श्रीमद्भागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः – नवमोऽध्यायः
मैत्रेय उवाच –
(इंद्रवज्रा)
ते एवमुत्सन्नभया उरुक्रमे
कृतावनामाः प्रययुस्त्रिविष्टपम् ।
सहस्रशीर्षापि ततो गरुत्मता
मधोर्वनं भृत्यदिदृक्षया गतः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे विदुरजी! भगवान् श्रीहरिबाट यस्तो आश्वासन पाएपछि निर्भय भएका देवताहरू उहाँलाई नमस्कार गरेर स्वर्गलोक फर्किए। त्यसपछि सहस्रशीर्षा विराट्स्वरूप भगवान् आफ्ना प्रिय भक्त ध्रुवलाई भेट्नका लागि गरुडमा सवार भई मधुवनतर्फ प्रस्थान गर्नुभयो ।।१।।
स वै धिया योगविपाकतीव्रया
हृत्पद्मकोशे स्फुरितं तडित्प्रभम् ।
तिरोहितं सहसैवोपलक्ष्य
बहिःस्थितं तदवस्थं ददर्श ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा ध्रुवजी तीव्र योगाभ्यासद्वारा आफ्नो हृदयकमलमा बिजुली झैँ चम्किरहेका भगवान्को स्वरूपको ध्यानमा मग्न थिए। अचानक हृदयको त्यो स्वरूप ओझेल परेपछि उनले हत्तपत्त आँखा खोले र ठ्याक्कै त्यही स्वरूपका भगवान् बाहिर आफ्नो अगाडि खडा भएको देखे ।।२।।
तद्दर्शनेनागतसाध्वसः क्षितौ
अवन्दताङ्गं विनमय्य दण्डवत् ।
दृग्भ्यां प्रपश्यन् प्रपिबन्निवार्भकः
चुम्बन्निवास्येन भुजैरिवाश्लिषन् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभुको दर्शन पाउँदा बालक ध्रुव कौतूहल र प्रेममा तल्लीन भए। उनले भुइँमा लम्पसार परेर दण्डवत् प्रणाम गरे। उनले भगवान्लाई यसरी हेर्न थाले मानो आँखाले उहाँको दर्शन पिइरहेका छन्, मुखले उहाँलाई चुमिरहेका छन् र हातले अँगालो हाल्दै छन् ।।३।।
स तं विवक्षन्तमतद्विदं हरिः
ज्ञात्वास्य सर्वस्य च हृद्यवस्थितः ।
कृताञ्जलिं ब्रह्ममयेन कम्बुना
पस्पर्श बालं कृपया कपोले ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को अगाडि हात जोडेर उभिएका ध्रुव स्तुति गर्न चाहन्थे, तर कसरी गर्ने भन्ने उनलाई ज्ञान थिएन। सबैका अन्तर्यामी श्रीहरिले उनको मनको इच्छा बुझ्नुभयो र कृपापूर्वक आफ्नो वेदमय पाञ्चजन्य शङ्खले बालकको गालामा स्पर्श गरिदिनुभयो ।।४।।
स वै तदैव प्रतिपादितां गिरं
दैवीं परिज्ञातपरात्मनिर्णयः ।
तं भक्तिभावोऽभ्यगृणादसत्वरं
परिश्रुतोरुश्रवसं ध्रुवक्षितिः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः शङ्खको स्पर्श हुनासाथ ध्रुवलाई दिव्य वाणी (ज्ञान) प्राप्त भयो र उनले परमात्माको स्वरूपका बारेमा निश्चय गरे। त्यसपछि अविचल पद प्राप्त गर्न योग्य ती ध्रुवजीले अत्यन्त धैर्य र भक्तिपूर्वक विश्वविख्यात कीर्तिमान् श्रीहरिको स्तुति गर्न थाले ।।५।।
ध्रुव उवाच –
(वसंततिलका)
योऽन्तः प्रविश्य मम वाचमिमां प्रसुप्तां
संजीवयत्यखिलशक्तिधरः स्वधाम्ना ।
अन्यांश्च हस्तचरणश्रवणत्वगादीन्
प्राणान्नमो भगवते पुरुषाय तुभ्यम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः ध्रुवले भने— हे सर्वशक्तिमान् प्रभु! हजुर मेरो अन्तःकरणमा प्रवेश गरेर आफ्नो तेजले मेरो सुतिरहेको वाणीलाई सजीव तुल्याइदिनुहुन्छ। हजुरकै शक्तिले मेरा हात, खुट्टा, कान र छाला आदि इन्द्रियहरूमा चेतना प्राप्त भएको छ। यस्ता अन्तर्यामी भगवान् परमपुरुषलाई म नमस्कार गर्दछु ।।६।।
एकस्त्वमेव भगवन् इदमात्मशक्त्या
मायाख्ययोरुगुणया महदाद्यशेषम् ।
