श्रीमद्भागवत महापुराण
सप्तमः स्कंधः - प्रथमोऽध्यायः
राजोवाच –
समः प्रियः सुहृद्ब्रह्मन् भूतानां भगवान् स्वयम् ।
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोधे— हे ब्रह्मन्! भगवान् स्वभावैले समदर्शी, सबैका सुहृद् र प्रिय हुनुहुन्छ। यस्तो हुँदाहुँदै पनि उहाँले साधारण मानिसले झैँ पक्षपात गरी इन्द्रको हितका लागि दैत्यहरूको वध किन गर्नुभयो? ।। १ ।।
न ह्यस्यार्थः सुरगणैः साक्षात् निःश्रेयसात्मनः ।
नैवासुरेभ्यो विद्वेषो न उद्वेगश्च अगुणस्य हि ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ साक्षात् पूर्णकाम र परम कल्याणस्वरूप हुनुहुन्छ, त्यसैले उहाँको देवताहरूसँग कुनै स्वार्थ वा प्रयोजन हुँदैन। साथै उहाँ निर्गुण हुनुभएकाले दैत्यहरूसँग कुनै वैर-विरोध वा भय पनि हुँदैन ।। २ ।।
इति नः सुमहाभाग नारायणगुणान् प्रति ।
संशयः सुमहान् जातः तद्भवान् छेत्तुं अर्हति ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाभाग! भगवान् नारायणका गुणहरूका सम्बन्धमा हाम्रो चित्तमा ठुलो संशय उत्पन्न भएको छ। कृपा गरेर त्यसलाई मेटाइदिनुहोस् ।। ३ ।।
श्रीशुक उवाच –
साधु पृष्टं महाराज हरेश्चरितमद्भुतम् ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— हे महाराज! तपाईंले भगवान्को अद्भुत चरित्रका सम्बन्धमा अत्यन्त सुन्दर प्रश्न गर्नुभयो। यो प्रसङ्ग प्रह्लाद आदि भक्तहरूको महिमाले भरिएको छ, जसको श्रवणले भगवान्मा भक्ति बढ्दछ ।। ४ ।।
गीयते परमं पुण्यं ऋषिभिः नारदादिभिः ।
नत्वा कृष्णाय मुनये कथयिष्ये हरेः कथाम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः यो परम पुण्यमय प्रसङ्गलाई नारद आदि ऋषिहरूले बडो प्रेमले गाउनुहुन्छ। अब म आफ्ना पिता श्रीकृष्णद्वैपायन (व्यास) मुनिलाई नमस्कार गरेर भगवान्को लीला-कथा वर्णन गर्दछु ।। ५ ।।
निर्गुणोऽपि ह्यजोऽव्यक्तो भगवान् प्रकृतेः परः ।
स्वमायागुणमाविश्य बाध्यबाधकतां गतः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः वास्तवमा भगवान् निर्गुण, अजन्मा, अव्यक्त र प्रकृतिभन्दा पर हुनुहुन्छ। यस्तो हुँदाहुँदै पनि उहाँले आफ्नै मायाका गुणहरूलाई स्वीकार गरेर मार्ने र मर्नु पर्ने दुवै परस्पर विरोधी रूप ग्रहण गर्नुहुन्छ ।। ६ ।।
सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— हे महाराज! तपाईंले भगवान्को अद्भुत चरित्रका सम्बन्धमा अत्यन्त सुन्दर प्रश्न गर्नुभयो। यो प्रसङ्ग प्रह्लाद आदि भक्तहरूको महिमाले भरिएको छ, जसको श्रवणले भगवान्मा भक्ति बढ्दछ ।। ४ ।।
गीयते परमं पुण्यं ऋषिभिः नारदादिभिः ।
नत्वा कृष्णाय मुनये कथयिष्ये हरेः कथाम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः यो परम पुण्यमय प्रसङ्गलाई नारद आदि ऋषिहरूले बडो प्रेमले गाउनुहुन्छ। अब म आफ्ना पिता श्रीकृष्णद्वैपायन (व्यास) मुनिलाई नमस्कार गरेर भगवान्को लीला-कथा वर्णन गर्दछु ।। ५ ।।
निर्गुणोऽपि ह्यजोऽव्यक्तो भगवान् प्रकृतेः परः ।
स्वमायागुणमाविश्य बाध्यबाधकतां गतः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः वास्तवमा भगवान् निर्गुण, अजन्मा, अव्यक्त र प्रकृतिभन्दा पर हुनुहुन्छ। यस्तो हुँदाहुँदै पनि उहाँले आफ्नै मायाका गुणहरूलाई स्वीकार गरेर मार्ने र मर्नु पर्ने दुवै परस्पर विरोधी रूप ग्रहण गर्नुहुन्छ ।। ६ ।।
सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः ।
न तेषां युगपद् राजन् ह्रास उल्लास एव वा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! सत्त्व, रज र तम— यी प्रकृतिका गुण हुन्, परमात्माका होइनन्। यी तीनै गुणहरू एकै पटक बढ्ने वा घट्ने हुँदैनन् ।। ७ ।।
जयकाले तु सत्त्वस्य देवर्षीन् रजसोऽसुरान् ।
तमसो यक्षरक्षांसि तत्कालानुगुणोऽभजत् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् समय र अवस्था अनुसारका गुणलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ। सत्त्वगुणको प्रधानता हुँदा देवता र ऋषिहरूको, रजोगुणको वृद्धिमा असुरहरूको र तमोगुणको वृद्धिमा यक्ष-राक्षसहरूको अभ्युदय गराउनुहुन्छ ।। ८ ।।
ज्योतिरादिरिवाभाति सङ्घातान्न विविच्यते ।
विदन्त्यात्मानं आत्मस्थं मथित्वा कवयोऽन्ततः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी अग्नि एउटै भए पनि काठ आदि भिन्न-भिन्न आश्रयमा रहँदा विभिन्न रूपमा देखिन्छ, त्यसरी नै परमात्मा सबै शरीरमा रहनुहुन्छ तर अलग देखिनुहुन्न। विचारशील पुरुषहरूले हृदय-मन्थन गरेर आफ्नो हृदयमै अन्तर्यामीका रूपमा उहाँलाई प्राप्त गर्दछन् ।। ९ ।।
