लिई मनु आदि रूप धारण गरेर यस विश्वको पालन गर्नुहुन्छ ।।२६।।
तमोमात्रामुपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रमः ।
कालेनानुगताशेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः दिन समाप्त भएपछि ब्रह्माजीले तमोगुणलाई स्वीकार गरी सृष्टिको कार्य स्थगित गरेर मौन भई शयन गर्नुहुन्छ ।।२७।।
तमेवान्वपि धीयन्ते लोका भूरादयस्त्रयः ।
निशायां अनुवृत्तायां निर्मुक्तशशिभास्करम् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा सूर्य र चन्द्रमाको प्रकाश हुँदैन। प्रलयको रात सुरु भएपछि भूः, भुवः र स्वः— यी तीनै लोक ब्रह्माजीमा विलीन हुन्छन् ।।२८।।
त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्त्या सङ्कर्षणाग्निना ।
यान्त्यूष्मणा महर्लोकात् जनं भृग्वादयोऽर्दिताः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यस अवसरमा सङ्कर्षण (शेषजी) को मुखबाट निस्किएको अग्निले तीनै लोक जल्न थाल्दछन्। त्यस तापले व्याकुल भई भृगु आदि मुनिहरू महर्लोकबाट जनलोकतिर जान्छन् ।।२९।।
तावत् त्रिभुवनं सद्यः कल्पान्तैधितसिन्धवः ।
प्लावयन्त्युत्कटाटोप चण्डवातेरितोर्मयः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि प्रलयको प्रचण्ड वायुले उम्लिएका समुद्रहरूले ठूला-ठूला छालका साथ तीनै लोकलाई डुबाउँछन् ।।३०।।
अन्तः स तस्मिन् सलिल आस्तेऽनन्तासनो हरिः ।
योगनिद्रानिमीलाक्षः स्तूयमानो जनालयैः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस जलभित्र भगवान् श्रीहरि शेषनागको शैयामा योगनिद्रामा रहनुहुन्छ र जनलोक निवासी मुनिहरूले उहाँको स्तुति गर्दछन् ।।३१।।
एवंविधैरहोरात्रैः कालगत्योपलक्षितैः ।
अपक्षितमिवास्यापि परमायुर्वयःशतम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी एक-एक हजार युगका दिन र रातको क्रमले ब्रह्माजीको सय वर्षको आयु पनि बितेको देखिन्छ ।।३२।।
यदर्धमायुषस्तस्य परार्धमभिधीयते ।
पूर्वः परार्धोऽपक्रान्तो ह्यपरोऽद्य प्रवर्तते ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीको आयुको आधा भागलाई 'परार्ध' भनिन्छ। अहिले पहिलो परार्ध समाप्त भई दोस्रो परार्ध चलिरहेको छ ।।३३।।
पूर्वस्यादौ परार्धस्य ब्राह्मो नाम महानभूत् ।
कल्पो यत्राभवद्ब्रह्मा शब्दब्रह्मेति यं विदुः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः पहिलो परार्धको सुरुमा 'ब्राह्म' नामको कल्प थियो, जसमा ब्रह्माजीको उत्पत्ति भयो। विद्वान्हरू यसैलाई 'शब्दब्रह्म' पनि भन्दछन् ।।३४।।
यद्धरेर्नाभिसरस आसीत् लोकसरोरुहम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः पहिलो परार्धकै अन्त्यमा 'पाद्म' कल्प भयो, जसमा भगवान्को नाभि-सरोवरबाट लोकपुष्प कमल प्रकट भएको थियो ।।३५।।
अयं तु कथितः कल्पो द्वितीयस्यापि भारत ।
वाराह इति विख्यातो यत्रासीत् शूकरो हरिः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजी! अहिले चलिरहेको कल्प दोस्रो परार्धको आरम्भ हो। यसलाई 'वाराह कल्प' भनिन्छ, जसमा भगवान्ले वराह रूप धारण गर्नुभएको थियो ।।३६।।
कालोऽयं द्विपरार्धाख्यो निमेष उपचर्यते ।
अव्याकृतस्यानन्तस्य अनादेर्जगदात्मनः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीको यो दुई परार्धको आयु (सय वर्ष) अव्यक्त र अनन्त विश्वात्मा श्रीहरिको लागि केवल एक 'निमेष' बराबर मात्र हो ।।३७।।
कालोऽयं परमाण्वादिः द्विपरार्धान्त ईश्वरः ।
नैवेशितुं प्रभुर्भूम्न ईश्वरो धाममानिनाम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः परमाणुदेखि द्विपरार्धसम्म फैलिएको यो काल सर्वशक्तिमान् भए पनि अनन्त परमात्मामाथि कुनै अधिकार राख्दैन; यसले केवल देहमा अभिमान गर्ने जीवहरूलाई मात्र शासन गर्दछ ।।३८।।
विकारैः सहितो युक्तैः विशेषादिभिरावृतः ।
आण्डकोशो बहिरयं पञ्चाशत्कोटिविस्तृतः ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रकृति, महतत्त्व, अहङ्कार र पाँच तन्मात्रा गरी आठ प्रकृति तथा दश इन्द्रिय र पाँच महाभूत गरी सोह्र विकारले बनेको यो ब्रह्माण्ड पचास करोड योजनमा फैलिएको छ ।।३९।।