सृष्ट्वानुविश्य पुरुषस्तदसद्गुणेषु
नानेव दारुषु विभावसुवद्विभासि ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवन! हजुर अद्वितीय हुनुहुन्छ, तर आफ्नो त्रिगुणात्मक मायाशक्तिले महदादि सम्पूर्ण प्रपञ्च रचेर त्यसैमा अन्तर्यामी रूपले प्रवेश गर्नुहुन्छ। जसरी एउटै आगो विभिन्न दाउरामा अलग-अलग रूपमा देखिन्छ, त्यसरी नै हजुर इन्द्रियादि देवताको रूपमा अनेक झैँ देखिनुहुन्छ ।।७।।
त्वद्दत्तया वयुनयेदमचष्ट विश्वं
सुप्तप्रबुद्ध इव नाथ भवत्प्रपन्नः ।
तस्यापवर्ग्यशरणं तव पादमूलं
विस्मर्यते कृतविदा कथमार्तबन्धो ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नाथ! सृष्टिको आरम्भमा हजुरको शरण लिनुभएका ब्रह्माजीले पनि हजुरकै ज्ञानको प्रभावले यो जगत्लाई सुतेर उठेको मानिसले जस्तै स्पष्ट देखेका थिए। हे आर्तबन्धु! मुक्त पुरुषहरूले पनि आश्रय लिने हजुरको त्यो चरणकमललाई कुनै कृतज्ञ मानिसले कसरी बिर्सन सक्छ र? ।।८।।
नूनं विमुष्टमतयस्तव मायया ते
ये त्वां भवाप्ययविमोक्षणमन्यहेतोः ।
अर्चन्ति कल्पकतरुं कुणपोपभोग्यम्
इच्छन्ति यत्स्पर्शजं निरयेऽपि नॄणाम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभु! यो शव तुल्य शरीर र इन्द्रियहरूले भोग्ने सुख त नरकमा पनि पाइन्छ। जसले जन्म-मृत्युबाट मुक्ति दिने कल्पतरु स्वरूप हजुरको आराधना गरेर पनि केवल विषय-सुख माग्छ, उसको बुद्धि पक्कै पनि हजुरको मायाले ठगिएको हुन्छ ।।९।।
या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्म
ध्यानाद्भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् ।
सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत्
किं त्वन्तकासिलुलितात्पततां विमानात् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे नाथ! हजुरको चरणकमलको ध्यान गर्नाले र पवित्र कथा सुन्नाले भक्तलाई जुन आनन्द मिल्छ, त्यो आनन्द न त निराकार ब्रह्मको लीनतामा मिल्छ न त स्वर्गको विमानबाट खस्ने देवताहरूलाई नै मिल्छ ।।१०।।
भक्तिं मुहुः प्रवहतां त्वयि मे प्रसङ्गो
भूयादनन्त महतां अमलाशयानाम् ।
येनाञ्जसोल्बणमुरुव्यसनं भवाब्धिं
नेष्ये भवद्गुणकथामृतपानमत्तः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अनन्त परमात्मा! मलाई ती विशुद्ध हृदय भएका महात्माहरूको सङ्गत दिनुहोस्, जसको हजुरमा निरन्तर भक्ति छ। उनीहरूसँग बसेर हजुरको लीलामृत पान गर्दै म यो दुःखमय संसारसागरलाई सजिलै पार गर्न सकूँ ।।११।।
ते न स्मरन्त्यतितरां प्रियमीश मर्त्यं
ये चान्वदः सुतसुहृद्गृहवित्तदाराः ।
ये त्वब्जनाभ भवदीयपदारविन्द
सौगन्ध्यलुब्धहृदयेषु कृतप्रसङ्गाः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कमलनाभ प्रभु! जसको चित्त हजुरको चरणकमलको सुगन्धमा लोभिएको हुन्छ र जसले हजुरका भक्तहरूको सङ्गत गर्छ, उसले आफ्नो शरीर, छोराछोरी, घर र स्त्रीको मोहलाई पूर्णतः बिर्सिदिन्छ ।।१२।।
तिर्यङ्नगद्विजसरीसृपदेवदैत्य
मर्त्यादिभिः परिचितं सदसद्विशेषम् ।
रूपं स्थविष्ठमज ते महदाद्यनेकं
नातः परं परम वेद्मि न यत्र वादः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अजन्मा परमेश्वर! पशु, वृक्ष, पर्वत, पक्षी, देवता, दैत्य र मानिस आदिले भरिएको तपाईँको यो स्थूल विश्वरूपलाई म देखिरहेको छु। तर हजुरको जुन परम दिव्य स्वरूप छ, जसलाई वाणी र मनले पनि जान्न सकिँदैन, त्यसका बारेमा मलाई ज्ञान छैन ।।१३।।