यदा सिसृक्षुः पुर आत्मनः परो
रजः सृजत्येष पृथक् स्वमायया ।
सत्त्वं विचित्रासु रिरंसुः ईश्वरः
शयिष्यमाणस्तम ईरयत्यसौ ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जब परमेश्वरमा शरीर निर्माण गर्ने इच्छा हुन्छ, तब उहाँ आफ्नो मायाले रजोगुणको सृष्टि गर्नुहुन्छ। जब उहाँ विभिन्न योनिमा क्रीडा गर्न चाहनुहुन्छ, तब सत्त्वगुणको सृष्टि गर्नुहुन्छ र जब शयन गर्न चाहनुहुन्छ, तब तमोगुण बढाउनुहुन्छ ।। १० ।।
कालं चरन्तं सृजतीश आश्रयं
प्रधानपुम्भ्यां नरदेव सत्यकृत् ।
य एष राजन्नपि काल ईशिता
सत्त्वं सुरानीकमिवैधयत्यतः ।
तत्प्रत्यनीकान् असुरान् सुरप्रियो
रजस्तमस्कान् प्रमिणोत्युरुश्रवाः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! सत्यसङ्कल्प भगवान्ले जगत्को उत्पत्तिका लागि प्रकृति र पुरुषको आश्रयभूत 'काल' को सृष्टि गर्नुहुन्छ। यो कालस्वरूप ईश्वरले जब सत्त्वगुण वृद्धि गर्नुहुन्छ, तब देवताहरूको बल बढ्दछ र उहाँ देवप्रिय भएकाले असुरहरूको संहार गरेको भान हुन्छ, तर वास्तवमा उहाँ सबैका लागि समान हुनुहुन्छ ।। ११ ।।
अत्रैव उदाहृतः पूर्वं इतिहासः सुरर्षिणा ।
प्रीत्या महाक्रतौ राजन् पृच्छतेऽजातशत्रवे ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! यस सम्बन्धमा पूर्वकालमा राजसूय यज्ञका समयमा अजातशत्रु युधिष्ठिरले सोध्दा देवर्षि नारदले बडो प्रेमपूर्वक एउटा इतिहास सुनाउनुभएको थियो ।। १२ ।।
दृष्ट्वा महाद्भुतं राजा राजसूये महाक्रतौ ।
वासुदेवे भगवति सायुज्यं चेदिभूभुजः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस महान् राजसूय यज्ञमा राजा युधिष्ठिरले चेदिराज शिशुपाल भगवान् श्रीकृष्णको शरीरमा लीन भएको अत्यन्तै आश्चर्यजनक दृश्य देख्नुभयो ।। १३ ।।
तत्रासीनं सुरऋषिं राजा पाण्डुसुतः क्रतौ ।
पप्रच्छ विस्मितमना मुनीनां श्रृण्वतामिदम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ विराजमान देवर्षि नारदलाई देखेर विस्मित भएका पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरले ठुला-ठुला मुनिहरूको सभामा सबैले सुन्ने गरी यो प्रश्न गर्नुभयो ।। १४ ।।
युधिष्ठिर उवाच –
अहो अत्यद्भुतं ह्येतद् दुर्लभा एकान्तिनामपि ।
वासुदेवे परे तत्त्वे प्राप्तिश्चैद्यस्य विद्विषः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः युधिष्ठिरले सोधे— अहो! यो त साह्रै विचित्रको कुरा हो। परमतत्त्व भगवान् श्रीकृष्णलाई प्राप्त गर्न अनन्य भक्तहरूका लागि पनि कठिन हुन्छ, तर भगवान्सँग द्वेष गर्ने शिशुपाललाई उहाँमा लीन हुने यस्तो गति कसरी मिल्यो? ।। १५ ।।
एतद् वेदितुमिच्छामः सर्व एव वयं मुने ।
भगवन् निन्दया वेनो द्विजैस्तमसि पातितः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मुने! हामी सबै यो रहस्य जान्न चाहन्छौँ। पूर्वकालमा भगवान्को निन्दा गरेका कारण ऋषिहरूले राजा वेनलाई नरकमा पठाएका थिए, तर यो शिशुपालले कसरी मुक्ति पायो? ।। १६ ।।
दमघोषसुतः पाप आरभ्य कलभाषणात् ।
सम्प्रति अमर्षी गोविन्दे दन्तवक्रश्च दुर्मतिः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः दमघोषको यो पापी छोरो शिशुपाल र दुर्बुद्धि दन्तवक्त्र— यी दुवैले तोते बोली बोल्ने बेलादेखि नै भगवान् गोविन्दसँग द्वेष गर्दै आएका थिए ।। १७ ।।
शपतोः असकृद् विष्णुं यद्ब्रह्म परमव्ययम् ।
श्वित्रो न जातो जिह्वायां नान्धं विविशतुः तमः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः अविनाशी परब्रह्म भगवान् विष्णुलाई यिनीहरूले निरन्तर गाली गरिरहे, तैपनि यिनीहरूको जिब्रोमा कुनै रोग लागेन र यिनीहरू घोर अन्धकारमय नरकमा पनि परेनन् ।। १८ ।।
कथं तस्मिम् भगवति दुरवग्राह्यधामनि ।
पश्यतां सर्वलोकानां लयं ईयतुः अञ्जसा ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन परमधाममा पुग्न अत्यन्त कठिन छ, त्यहाँ सारा संसारले हेर्दाहेर्दै यी द्रोहीहरू कसरी सहजै लीन भए? ।। १९ ।।
एतद्भ्राम्यति मे बुद्धिः दीपार्चिरिव वायुना ।
ब्रूह्येतद् अद्भुततमं भगवान् तत्र कारणम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हावाले हल्लिएको दियो झैँ मेरो बुद्धि पनि यस विषयमा चञ्चल भएको छ। तपाईं सर्वज्ञ हुनुहुन्छ, यस अद्भुत घटनाको कारण मलाई बुझाइदिनुहोस् ।। २० ।।
श्रीशुक उवाच –
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! सत्त्व, रज र तम— यी प्रकृतिका गुण हुन्, परमात्माका होइनन्। यी तीनै गुणहरू एकै पटक बढ्ने वा घट्ने हुँदैनन् ।। ७ ।।