दशोत्तराधिकैर्यत्र प्रविष्टः परमाणुवत् ।
लक्ष्यतेऽन्तर्गताश्चान्ये कोटिशो ह्यण्डराशयः ॥ ४० ॥
तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् ।
विष्णोर्धाम परं साक्षात् पुरुषस्य महात्मनः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः यस ब्रह्माण्डको बाहिर दश-दश गुणा बढी विस्तार भएका सातवटा आवरणहरू छन्। ती सबै आवरणसहित यो ब्रह्माण्ड जसमा परमाणु जस्तै देखिन्छ र जसमा यस्ता करोडौँ ब्रह्माण्डहरू छन्, त्यसैलाई विद्वान्हरू सर्वकारणका कारण 'अक्षर ब्रह्म' भन्दछन्। यही नै महापुरुष भगवान् विष्णुको साक्षात् परम धाम हो ।।४०-४१।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा मैत्रेय मुनिले विदुरजीलाई कालको सूक्ष्म र स्थूल अवस्थाका साथै ब्रह्माण्डको विशालताको वैज्ञानिक र आध्यात्मिक वर्णन गर्नुभएको छ। सृष्टिको सबैभन्दा सानो अंशलाई 'परमाणु' भनिन्छ, जसको थप विभाजन हुन सक्दैन। दुई परमाणु मिलेर एक 'अणु' र तीन अणु मिलेर एक 'त्रसरेणु' बन्दछ। सूर्यको किरणमा उडिरहेका धुलोका कणहरू नै त्रसरेणु हुन्। तीन त्रसरेणु पार गर्न लाग्ने समयलाई 'त्रुटि' भनिन्छ र यो नै कालको सबैभन्दा सूक्ष्म एकाइ हो। त्रुटिबाट वेध, लव, निमेष, क्षण, काष्ठा र लघु हुँदै समयको गणना अघि बढ्छ। १५ लघुको एक नाडिका हुन्छ र दुई नाडिकाको एक मुहूर्त हुन्छ। तामाको भाँडो पानीमा डुब्न लाग्ने समयबाट नाडिकाको मापन गरिन्छ। मानिसका दिन, रात, पक्ष, महिना र ऋतुहरूको गणना पनि यहाँ गरिएको छ। ६ महिनाको एक अयन हुन्छ र दुई अयन मिलेर मानिसको एक वर्ष र देवताको एक दिन-रात हुन्छ। मानिसको पूर्ण आयु सय वर्ष निर्धारण गरिएको छ। कालस्वरूप भगवान् सूर्यले निरन्तर बाह्रै राशिमा भ्रमण गर्दै जगतको चक्र चलाउनुहुन्छ। सत्य, त्रेता, द्वापर र कलि गरी चार युगहरूको दिव्य बाह्र हजार वर्षको समय निर्धारण गरिएको छ। चारै युगको सन्ध्या र सन्ध्यांशको पनि सूक्ष्म वर्णन यसमा छ। एक हजार चतुर्युग मिलेर ब्रह्माजीको एक दिन हुन्छ र त्यति नै समयको रात हुन्छ। ब्रह्माजीको एक दिनमा चौध जना मनुहरू परिवर्तन हुन्छन्, जसलाई मन्वन्तर भनिन्छ। प्रत्येक मन्वन्तरमा मनु, ऋषि र देवताहरूले जगतको शासन सम्हाल्छन्। ब्रह्माजीको दिनमा सृष्टिको विस्तार हुन्छ र रातमा तीनै लोक उहाँमा विलीन हुन्छन्। प्रलयको समयमा शेषनागको मुखबाट निस्किएको अग्निले तीनै लोक जल्छन्। त्यसपछि प्रचण्ड वायु र वर्षाले संसार जलमग्न हुन्छ। यस्तो अवस्थामा भगवान् विष्णु शेषशैयामा योगनिद्रामा रहनुहुन्छ। ब्रह्माजीको सय वर्षको आयुलाई दुई परार्धमा बाँडिएको छ। पहिलो परार्धमा ब्राह्म र पाद्म कल्पहरू थिए भने अहिले दोस्रो परार्धको वाराह कल्प चलिरहेको छ। यो विशाल कालखण्ड पनि परमात्मा विष्णुका लागि एक 'निमेष' मात्र हो। ब्रह्माण्डको विस्तार पचास करोड योजन छ र यसका बाहिर सातवटा विशाल आवरण छन्। यस्ता अनन्त ब्रह्माण्डहरू जसमा परमाणु जस्तै देखिन्छन्, त्यो नै भगवान्को परम धाम हो।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले काललाई ईश्वरको विभु र अमोघ शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। कालले नै सृष्टिको सूक्ष्म परमाणुदेखि ब्रह्माको विशाल आयुसम्मलाई नियन्त्रण गर्दछ। यसले संसारको क्षणभङ्गुरता र परमात्माको अनन्तताको बोध गराउँछ। 'परमाणु' र 'परम महान्' को अवधारणाले पदार्थ र समयको अविभाज्य सम्बन्धलाई दर्शाउँछ। मानिस, पितृ र देवताहरूको सापेक्ष समयको व्याख्याले अस्तित्वका विभिन्न आयामहरूलाई स्पष्ट पार्छ। धर्मको चार चरणको क्षयले नैतिकता र समयको अधोगतिलाई दार्शनिक रूपमा व्याख्या गर्दछ। प्रलयलाई अन्त्य नभई पुनः सृष्टिका लागि गरिने विश्राम (योगनिद्रा) का रूपमा हेरिएको छ। ब्रह्माण्डका सात आवरणहरूले पञ्चमहाभूत र प्रकृतिको जटिल संरचनालाई सङ्केत गर्छन्। कालले केवल देहाभिमानी जीवलाई मात्र शासन गर्छ, मुक्त पुरुष वा परमात्मालाई होइन। यो अध्यायले विज्ञान (समयको नाप) र अध्यात्म (परम धामको प्राप्ति) लाई एकै ठाउँमा जोडेको छ। अन्त्यमा, सबै कारणका कारण 'अक्षर ब्रह्म' नै अन्तिम सत्य हो भन्ने कुरा यसको सार हो।