कल्पान्त एतदखिलं जठरेण गृह्णन्
शेते पुमान् स्वदृगनन्तसखस्तदङ्के ।
यन्नाभिसिन्धुरुहकाञ्चन लोकपद्म
गर्भे द्युमान्भगवते प्रणतोऽस्मि तस्मै ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवन! कल्पान्तमा सारा जगत्लाई आफ्नो पेटमा राखेर शेषशय्यामा शयन गर्नुहुने र जसको नाभि-कमलबाट तेजस्वी ब्रह्माजी उत्पन्न हुनुभयो, उहाँ हजुरलाई नै म नमस्कार गर्दछु ।।१४।।
त्वं नित्यमुक्तपरिशुद्धविबुद्ध आत्मा
कूटस्थ आदिपुरुषो भगवान् त्र्यधीशः ।
यद्बुद्ध्यवस्थितिमखण्डितया स्वदृष्ट्या
द्रष्टा स्थितावधिमखो व्यतिरिक्त आस्से ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभु! हजुर नित्यमुक्त, शुद्ध, सर्वज्ञ, निर्विकार, आदिपुरुष र तीनै गुणका मालिक हुनुहुन्छ। हजुर आफ्नो अखण्ड दृष्टिले बुद्धिको सबै अवस्थाको साक्षी हुनुहुन्छ र जगत्को पालनका लागि विष्णुरूपले विराजमान हुनुहुन्छ ।।१५।।
यस्मिन् विरुद्धगतयो ह्यनिशं पतन्ति
विद्यादयो विविधशक्तय आनुपूर्व्यात् ।
तद्ब्रह्म विश्वभवमेकमनन्तमाद्यम्
आनन्दमात्रमविकारमहं प्रपद्ये ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरबाटै विद्या र अविद्या जस्ता विपरीत गुण भएका शक्तिहरू प्रकट हुन्छन्। हजुर जगत्को मूल कारण, अखण्ड, अनादि, आनन्दमय र निर्विकार ब्रह्म हुनुहुन्छ, म हजुरको शरणमा छु ।।१६।।
सत्याशिषो हि भगवन् तव पादपद्मम्
आशीस्तथानुभजतः पुरुषार्थमूर्तेः ।
अप्येवमर्य भगवान्परिपाति दीनान्
वाश्रेव वत्सकमनुग्रहकातरोऽस्मान् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवन! हजुर पुरुषार्थका मूर्ति हुनुहुन्छ। निष्काम भावले हजुरको भजन गर्नेका लागि हजुरको चरणकमल नै साँचो फल हो। तैपनि हजुर यति कृपालु हुनुहुन्छ कि जसरी एउटी गाईले आफ्नो बाच्छोको रक्षा गर्छिन्, त्यसरी नै हामी जस्ता सकाम भक्तको पनि सबै कामना पूरा गरी संसारको भयबाट रक्षा गर्नुहुन्छ ।।१७।।
मैत्रेय उवाच –
(अनुष्टुप्)
अथाभिष्टुत एवं वै सत्सङ्कल्पेन धीमता ।
भृत्यानुरक्तो भगवान् प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजी! उत्तम सङ्कल्प भएका बुद्धिमान् ध्रुवजीले यसरी स्तुति गरेपछि भक्तवत्सल भगवान्ले उनको प्रशंसा गर्दै भन्नुभयो ।।१८।।
श्रीभगवानुवाच –
वेदाहं ते व्यवसितं हृदि राजन्यबालक ।
तत्प्रयच्छामि भद्रं ते दुरापं अपि सुव्रत ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो— हे राजकुमार! म तिम्रो मनको सङ्कल्प जान्दछु। यद्यपि त्यो पद प्राप्त गर्न कठिन छ, तैपनि म तिमीलाई त्यो दिन्छु। तिम्रो कल्याण होस् ।।१९।।
नान्यैरधिष्ठितं भद्र यद्भ्राजिष्णु ध्रुवक्षिति ।
यत्र ग्रहर्क्षताराणां ज्योतिषां चक्रमाहितम् ॥ २० ॥
मेढ्यां गोचक्रवत्स्थास्नु परस्तात्कल्पवासिनाम् ।
धर्मोऽग्निः कश्यपः शुक्रो मुनयो ये वनौकसः ।
चरन्ति दक्षिणीकृत्य भ्रमन्तो यत्सतारकाः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भद्र! म तिमीलाई यस्तो तेजोमय 'ध्रुवलोक' दिन्छु जुन आजसम्म कसैले पाएको छैन। जहाँ ग्रह, नक्षत्र र ताराहरू त्यसरी नै घुम्छन् जसरी दाइँ हाल्दा गोरुहरू खम्बाको वरिपरि घुम्छन्। कल्पको अन्त्यमा अरू लोक नाश हुँदा पनि यो लोक रहिरहनेछ। सप्तऋषिहरूले पनि यसैको परिक्रमा गर्नेछन् ।।२०-२१।।