जयकाले तु सत्त्वस्य देवर्षीन् रजसोऽसुरान् ।
तमसो यक्षरक्षांसि तत्कालानुगुणोऽभजत् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् समय र अवस्था अनुसारका गुणलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ। सत्त्वगुणको प्रधानता हुँदा देवता र ऋषिहरूको, रजोगुणको वृद्धिमा असुरहरूको र तमोगुणको वृद्धिमा यक्ष-राक्षसहरूको अभ्युदय गराउनुहुन्छ ।। ८ ।।
ज्योतिरादिरिवाभाति सङ्घातान्न विविच्यते ।
विदन्त्यात्मानं आत्मस्थं मथित्वा कवयोऽन्ततः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी अग्नि एउटै भए पनि काठ आदि भिन्न-भिन्न आश्रयमा रहँदा विभिन्न रूपमा देखिन्छ, त्यसरी नै परमात्मा सबै शरीरमा रहनुहुन्छ तर अलग देखिनुहुन्न। विचारशील पुरुषहरूले हृदय-मन्थन गरेर आफ्नो हृदयमै अन्तर्यामीका रूपमा उहाँलाई प्राप्त गर्दछन् ।। ९ ।।
यदा सिसृक्षुः पुर आत्मनः परो
रजः सृजत्येष पृथक् स्वमायया ।
सत्त्वं विचित्रासु रिरंसुः ईश्वरः
शयिष्यमाणस्तम ईरयत्यसौ ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जब परमेश्वरमा शरीर निर्माण गर्ने इच्छा हुन्छ, तब उहाँ आफ्नो मायाले रजोगुणको सृष्टि गर्नुहुन्छ। जब उहाँ विभिन्न योनिमा क्रीडा गर्न चाहनुहुन्छ, तब सत्त्वगुणको सृष्टि गर्नुहुन्छ र जब शयन गर्न चाहनुहुन्छ, तब तमोगुण बढाउनुहुन्छ ।। १० ।।
कालं चरन्तं सृजतीश आश्रयं
प्रधानपुम्भ्यां नरदेव सत्यकृत् ।
य एष राजन्नपि काल ईशिता
सत्त्वं सुरानीकमिवैधयत्यतः ।
तत्प्रत्यनीकान् असुरान् सुरप्रियो
रजस्तमस्कान् प्रमिणोत्युरुश्रवाः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! सत्यसङ्कल्प भगवान्ले जगत्को उत्पत्तिका लागि प्रकृति र पुरुषको आश्रयभूत 'काल' को सृष्टि गर्नुहुन्छ। यो कालस्वरूप ईश्वरले जब सत्त्वगुण वृद्धि गर्नुहुन्छ, तब देवताहरूको बल बढ्दछ र उहाँ देवप्रिय भएकाले असुरहरूको संहार गरेको भान हुन्छ, तर वास्तवमा उहाँ सबैका लागि समान हुनुहुन्छ ।। ११ ।।
अत्रैव उदाहृतः पूर्वं इतिहासः सुरर्षिणा ।
प्रीत्या महाक्रतौ राजन् पृच्छतेऽजातशत्रवे ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! यस सम्बन्धमा पूर्वकालमा राजसूय यज्ञका समयमा अजातशत्रु युधिष्ठिरले सोध्दा देवर्षि नारदले बडो प्रेमपूर्वक एउटा इतिहास सुनाउनुभएको थियो ।। १२ ।।
दृष्ट्वा महाद्भुतं राजा राजसूये महाक्रतौ ।
वासुदेवे भगवति सायुज्यं चेदिभूभुजः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस महान् राजसूय यज्ञमा राजा युधिष्ठिरले चेदिराज शिशुपाल भगवान् श्रीकृष्णको शरीरमा लीन भएको अत्यन्तै आश्चर्यजनक दृश्य देख्नुभयो ।। १३ ।।
तत्रासीनं सुरऋषिं राजा पाण्डुसुतः क्रतौ ।
पप्रच्छ विस्मितमना मुनीनां श्रृण्वतामिदम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ विराजमान देवर्षि नारदलाई देखेर विस्मित भएका पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरले ठुला-ठुला मुनिहरूको सभामा सबैले सुन्ने गरी यो प्रश्न गर्नुभयो ।। १४ ।।
युधिष्ठिर उवाच –
अहो अत्यद्भुतं ह्येतद् दुर्लभा एकान्तिनामपि ।
वासुदेवे परे तत्त्वे प्राप्तिश्चैद्यस्य विद्विषः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः युधिष्ठिरले सोधे— अहो! यो त साह्रै विचित्रको कुरा हो। परमतत्त्व भगवान् श्रीकृष्णलाई प्राप्त गर्न अनन्य भक्तहरूका लागि पनि कठिन हुन्छ, तर भगवान्सँग द्वेष गर्ने शिशुपाललाई उहाँमा लीन हुने यस्तो गति कसरी मिल्यो? ।। १५ ।।
एतद् वेदितुमिच्छामः सर्व एव वयं मुने ।
भगवन् निन्दया वेनो द्विजैस्तमसि पातितः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मुने! हामी सबै यो रहस्य जान्न चाहन्छौँ। पूर्वकालमा भगवान्को निन्दा गरेका कारण ऋषिहरूले राजा वेनलाई नरकमा पठाएका थिए, तर यो शिशुपालले कसरी मुक्ति पायो? ।। १६ ।।
दमघोषसुतः पाप आरभ्य कलभाषणात् ।
सम्प्रति अमर्षी गोविन्दे दन्तवक्रश्च दुर्मतिः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः दमघोषको यो पापी छोरो शिशुपाल र दुर्बुद्धि दन्तवक्त्र— यी दुवैले तोते बोली बोल्ने बेलादेखि नै भगवान् गोविन्दसँग द्वेष गर्दै आएका थिए ।। १७ ।।
शपतोः असकृद् विष्णुं यद्ब्रह्म परमव्ययम् ।