प्रस्थिते तु वनं पित्रा दत्त्वा गां धर्मसंश्रयः ।
षट्त्रिंशद् वर्षसाहस्रं रक्षिताव्याहतेन्द्रियः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः तिम्रा पिताले तिमीलाई राज्य सुम्पेर वन गएपछि तिमीले ३६ हजार वर्षसम्म धर्मपूर्वक पृथ्वीको पालन गर्नेछौ। तिम्रो इन्द्रिय शक्ति कहिल्यै घट्ने छैन ।।२२।।
त्वद्भ्रातर्युत्तमे नष्टे मृगयायां तु तन्मनाः ।
अन्वेषन्ती वनं माता दावाग्निं सा प्रवेक्ष्यति ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः तिम्रो भाइ उत्तम शिकार खेल्न जाँदा मारिनेछ र उसकी आमा सुरुचि उसलाई वनमा खोज्न जाँदा डढेलोमा परेर मर्नेछिन् ।।२३।।
इष्ट्वा मां यज्ञहृदयं यज्ञैः पुष्कलदक्षिणैः ।
भुक्त्वा चेहाशिषः सत्या अन्ते मां संस्मरिष्यसि ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः तिमीले ठुला-ठुला यज्ञहरू गरेर मलाई प्रसन्न पार्नेछौ र यस संसारका सबै सुख भोगेर अन्त्यमा मेरो स्मरण गर्नेछौ ।।२४।।
ततो गन्तासि मत्स्थानं सर्वलोकनमस्कृतम् ।
उपरिष्टादृषिभ्यस्त्वं यतो नावर्तते गतः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः अन्तमा तिमी मेरो परमधाममा आउनेछौ जहाँ पुगेपछि फेरि यो संसारमा फर्केर आउनुपर्दैन ।।२५।।
मैत्रेय उवाच –
इत्यर्चितः स भगवान् अतिदिश्यात्मनः पदम् ।
बालस्य पश्यतो धाम स्वं अगाद् गरुडध्वजः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजी भन्नुहुन्छ— ध्रुवद्वारा यसरी पूजित भएपछि भगवान् गरुडध्वज बालकले हेर्दाहेर्दै आफ्नो धामतर्फ जानुभयो ।।२६।।
सोऽपि सङ्कल्पजं विष्णोः पादसेवोपसादितम् ।
प्राप्य सङ्कल्पनिर्वाणं नातिप्रीतोऽभ्यगात्पुरम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को सेवाबाट उनले चाहेको वस्तु त पाए, तर ध्रुवको मनमा भने पूर्ण सन्तुष्टि थिएन। तैपनि उनी आफ्नो नगरतर्फ फर्किए ।।२७।।
विदुर उवाच –
(इंद्रवज्रा)
सुदुर्लभं यत्परमं पदं हरेः
मायाविनस्तत् चरणार्चनार्जितम् ।
लब्ध्वाप्यसिद्धार्थमिवैकजन्मना
कथं स्वमात्मानममन्यतार्थवित् ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरले सोधे— हे ब्रह्मन्! श्रीहरिको जुन परमपद अत्यन्त दुर्लभ छ, त्यो यसै जन्ममा प्राप्त हुँदा पनि ध्रुवजीले आफूलाई कृतार्थ किन ठानेनन्? ।।२८।।
मैत्रेय उवाच –
(अनुष्टुप्)
मातुः सपत्न्या वाग्बाणैः हृदि विद्धस्तु तान् स्मरन् ।
नैच्छन्मुक्तिपतेर्मुक्तिं तस्मात् तापमुपेयिवान् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— सौतेनी आमाको वचनले ध्रुवको हृदयमा चोट लागेको थियो। वर माग्ने बेलामा उनलाई त्यही कुरा याद आयो, त्यसैले उनले मुक्ति मागेनन्। पछि उनलाई आफ्नो यो गल्तीमा पश्चात्ताप भयो ।।२९।।
ध्रुव उवाच –
(इंद्रवज्रा)
समाधिना नैकभवेन यत्पदं
विदुः सनन्दादय ऊर्ध्वरेतसः ।
मासैरहं षड्भिरमुष्य पादयोः
छायामुपेत्यापगतः पृथङ्मतिः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः ध्रुव मनमनै भन्न लागे— अहो! सनकादि मुनिहरूले अनेकौँ जन्मको समाधिपछि पाउने भगवान्को चरणको छाया मैले ६ महिनामै पाएँ। तर सांसारिक वासनाका कारण म फेरि उहाँबाट टाढा भएँ ।।३०।।