श्वित्रो न जातो जिह्वायां नान्धं विविशतुः तमः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः अविनाशी परब्रह्म भगवान् विष्णुलाई यिनीहरूले निरन्तर गाली गरिरहे, तैपनि यिनीहरूको जिब्रोमा कुनै रोग लागेन र यिनीहरू घोर अन्धकारमय नरकमा पनि परेनन् ।। १८ ।।
कथं तस्मिम् भगवति दुरवग्राह्यधामनि ।
पश्यतां सर्वलोकानां लयं ईयतुः अञ्जसा ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन परमधाममा पुग्न अत्यन्त कठिन छ, त्यहाँ सारा संसारले हेर्दाहेर्दै यी द्रोहीहरू कसरी सहजै लीन भए? ।। १९ ।।
एतद्भ्राम्यति मे बुद्धिः दीपार्चिरिव वायुना ।
ब्रूह्येतद् अद्भुततमं भगवान् तत्र कारणम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हावाले हल्लिएको दियो झैँ मेरो बुद्धि पनि यस विषयमा चञ्चल भएको छ। तपाईं सर्वज्ञ हुनुहुन्छ, यस अद्भुत घटनाको कारण मलाई बुझाइदिनुहोस् ।। २० ।।
श्रीशुक उवाच –
राज्ञस्तद्वच आकर्ण्य नारदो भगवान् ऋषिः ।
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— राजाको यस्तो वचन सुनेर भगवान् देवर्षि नारद प्रसन्न हुनुभयो र युधिष्ठिरलाई सम्बोधन गर्दै सभाका सबैले सुन्ने गरी यो कथा भन्नुभयो ।। २१ ।।
नारद उवाच –
निन्दन स्तव सत्कार न्यक्कारार्थं कलेवरम् ।
प्रधानपरयो राजन् अविवेकेन कल्पितम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदले भन्नुभयो— हे राजन्! निन्दा, स्तुति, सत्कार र तिरस्कार— यी सबैको अनुभव शरीरका कारण हुन्छ। प्रकृति र पुरुषको भिन्नता छुट्याउन नसक्ने अज्ञानका कारण नै यो शरीरको कल्पना भएको हो ।। २२ ।।
हिंसा तदभिमानेन दण्डपारुष्ययोर्यथा ।
वैषम्यं इह भूतानां ममाहं इति पार्थिव ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मानिसले शरीरलाई नै आत्मा मान्छ र 'म' तथा 'मेरो' भन्ने अभिमान गर्दछ, तब मात्र भेदभाव उत्पन्न हुन्छ। यही अभिमानका कारण नै हिंसा र दण्ड आदिको पीडा महसुस हुन्छ ।। २३ ।।
यन्निबद्धोऽभिमानोऽयं तद् वधात् प्राणिनां वधः ।
तथा न यस्य कैवल्याद् अभिमानोऽखिलात्मनः ।
परस्य दमकर्तुर्हि हिंसा केनास्य कल्प्यते ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन शरीरमा 'म' भन्ने अभिमान हुन्छ, त्यस शरीरको नाश हुँदा प्राणीलाई आफ्नो वध भएको लाग्छ। तर भगवान् सर्वात्मा र केवल हुनुभएकाले उहाँमा यस्तो अभिमान हुँदैन। उहाँले दिने दण्ड पनि कल्याणका लागि हो, त्यसैले उहाँको सम्बन्धमा हिंसाको कल्पना कसरी हुन सक्छ र? ।। २४ ।।
तस्माद् वैरानुबन्धेन निर्वैरेण भयेन वा ।
स्नेहात् कामेन वा युञ्ज्यात् कथञ्चित् न ईक्षते पृथक् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले शत्रुता, भक्ति, भय, स्नेह वा कामना— जसरी भए पनि आफ्नो मन भगवान्मा लगाउनुपर्दछ। भगवान्को दृष्टिमा भावको कुनै भेद हुँदैन ।। २५ ।।
यथा वैरानुबन्धेन मर्त्यः तन्मयतां इयात् ।
न तथा भक्तियोगेन इति मे निश्चिता मतिः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो त यस्तो निश्चय छ कि मानिस वैरभावले भगवान्मा जति तन्मय हुन्छ, त्यति भक्तियोगले हुँदैन ।। २६ ।।
कीटः पेशस्कृता रुद्धः कुड्यायां तं अनुस्मरन् ।
संरम्भभययोगेन विन्दते तत् स्वरूपताम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी बारुलाले प्वालमा थुनेको कीराले डर र उद्वेगका कारण निरन्तर बारुलाकै चिन्तन गर्दागर्दै बारुलाकै स्वरूप प्राप्त गर्दछ, त्यसरी नै भगवान्को चिन्तनले स्वरूप प्राप्ति हुन्छ ।। २७ ।।
वैरेण पूतपाप्मानः तं आपुः अनुचिन्तया ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः यही कुरा भगवान् श्रीकृष्णको सम्बन्धमा पनि लागू हुन्छ। उहाँसँग वैर गर्नेहरू पनि उहाँकै निरन्तर चिन्तनले गर्दा पापरहित भएर उहाँलाई नै प्राप्त गर्दछन् ।। २८ ।।
कामाद् द्वेषाद् भयात् स्नेहाद् यथा भक्त्येश्वरे मनः ।
आवेश्य तद् अघं हित्वा बहवः तद्गतिं गताः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी काम, द्वेष, भय, स्नेह वा भक्तिद्वारा आफ्नो मन भगवान्मा लगाएर धेरैले पाप मुक्त भई परम गति प्राप्त गरेका छन् ।। २९ ।।
गोप्यः कामाद् भयात् कंसो द्वेषात् चैद्यादयो नृपाः ।
सम्बन्धाद् वृष्णयः स्नेहाद् यूयं भक्त्या वयं विभो ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! गोपिनीहरूले काम (प्रेम) ले, कंसले डरले, शिशुपाल आदिले द्वेषले, यदुवंशीहरूले सम्बन्धले, तपाईंहरूले स्नेहले र हामीहरूले भक्तिले आफ्नो मन भगवान्मा लगाएका छौँ ।। ३० ।।
कतमोऽपि न वेनः स्यात् पञ्चानां पुरुषं प्रति ।
तस्मात् केनापि उपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा वेनले यी पाँचमध्ये कुनै पनि उपायले भगवान्मा मन लगाएनन्, त्यसैले उनको अधोगति भयो। तसर्थ, जुनसुकै उपायले भए पनि आफ्नो मन श्रीकृष्णमा तन्मय गराउनुपर्दछ ।। ३१ ।।
मातृष्वस्रेयो वश्चैद्यो दन्तवक्रश्च पाण्डव ।
पार्षदप्रवरौ विष्णोः विप्रशापात् पदच्युतौ ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पाण्डव! तपाईंको सानीआमाका छोराहरू शिशुपाल र दन्तवक्त्र वास्तवमा भगवान् विष्णुका मुख्य पार्षद थिए, जो ब्राह्मणको श्रापले पदच्युत भएका थिए ।। ३२ ।।
युधिष्ठिर उवाच –
कीदृशः कस्य वा शापो हरिदासाभिमर्शनः ।
अश्रद्धेय इवाभाति हरेः एकान्तिनां भवः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा युधिष्ठिरले सोधे— नारदजी! भगवान्का पार्षदलाई पनि लाग्ने यस्तो श्राप कसले दिएका थिए? भगवान्का अनन्य भक्त फेरि जन्म-मृत्युको चक्रमा परे भन्ने कुरा त अपत्यारिलो लाग्छ ।। ३३ ।।
देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनाम् ।
देहसम्बन्ध सम्बद्धं एतद् आख्यातुमर्हसि ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः प्राकृत शरीर र इन्द्रिय नभएका वैकुण्ठवासीहरूको शरीरसँग कसरी सम्बन्ध भयो? यो मलाई विस्तारपूर्वक सुनाउनुहोस् ।। ३४ ।।
नारद उवाच –
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— राजाको यस्तो वचन सुनेर भगवान् देवर्षि नारद प्रसन्न हुनुभयो र युधिष्ठिरलाई सम्बोधन गर्दै सभाका सबैले सुन्ने गरी यो कथा भन्नुभयो ।। २१ ।।
नारद उवाच –
निन्दन स्तव सत्कार न्यक्कारार्थं कलेवरम् ।
प्रधानपरयो राजन् अविवेकेन कल्पितम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदले भन्नुभयो— हे राजन्! निन्दा, स्तुति, सत्कार र तिरस्कार— यी सबैको अनुभव शरीरका कारण हुन्छ। प्रकृति र पुरुषको भिन्नता छुट्याउन नसक्ने अज्ञानका कारण नै यो शरीरको कल्पना भएको हो ।। २२ ।।
हिंसा तदभिमानेन दण्डपारुष्ययोर्यथा ।
वैषम्यं इह भूतानां ममाहं इति पार्थिव ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मानिसले शरीरलाई नै आत्मा मान्छ र 'म' तथा 'मेरो' भन्ने अभिमान गर्दछ, तब मात्र भेदभाव उत्पन्न हुन्छ। यही अभिमानका कारण नै हिंसा र दण्ड आदिको पीडा महसुस हुन्छ ।। २३ ।।
यन्निबद्धोऽभिमानोऽयं तद् वधात् प्राणिनां वधः ।
तथा न यस्य कैवल्याद् अभिमानोऽखिलात्मनः ।
परस्य दमकर्तुर्हि हिंसा केनास्य कल्प्यते ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन शरीरमा 'म' भन्ने अभिमान हुन्छ, त्यस शरीरको नाश हुँदा प्राणीलाई आफ्नो वध भएको लाग्छ। तर भगवान् सर्वात्मा र केवल हुनुभएकाले उहाँमा यस्तो अभिमान हुँदैन। उहाँले दिने दण्ड पनि कल्याणका लागि हो, त्यसैले उहाँको सम्बन्धमा हिंसाको कल्पना कसरी हुन सक्छ र? ।। २४ ।।
तस्माद् वैरानुबन्धेन निर्वैरेण भयेन वा ।
स्नेहात् कामेन वा युञ्ज्यात् कथञ्चित् न ईक्षते पृथक् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले शत्रुता, भक्ति, भय, स्नेह वा कामना— जसरी भए पनि आफ्नो मन भगवान्मा लगाउनुपर्दछ। भगवान्को दृष्टिमा भावको कुनै भेद हुँदैन ।। २५ ।।
यथा वैरानुबन्धेन मर्त्यः तन्मयतां इयात् ।
न तथा भक्तियोगेन इति मे निश्चिता मतिः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो त यस्तो निश्चय छ कि मानिस वैरभावले भगवान्मा जति तन्मय हुन्छ, त्यति भक्तियोगले हुँदैन ।। २६ ।।
कीटः पेशस्कृता रुद्धः कुड्यायां तं अनुस्मरन् ।
संरम्भभययोगेन विन्दते तत् स्वरूपताम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी बारुलाले प्वालमा थुनेको कीराले डर र उद्वेगका कारण निरन्तर बारुलाकै चिन्तन गर्दागर्दै बारुलाकै स्वरूप प्राप्त गर्दछ, त्यसरी नै भगवान्को चिन्तनले स्वरूप प्राप्ति हुन्छ ।। २७ ।।
वैरेण पूतपाप्मानः तं आपुः अनुचिन्तया ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः यही कुरा भगवान् श्रीकृष्णको सम्बन्धमा पनि लागू हुन्छ। उहाँसँग वैर गर्नेहरू पनि उहाँकै निरन्तर चिन्तनले गर्दा पापरहित भएर उहाँलाई नै प्राप्त गर्दछन् ।। २८ ।।
कामाद् द्वेषाद् भयात् स्नेहाद् यथा भक्त्येश्वरे मनः ।
आवेश्य तद् अघं हित्वा बहवः तद्गतिं गताः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी काम, द्वेष, भय, स्नेह वा भक्तिद्वारा आफ्नो मन भगवान्मा लगाएर धेरैले पाप मुक्त भई परम गति प्राप्त गरेका छन् ।। २९ ।।
गोप्यः कामाद् भयात् कंसो द्वेषात् चैद्यादयो नृपाः ।