(अनुष्टुप्)
अहो बत ममानात्म्यं मन्दभाग्यस्य पश्यत ।
भवच्छिदः पादमूलं गत्वा याचे यदन्तवत् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः अहो! म कस्तो अभागी र मूर्ख हुँ! संसारको बन्धन काट्ने प्रभुको पाउमा पुगेर पनि मैले नाशवान् राज्य मागूँ ।।३१।।
मतिर्विदूषिता देवैः पतद्भिः असहिष्णुभिः ।
यो नारदवचस्तथ्यं नाग्राहिषमसत्तमः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो भगवत्प्राप्तिको स्थिति देखेर डराएका देवताहरूले मेरो बुद्धिलाई भ्रष्ट गरिदिए। मैले नारदजीको हितकारी वचनलाई पनि मानिनँ ।।३२।।
दैवीं मायामुपाश्रित्य प्रसुप्त इव भिन्नदृक् ।
तप्ये द्वितीयेऽप्यसति भ्रातृभ्रातृव्यहृद्रुजा ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः म भगवान्को मायाले यसरी मोहित भएँ कि सपनाको बाघ देखेर डराए झैँ मैले आफ्नो भाइलाई शत्रु ठानेर द्वेषको आगोमा जलिरहेँ ।।३३।।
मयैतत्प्रार्थितं व्यर्थं चिकित्सेव गतायुषि ।
प्रसाद्य जगदात्मानं तपसा दुष्प्रसादनम् ।
भवच्छिदमयाचेऽहं भवं भाग्यविवर्जितः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः म त भाग्यले ठगिएको रहेछु। आयु सकिएको बिरामीलाई औषधि दिए झैँ मैले श्रीहरिलाई प्रसन्न तुल्याएर पनि नाशवान् वस्तु मागूँ ।।३४।।
स्वाराज्यं यच्छतो मौढ्यान् मानो मे भिक्षितो बत ।
ईश्वरात्क्षीणपुण्येन फलीकारानिवाधनः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः म पुण्यहीन मानिस हुँ। कुनै गरिबले राजासँग कनिका मागे झैँ मैले भगवान्सँग अहंकार बढाउने यो पद मागूँ ।।३५।।
मैत्रेय उवाच –
(इंद्रवज्रा)
न वै मुकुन्दस्य पदारविन्दयो
रजोजुषस्तात भवादृशा जनाः ।
वाञ्छन्ति तद्दास्यमृतेऽर्थमात्मनो
यदृच्छया लब्धमनःसमृद्धयः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजी भन्नुहुन्छ— विदुर! तिमी जस्ता भगवान्का भक्तहरूले त उहाँको सेवाबाहेक अरू केही पनि चाहँदैनन् र जे प्राप्त हुन्छ त्यसैमा सन्तुष्ट रहन्छन् ।।३६।।
(अनुष्टुप्)
आकर्ण्यात्मजमायान्तं सम्परेत्य यथाऽऽगतम् ।
राजा न श्रद्दधे भद्रं अभद्रस्य कुतो मम ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः यता राजा उत्तानपादले ध्रुव फर्किँदैछन् भन्ने समाचार पाए, तर उनलाई विश्वासै लागेन। म जस्तो अभागीको छोरा यसरी कसरी फर्कन सक्छ र भन्ने उनले ठाने ।।३७।।
श्रद्धाय वाक्यं देवर्षेः हर्षवेगेन धर्षितः ।
वार्ताहर्तुरतिप्रीतो廉 हारं प्रादान्महाधनम् ॥ ३८ ॥
सदश्वं रथमारुह्य कार्तस्वरपरिष्कृतम् ।
ब्राह्मणैः कुलवृद्धैश्च पर्यस्तोऽमात्यबन्धुभिः ॥ ३९ ॥
शङ्खदुन्दुभिनादेन ब्रह्मघोषेण वेणुभिः ।
निश्चक्राम पुरात् तूर्णं आत्मजाभीक्षणोत्सुकः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः राजा उत्तानपाद छोरालाई भेट्न ब्राह्मण, मन्त्री र स्वजनहरूसहित सुन जडित रथमा चढेर सहर बाहिर निस्किए। शङ्ख, नगरा र मुरलीको मङ्गल ध्वनिले आकाश गुञ्जायमान भयो ।।३९-४०।।
सुनीतिः सुरुचिश्चास्य महिष्यौ रुक्मभूषिते ।
आरुह्य शिबिकां सार्धं उत्तमेनाभिजग्मतुः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः रानी सुनीति र सुरुचि पनि गहनाले सजिएर राजकुमार उत्तमसहित पालकीमा चढेर आए ।।४१।।