सम्बन्धाद् वृष्णयः स्नेहाद् यूयं भक्त्या वयं विभो ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! गोपिनीहरूले काम (प्रेम) ले, कंसले डरले, शिशुपाल आदिले द्वेषले, यदुवंशीहरूले सम्बन्धले, तपाईंहरूले स्नेहले र हामीहरूले भक्तिले आफ्नो मन भगवान्मा लगाएका छौँ ।। ३० ।।
कतमोऽपि न वेनः स्यात् पञ्चानां पुरुषं प्रति ।
तस्मात् केनापि उपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा वेनले यी पाँचमध्ये कुनै पनि उपायले भगवान्मा मन लगाएनन्, त्यसैले उनको अधोगति भयो। तसर्थ, जुनसुकै उपायले भए पनि आफ्नो मन श्रीकृष्णमा तन्मय गराउनुपर्दछ ।। ३१ ।।
मातृष्वस्रेयो वश्चैद्यो दन्तवक्रश्च पाण्डव ।
पार्षदप्रवरौ विष्णोः विप्रशापात् पदच्युतौ ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पाण्डव! तपाईंको सानीआमाका छोराहरू शिशुपाल र दन्तवक्त्र वास्तवमा भगवान् विष्णुका मुख्य पार्षद थिए, जो ब्राह्मणको श्रापले पदच्युत भएका थिए ।। ३२ ।।
युधिष्ठिर उवाच –
कीदृशः कस्य वा शापो हरिदासाभिमर्शनः ।
अश्रद्धेय इवाभाति हरेः एकान्तिनां भवः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा युधिष्ठिरले सोधे— नारदजी! भगवान्का पार्षदलाई पनि लाग्ने यस्तो श्राप कसले दिएका थिए? भगवान्का अनन्य भक्त फेरि जन्म-मृत्युको चक्रमा परे भन्ने कुरा त अपत्यारिलो लाग्छ ।। ३३ ।।
देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनाम् ।
देहसम्बन्ध सम्बद्धं एतद् आख्यातुमर्हसि ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः प्राकृत शरीर र इन्द्रिय नभएका वैकुण्ठवासीहरूको शरीरसँग कसरी सम्बन्ध भयो? यो मलाई विस्तारपूर्वक सुनाउनुहोस् ।। ३४ ।।
नारद उवाच –
एकदा ब्रह्मणः पुत्रा विष्णुलोकं यदृच्छया ।
नेपाली भावानुवादः नारदले भन्नुभयो— एक पटक ब्रह्माका मानस पुत्र सनकादि ऋषिहरू तीनै लोकमा विचरण गर्दै वैकुण्ठ पुग्नुभयो ।। ३५ ।।
पञ्चषड्ढायनार्भाभाः पूर्वेषामपि पूर्वजाः ।
दिग्वाससः शिशून् मत्वा द्वाःस्थौ तान् प्रत्यषेधताम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँहरू सबैभन्दा ज्येष्ठ भए पनि हेर्दा पाँच-छ वर्षका बालक जस्तै देखिनुहुन्थ्यो र दिगम्बर हुनुहुन्थ्यो। साधारण बालक सम्झेर द्वारपालहरू (जय र विजय) ले उहाँहरूलाई भित्र जान रोके ।। ३६ ।।
अशपन् कुपिता एवं युवां वासं न चार्हथः । र
जस्तमोभ्यां रहिते पादमूले मधुद्विषः ॥ ३७ ॥
पापिष्ठां आसुरीं योनिं बालिशौ यातमाश्वतः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसबाट क्रोधित भई ऋषिहरूले श्राप दिए— "मूर्खहरू! रजोगुण र तमोगुण नभएको यो भगवान् विष्णुको धाममा बस्न तिमीहरू योग्य छैनौ। त्यसैले तुरुन्तै पापी असुर योनिमा जन्म लेऊ" ।। ३७-३८ ।।
एवं शप्तौ स्वभवनात् पतन्तौ तौ कृपालुभिः ।
प्रोक्तौ पुनर्जन्मभिः वां त्रिभिर्लोकाय कल्पताम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्राप पाएर वैकुण्ठबाट खस्न लागेका उनीहरूलाई देखेर कृपालु ऋषिहरूले भने— "ठिक छ, तीन जन्मसम्म यो पाप भोगे पछि तिमीहरू फेरि वैकुण्ठ फर्कनेछौ" ।। ३९ ।।
जज्ञाते तौ दितेः पुत्रौ दैत्यदानव वन्दितौ ।
हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू दितिका पुत्रका रूपमा जन्मिए। जेठो हिरण्यकशिपु र कान्छो हिरण्याक्ष भयो। उनीहरू दैत्य र दानव समाजमा सर्वश्रेष्ठ मानिन्थे ।। ४० ।।
हतो हिरण्यकशिपुः हरिणा सिंहरूपिणा ।
हिरण्याक्षो धरोद्धारे बिभ्रता शौकरं वपुः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् विष्णुले नृसिंह रूप धारण गरी हिरण्यकशिपुलाई र वराह रूप धारण गरी पृथ्वीको उद्धारका समयमा हिरण्याक्षलाई मार्नुभयो ।। ४१ ।।
हिरण्यकशिपुः पुत्रं प्रह्लादं केशवप्रियम् ।
जिघांसुः अकरोत् नाना यातना मृत्युहेतवे ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः हिरण्यकशिपुले आफ्नै पुत्र प्रह्लाद केशवप्रिय भएका कारण उनलाई मार्न विभिन्न यातनाहरू दियो ।। ४२ ।।
तं सर्वभूतात्मभूतं प्रशान्तं समदर्शनम् ।
भगवत् तेजसा स्पष्टं नाशक्नोत् हन्तुमुद्यमैः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः तर सर्वभूतात्मा र समदर्शी प्रह्लाद भगवान्को तेजले सुरक्षित भएकाले हिरण्यकशिपुले अनेक प्रयत्न गर्दा पनि उनलाई मार्न सकेन ।। ४३ ।।
ततस्तौ राक्षसौ जातौ केशिन्यां विश्रवःसुतौ ।
रावणः कुम्भकर्णश्च सर्वलोकोपतापनौ ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ती दुवै विश्रवा र केशिनीका सन्तानका रूपमा रावण र कुम्भकर्ण भएर जन्मिए र लोकलाई पीडा दिए ।। ४४ ।।
तत्रापि राघवो भूत्वा न्यहनत् शापमुक्तये ।
रामवीर्यं श्रोष्यसि त्वं मार्कण्डेयमुखात् प्रभो ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पनि भगवान्ले श्रीराम अवतार लिएर उनीहरूलाई श्रापमुक्त गर्न वध गर्नुभयो। मार्कण्डेय मुनिको मुखबाट तपाईंले यो रामचरित्र सुन्नुहुनेछ ।। ४५ ।।
तौ अत्र क्षत्रियौ जातौ मातृष्वस्रात्मजौ तव ।
अधुना शापनिर्मुक्तौ कृष्णचक्रहतांहसौ ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः तिनै जय-विजय यस जन्ममा तपाईंको सानीआमाका छोरा शिशुपाल र दन्तवक्त्रका रूपमा जन्मिएका हुन्। भगवान् श्रीकृष्णको चक्रद्वारा मारिएकाले उनीहरूको पाप नष्ट भई उनीहरू श्रापमुक्त भए ।। ४६ ।।
वैरानुबन्धतीव्रेण ध्यानेन अच्युतसात्मताम् ।
नीतौ पुनर्हरेः पार्श्वं जग्मतुः विष्णुपार्षदौ ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः वैरभावकै कारण भए पनि ती दुवैले श्रीकृष्णको निरन्तर चिन्तन गरे। त्यही तीव्र तन्मयताका कारण उनीहरू भगवान्लाई प्राप्त गरी पुनः पार्षदका रूपमा वैकुण्ठ गए ।। ४७ ।।
युधिष्ठिर उवाच –
विद्वेषो दयिते पुत्रे कथं आसीत् महात्मनि ।
ब्रूहि मे भगवन्येन प्रह्लादस्याच्युतात्मता ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः युधिष्ठिरले सोधे— भगवन्! हिरण्यकशिपुले आफ्नै प्रिय पुत्र प्रह्लादसँग किन यस्तो द्वेष गर्यो? प्रह्लादमा कसरी भगवान्प्रतिको तन्मयता जाग्यो? यो विस्तारमा भन्नुहोस् ।। ४८ ।।
नेपाली भावानुवादः नारदले भन्नुभयो— एक पटक ब्रह्माका मानस पुत्र सनकादि ऋषिहरू तीनै लोकमा विचरण गर्दै वैकुण्ठ पुग्नुभयो ।। ३५ ।।
पञ्चषड्ढायनार्भाभाः पूर्वेषामपि पूर्वजाः ।
दिग्वाससः शिशून् मत्वा द्वाःस्थौ तान् प्रत्यषेधताम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँहरू सबैभन्दा ज्येष्ठ भए पनि हेर्दा पाँच-छ वर्षका बालक जस्तै देखिनुहुन्थ्यो र दिगम्बर हुनुहुन्थ्यो। साधारण बालक सम्झेर द्वारपालहरू (जय र विजय) ले उहाँहरूलाई भित्र जान रोके ।। ३६ ।।
अशपन् कुपिता एवं युवां वासं न चार्हथः । र
जस्तमोभ्यां रहिते पादमूले मधुद्विषः ॥ ३७ ॥
पापिष्ठां आसुरीं योनिं बालिशौ यातमाश्वतः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसबाट क्रोधित भई ऋषिहरूले श्राप दिए— "मूर्खहरू! रजोगुण र तमोगुण नभएको यो भगवान् विष्णुको धाममा बस्न तिमीहरू योग्य छैनौ। त्यसैले तुरुन्तै पापी असुर योनिमा जन्म लेऊ" ।। ३७-३८ ।।
एवं शप्तौ स्वभवनात् पतन्तौ तौ कृपालुभिः ।
प्रोक्तौ पुनर्जन्मभिः वां त्रिभिर्लोकाय कल्पताम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्राप पाएर वैकुण्ठबाट खस्न लागेका उनीहरूलाई देखेर कृपालु ऋषिहरूले भने— "ठिक छ, तीन जन्मसम्म यो पाप भोगे पछि तिमीहरू फेरि वैकुण्ठ फर्कनेछौ" ।। ३९ ।।
जज्ञाते तौ दितेः पुत्रौ दैत्यदानव वन्दितौ ।
हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरू दितिका पुत्रका रूपमा जन्मिए। जेठो हिरण्यकशिपु र कान्छो हिरण्याक्ष भयो। उनीहरू दैत्य र दानव समाजमा सर्वश्रेष्ठ मानिन्थे ।। ४० ।।
हतो हिरण्यकशिपुः हरिणा सिंहरूपिणा ।
हिरण्याक्षो धरोद्धारे बिभ्रता शौकरं वपुः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् विष्णुले नृसिंह रूप धारण गरी हिरण्यकशिपुलाई र वराह रूप धारण गरी पृथ्वीको उद्धारका समयमा हिरण्याक्षलाई मार्नुभयो ।। ४१ ।।
हिरण्यकशिपुः पुत्रं प्रह्लादं केशवप्रियम् ।
जिघांसुः अकरोत् नाना यातना मृत्युहेतवे ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः हिरण्यकशिपुले आफ्नै पुत्र प्रह्लाद केशवप्रिय भएका कारण उनलाई मार्न विभिन्न यातनाहरू दियो ।। ४२ ।।
तं सर्वभूतात्मभूतं प्रशान्तं समदर्शनम् ।
भगवत् तेजसा स्पष्टं नाशक्नोत् हन्तुमुद्यमैः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः तर सर्वभूतात्मा र समदर्शी प्रह्लाद भगवान्को तेजले सुरक्षित भएकाले हिरण्यकशिपुले अनेक प्रयत्न गर्दा पनि उनलाई मार्न सकेन ।। ४३ ।।
ततस्तौ राक्षसौ जातौ केशिन्यां विश्रवःसुतौ ।
रावणः कुम्भकर्णश्च सर्वलोकोपतापनौ ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि ती दुवै विश्रवा र केशिनीका सन्तानका रूपमा रावण र कुम्भकर्ण भएर जन्मिए र लोकलाई पीडा दिए ।। ४४ ।।
तत्रापि राघवो भूत्वा न्यहनत् शापमुक्तये ।