तं दृष्ट्वोपवनाभ्याश आयान्तं तरसा रथात् ।
अवरुह्य नृपस्तूर्णं आसाद्य प्रेमविह्वलः ॥ ४२ ॥
परिरेभेऽङ्गजं दोर्भ्यां दीर्घोत्कण्ठमनाः श्वसन् ।
विष्वक्सेनाङ्घ्रिसंस्पर्श हताशेषाघबन्धनम् ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः ध्रुवलाई नजिकै आएको देखेर राजा हत्तपत्त रथबाट ओर्लिए। उनले लामो समयदेखिको न्यास्रो मेटाउँदै छोरालाई अँगालो हाले। भगवान्को स्पर्शले ध्रुवका सबै पाप पखालिएका थिए ।।४२-४३।।
अथाजिघ्रन् मुहुर्मूर्ध्नि शीतैर्नयनवारिभिः ।
स्नापयामास तनयं जातोद्दाममनोरथः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः राजाले हर्षको आँसुले छोरालाई नुहाइदिए र बारम्बार उनको शिर सुम्सुम्याउन थाले ।।४४।।
अभिवन्द्य पितुः पादौ आशीर्भिश्चाभिमन्त्रितः ।
ननाम मातरौ शीर्ष्णा सत्कृतः सज्जनाग्रणीः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः ध्रुवले पिताको चरण छोएर आशीर्वाद लिए। त्यसपछि उनले दुवै आमाहरूलाई आदरपूर्वक ढोगे ।।४५।।
सुरुचिस्तं समुत्थाप्य पादावनतमर्भकम् ।
परिष्वज्याह जीवेति बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः सुरुचिले ध्रुवलाई उठाएर अँगालो हालिन् र आँखाभरि आँसु पार्दै 'चिरञ्जीवी होऊ' भनी आशीर्वाद दिइन् ।।४६।।
यस्य प्रसन्नो भगवान् गुणैर्मैत्र्यादिभिर्हरिः ।
तस्मै नमन्ति भूतानि निम्नमाप इव स्वयम् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः पानी सधैँ तलतिर बगे झैँ जोसँग भगवान् प्रसन्न हुनुहुन्छ, सारा संसार उसकै अगाडि झुक्दछ ।।४७।।
उत्तमश्च ध्रुवश्चोभौ अन्योन्यं प्रेमविह्वलौ ।
अङ्गसङ्गाद् उत्पुलकौ अस्रौघं मुहुरूहतुः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः उत्तम र ध्रुव दुवै प्रेमले गद्गद् भएर अङ्कमाल गर्न थाले र हर्षका आँसु बगाए ।।४८।।
सुनीतिरस्य जननी प्राणेभ्योऽपि प्रियं सुतम् ।
उपगुह्य जहावाधिं तदङ्गस्पर्शनिर्वृता ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः ध्रुवकी आफ्नी आमा सुनीतिले छोरालाई अँगालोमा बाँधिन् र उनका सबै दुःखहरू हराएर गए ।।४९।।
पयः स्तनाभ्यां सुस्राव नेत्रजैः सलिलैः शिवैः ।
तदाभिषिच्यमानाभ्यां वीर वीरसुवो मुहुः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः हे वीर विदुर! सुनीतिको स्तनबाट वात्सल्यको दूध र आँखाबाट आनन्दको आँसु एकैसाथ बग्न थाल्यो ।।५०।।
तां शशंसुर्जना राज्ञीं दिष्ट्या ते पुत्र आर्तिहा ।
प्रतिलब्धश्चिरं नष्टो रक्षिता मण्डलं भुवः ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः नगरवासीहरूले सुनीतिको प्रशंसा गर्दै भने— हे रानी! सौभाग्यले तपाईँको छोरा फर्किएका छन्, अब यिनले सारा पृथ्वीको रक्षा गर्नेछन् ।।५१।।
अभ्यर्चितस्त्वया नूनं भगवान् प्रणतार्तिहा ।
यदनुध्यायिनो धीरा मृत्युं जिग्युः सुदुर्जयम् ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः पक्कै पनि तपाईँले भगवान् श्रीहरिको आराधना गर्नुभएको थियो, जसको ध्यानले मृत्युलाई पनि जित्न सकिन्छ ।।५२।।
लाल्यमानं जनैरेवं ध्रुवं सभ्रातरं नृपः ।
आरोप्य करिणीं हृष्टः स्तूयमानोऽविशत्पुरम् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा उत्तानपादले ध्रुव र उत्तमलाई हात्तीमा चढाएर उत्सवका साथ राजधानीमा प्रवेश गराए ।।५३।।
तत्र तत्रोपसङ्कॢप्तैः लसन् मकरतोरणैः ।
सवृन्दैः कदलीस्तम्भैः पूगपोतैश्च तद्विधैः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः नगरको ठाउँ-ठाउँमा मकर तोरण, केराका थम्बा र सुपारीका बिरुवाहरूले स्वागतद्वार बनाइएको थियो ।।५४।।
चूतपल्लववासःस्रङ् मुक्तादामविलम्बिभिः ।
उपस्कृतं प्रतिद्वारं अपां कुम्भैः सदीपकैः ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रत्येक ढोकामा आँपको पात, फूलमाला, मोतीका हार, पूर्ण कलश र दियोले सजाइएको थियो ।।५५।।
प्राकारैः गोपुरागारैः शातकुम्भपरिच्छदैः ।
सर्वतोऽलङ्कृतं श्रीमद् विमानशिखरद्युभिः ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः सहरका पर्खाल र महलहरू सुनका सामग्रीले चम्किरहेका थिए, मानौँ स्वर्गका विमानहरू नै धर्तीमा ओर्लिएका छन् ।।५६।।
मृष्टचत्वररथ्याट्ट मार्गं चन्दनचर्चितम् ।
लाजाक्षतैः पुष्पफलैः तण्डुलैर्बलिभिर्युतम् ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः सहरका बाटोहरूमा चन्दनको जल छर्किएको थियो र जताततै लाभा, अक्षता र फूलहरू बिछ्याइएको थियो ।।५७।।
ध्रुवाय पथि दृष्टाय तत्र तत्र पुरस्त्रियः ।
सिद्धार्थाक्षतदध्यम्बु दूर्वापुष्पफलानि च ॥ ५८ ॥
उपजह्रुः प्रयुञ्जाना वात्सल्यादाशिषः सतीः ।
शृण्वन् तद्वल्गुगीतानि प्राविशद्भवनं पितुः ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः सहरका स्त्रीहरूले ध्रुवलाई आशीर्वाद दिँदै दही, अक्षता, दुबो र फलको वर्षा गरे। मङ्गल गीत सुन्दै ध्रुवजी पिताको महलमा प्रवेश गरे ।।५८-५९।।
महामणिव्रातमये स तस्मिन् भवनोत्तमे ।
लालितो नितरां पित्रा न्यवसद् दिवि देववत् ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः बहुमूल्य मणिले जडिएको त्यो श्रेष्ठ भवनमा ध्रुवजी देवता झैँ आनन्दपूर्वक बस्न थाले ।।६०।।
पयःफेननिभाः शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदाः ।
आसनानि महार्हाणि यत्र रौक्मा उपस्कराः ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ हात्तीका दाँतले बनेका पलङ, रेशमी ओछ्यान र सुनका फर्निचरहरू थिए ।।६१।।
यत्र स्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च ।
मणिप्रदीपा आभान्ति ललनारत्नसंयुताः ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः स्फटिक र पन्नाका भित्ताहरूमा मणिका दियोहरू बलिरहेका थिए ।।६२।।
उद्यानानि च रम्याणि विचित्रैरमरद्रुमैः ।
कूजद्विहङ्गमिथुनैः गायन्मत्तमधुव्रतैः ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवादः बगैँचामा दिव्य वृक्षहरू थिए जहाँ चराहरू चिरबिराउँथे र भमराहरू गुञ्जन गर्थे ।।६३।।
वाप्यो वैदूर्यसोपानाः पद्मोत्पलकुमुद्वतीः ।
हंसकारण्डवकुलैः जुष्टाश्चक्राह्वसारसैः ॥ ६४ ॥
नेपाली भावानुवादः वैदूर्यमणिले बनेका सिँढी भएका पोखरीहरूमा हाँस र सारसहरू विहार गर्थे ।।६४।।
उत्तानपादो राजर्षिः प्रभावं तनयस्य तम् ।
श्रुत्वा दृष्ट्वाद्भुततमं प्रपेदे विस्मयं परम् ॥ ६५ ॥
नेपाली भावानुवादः राजर्षि उत्तानपाद छोराको यस्तो अद्भुत प्रभाव देखेर अचम्मित भए ।।६५।।
वीक्ष्योढवयसं तं च प्रकृतीनां च सम्मतम् ।