रामवीर्यं श्रोष्यसि त्वं मार्कण्डेयमुखात् प्रभो ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ पनि भगवान्ले श्रीराम अवतार लिएर उनीहरूलाई श्रापमुक्त गर्न वध गर्नुभयो। मार्कण्डेय मुनिको मुखबाट तपाईंले यो रामचरित्र सुन्नुहुनेछ ।। ४५ ।।
तौ अत्र क्षत्रियौ जातौ मातृष्वस्रात्मजौ तव ।
अधुना शापनिर्मुक्तौ कृष्णचक्रहतांहसौ ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः तिनै जय-विजय यस जन्ममा तपाईंको सानीआमाका छोरा शिशुपाल र दन्तवक्त्रका रूपमा जन्मिएका हुन्। भगवान् श्रीकृष्णको चक्रद्वारा मारिएकाले उनीहरूको पाप नष्ट भई उनीहरू श्रापमुक्त भए ।। ४६ ।।
वैरानुबन्धतीव्रेण ध्यानेन अच्युतसात्मताम् ।
नीतौ पुनर्हरेः पार्श्वं जग्मतुः विष्णुपार्षदौ ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः वैरभावकै कारण भए पनि ती दुवैले श्रीकृष्णको निरन्तर चिन्तन गरे। त्यही तीव्र तन्मयताका कारण उनीहरू भगवान्लाई प्राप्त गरी पुनः पार्षदका रूपमा वैकुण्ठ गए ।। ४७ ।।
युधिष्ठिर उवाच –
विद्वेषो दयिते पुत्रे कथं आसीत् महात्मनि ।
ब्रूहि मे भगवन्येन प्रह्लादस्याच्युतात्मता ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः युधिष्ठिरले सोधे— भगवन्! हिरण्यकशिपुले आफ्नै प्रिय पुत्र प्रह्लादसँग किन यस्तो द्वेष गर्यो? प्रह्लादमा कसरी भगवान्प्रतिको तन्मयता जाग्यो? यो विस्तारमा भन्नुहोस् ।। ४८ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे प्रह्लादचरितोपक्रमो
नाम प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।।
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको सप्तम स्कन्धको पहिलो अध्यायमा भगवान्को समदृष्टि र भक्त वा शत्रु दुवैप्रति हुने समान अनुग्रहको चर्चा गरिएको छ। राजा परीक्षितले भगवान् विष्णुले इन्द्रको पक्ष लिएर असुरहरूको वध गरेकोमा पक्षपातको शङ्का गर्दै प्रश्न गर्छन्। शुकदेवजीले भगवान् निर्गुण र मायाभन्दा पर भएकाले उहाँमा शत्रु वा मित्रको भाव नहुने स्पष्ट पार्नुहुन्छ। उहाँले सत्त्व, रज र तम गुणको खेल अनुसार जगत्को रक्षा र संहार गर्ने कुरा बताउनुहुन्छ। यही प्रसङ्गमा राजसूय यज्ञमा युधिष्ठिरले शिशुपालको मुक्ति देखेर गरेको आश्चर्य र नारदजीले दिएको समाधानको उल्लेख छ। नारदजीले भन्नुहुन्छ कि जुनसुकै भावले भए पनि भगवान्मा एकाग्र हुनेले मुक्ति पाउँछ। उहाँले बारुला र कीराको उदाहरण दिँदै एकाग्र चिन्तनको शक्ति बताउनुहुन्छ। शिशुपाल र दन्तवक्त्र वास्तवमा वैकुण्ठका द्वारपाल जय र विजय थिए। उनीहरूले सनकादि ऋषिहरूको श्रापका कारण तीन जन्मसम्म असुर योनिमा जन्म लिनु परेको थियो। पहिलो जन्ममा उनीहरू हिरण्यकशिपु र हिरण्याक्ष भएर जन्मिए। हिरण्याक्षलाई वराह अवतार र हिरण्यकशिपुलाई नृसिंह अवतारले वध गर्नुभयो। दोस्रो जन्ममा उनीहरू रावण र कुम्भकर्णका रूपमा जन्मिए र श्रीरामबाट मारिए। तेस्रो जन्ममा उनीहरू शिशुपाल र दन्तवक्त्र भएर जन्मिए र श्रीकृष्णको हातबाट मुक्ति पाए। शिशुपालले सधैँ वैरभावले भए पनि श्रीकृष्णकै स्मरण गरिरह्यो, जसका कारण उसले सायुज्य मुक्ति पायो। नारदजीले स्पष्ट पार्नुहुन्छ कि भगवान्ले दिने दण्ड पनि जीवको कल्याणकै लागि हुन्छ। भगवान्मा 'म' र 'मेरो' भन्ने दैहिक अभिमान नहुने भएकाले उहाँको हिंसा पनि वास्तवमा कृपा हो। शत्रुता, भय, स्नेह वा भक्ति— जुनसुकै माध्यमले भए पनि चित्त भगवान्मा लगाउनु नै सार हो। गोपिनीहरूले प्रेमले र कंसले डरले पनि भगवान्लाई नै सम्झेर मुक्ति पाएका थिए। अन्त्यमा युधिष्ठिरले हिरण्यकशिपुले आफ्नै पुत्र प्रह्लादलाई किन दुःख दियो भन्ने जिज्ञासा राख्छन्, जसले अर्को अध्यायको पृष्ठभूमि तयार गर्दछ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यो अध्यायले भगवान्को 'निर्गुण' र 'समदर्शी' स्वरूपको गहिरो दर्शन प्रस्तुत गर्दछ। यसले के सिकाउँछ भने मुक्ति 'भाव' मा भन्दा पनि भगवान्प्रतिको 'एकाग्रता' (तन्मयता) मा निर्भर गर्दछ। संसारमा देखिने शत्रुता र पक्षपात केवल प्रकृतिका गुणहरूको खेल मात्र हो, जसमा परमात्मा सधैँ साक्षी रहनुहुन्छ। 'बारुला र कीरा' को सिद्धान्तले हाम्रो मानसिकता र ध्यानले हाम्रो स्वरूप निर्धारण गर्ने मनोवैज्ञानिक सत्यलाई उजागर गर्दछ। अन्त्यमा, यो अध्यायले प्रतिपादन गर्दछ कि भगवान्को हरेक कर्म, चाहे त्यो प्रेमपूर्ण होस् वा दण्डस्वरूप, जीवको अन्तिम कल्याण र मुक्तिका लागि नै समर्पित हुन्छ।
No comments:
Post a Comment