अनुरक्तप्रजं राजा ध्रुवं चक्रे भुवः पतिम् ॥ ६६ ॥
नेपाली भावानुवादः ध्रुव योग्य र प्रजाप्रिय भएको देखेर राजाले उनलाई राजसिंहासनमा अभिषेक गरिदिए ।।६६।।
आत्मानं च प्रवयसं आकलय्य विशाम्पतिः ।
वनं विरक्तः प्रातिष्ठद् विमृशन्नात्मनो गतिम् ॥ ६७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि आफू वृद्ध भएको सम्झी राजा उत्तानपाद वैराग्य धारण गरी वनतर्फ प्रस्थान गरे ।।६७।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे
ध्रुवराज्याभिषेक
वर्णनं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको चतुर्थ स्कन्ध, नवौँ अध्यायमा ध्रुवजीले भगवान् श्रीहरिको प्रत्यक्ष दर्शन पाएको र त्यसपछिका घटनाहरूको अत्यन्त भावुक वर्णन छ। देवताहरूलाई आश्वासन दिएपछि भगवान् विष्णु गरुडमा सवार भई मधुवन पुग्नुभयो। त्यहाँ कठोर तपस्यामा रहेका ध्रुवको हृदयमा चम्किरहेको भगवान्को रूप अचानक ओझेल पर्यो। आँखा खोल्दा ध्रुवले साक्षात् भगवान्लाई आफ्नो अगाडि देख्नुभयो। बालक ध्रुव भगवान्को स्तुति गर्न चाहन्थे तर उनीसँग शब्द थिएनन्। भगवान्ले उनको गालामा वेदमय शङ्ख स्पर्श गरिदिएपछि उनीमा दिव्य ज्ञानको सञ्चार भयो र उनले भगवान्को एक महान् स्तुति गरे। ध्रुवको स्तुतिबाट प्रसन्न भई भगवान्ले उनलाई ३६ हजार वर्षसम्म निष्कन्टक राज्य भोग गर्ने र अन्त्यमा सप्तऋषिभन्दा माथि रहने 'ध्रुवलोक' प्राप्त गर्ने वरदान दिनुभयो।
वरदान पाएर भगवान् अन्तर्धान भएपछि ध्रुवलाई भने पश्चात्ताप भयो। उनले सोचे कि मैले संसारको बन्धन काट्ने भगवान्सँग नाशवान् राज्य मागेर गल्ती गरेँ। तर यो सबै भगवान्कै इच्छा थियो। यता राजा उत्तानपादले छोरा फर्किँदै गरेको समाचार सुनेपछि खुसी हुँदै भव्य स्वागतको तयारी गरे। ध्रुवको पुनरागमनमा पूरै नगर उत्सवमय भयो। सौतेनी आमा सुरुचिले पनि आफ्नो पुरानो रिस बिर्सिएर ध्रुवलाई अँगालो हालिन्। ध्रुव र उत्तमको प्रेमपूर्ण मिलन भयो। ध्रुवकी आफ्नी आमा सुनीतिको खुसीको सीमा रहेन। ध्रुवजीले राज्यको जिम्मेवारी सम्हालेपछि वृद्ध राजा उत्तानपाद वैराग्य धारण गरी वनतर्फ लागे। यो अध्यायले भक्त र भगवान्को मिलनको चरमोत्कर्षलाई समेटेको छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष निकै गहन छ। पहिलो कुरा, भगवान्को शङ्खले ध्रुवको कपोल स्पर्श गर्नुले यो सङ्केत गर्छ कि 'ब्रह्मज्ञान' आफ्नै प्रयासले मात्र सम्भव छैन, यसका लागि ईश्वरीय अनुग्रह (कृपा) अनिवार्य छ। ध्रुवजीको स्तुतिले ईश्वरलाई सर्वव्यापक र सबै इन्द्रियहरूको चालकका रूपमा व्याख्या गर्दछ। ध्रुवको पश्चात्तापले 'भक्ति' र 'मुक्ति' बीचको द्वन्द्वलाई स्पष्ट पार्छ। साँचो भक्तले भगवान्को दर्शन पाएपछि राज्य वा स्वर्गको चाहना राख्दैन, उसलाई त केवल भगवान्कै सेवामा रमाउने इच्छा हुन्छ। ध्रुवले आफूलाई 'गरीबले राजासँग कनिका मागे जस्तो' महसुस गर्नुले सांसारिक ऐश्वर्यको क्षणभङ्गुरतालाई दर्साउँछ। त्यस्तै, ध्रुवको प्रभावले सुरुचिको हृदय परिवर्तन हुनुले यो देखाउँछ कि जब एक व्यक्ति परमात्मासँग जोडिन्छ, उसको वरिपरिको नकारात्मकता स्वतः समाप्त हुन्छ। 'ध्रुवलोक' को प्राप्तिले यो सिद्ध गर्छ कि निष्काम भक्तिले मानिसलाई समय र कालभन्दा माथि उठाउँछ।
