श्रीमद्भागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः – द्वादशोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच –
मृत्युं वरं विजयान्मन्यमानः ।
शूलं प्रगृह्याभ्यपतत् सुरेन्द्रं
यथा महापुरुषं कैटभोऽप्सु ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे राजन्! वृत्रासुर युद्धभूमिमा विजय प्राप्त गर्नुभन्दा वीरगति पाउनु नै उत्तम ठान्दथे। त्यसैले, उनी आफ्नो शरीर त्याग गर्ने इच्छाले, जसरी प्रलयकालीन जलमा कैटभासुर भगवान् विष्णुलाई आक्रमण गर्न दौडेका थिए, त्यसरी नै हातमा त्रिशूल लिएर इन्द्रमाथि जाइलागे ।। १ ।।
ततो युगान्ताग्निकठोरजिह्वं
आविध्य शूलं तरसासुरेन्द्रः ।
क्षिप्त्वा महेन्द्राय विनद्य वीरो
हतोऽसि पापेति रुषा जगाद ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः वीर वृत्रासुरले प्रलयकालीन अग्निको ज्वाला जस्तै तीखो चुच्चो भएको त्रिशूललाई घुमाएर निकै वेगका साथ इन्द्रमाथि प्रहार गरे र रिसले गर्जँदै भने— "हे पापी इन्द्र! अब तँ मारिइस्" ।। २ ।।
ख आपतत् तद् विचलद् ग्रहोल्कवद्
निरीक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमजातविक्लवः ।
वज्रेण वज्री शतपर्वणाच्छिनद्
भुजं च तस्योरगराजभोगम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः आकाशबाट ग्रह वा उल्का झैँ घुम्दै आइरहेको त्यो भयङ्कर त्रिशूललाई देखेर पनि इन्द्र अलिकति विचलित भएनन्। उनले आफ्नो सय गाँठो भएको 'शतपर्वा' वज्रले त्यो त्रिशूललाई काटेर खसालिदिए र वासुकी नागको शरीर जस्तो देखिने वृत्रासुरको एउटा हात पनि काटिदिए ।। ३ ।।
छिन्नैकबाहुः परिघेण वृत्रः
संरब्ध आसाद्य गृहीतवज्रम् ।
हनौ तताडेन्द्रमथामरेभं
वज्रं च हस्तान् न्यपतन् मघोनः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः एउटा हात काटिएपछि अत्यन्तै क्रुद्ध भएका वृत्रासुरले अर्को हातमा भएको फलामे परिघले इन्द्र र ऐरावतको चिउँडोमा यसरी प्रहार गरे कि इन्द्रको हातबाट वज्र भुइँमा खस्यो ।। ४ ।।
वृत्रस्य कर्मातिमहाद्भुतं तत्
सुरासुराश्चारणसिद्धसङ्घाः ।
अपूजयंस्तत् पुरुहूतसङ्कटं
निरीक्ष्य हा हेति विचुक्रुशुर्भृशम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः वृत्रासुरको यस्तो अद्भुत पराक्रम देखेर देवता, असुर, चारण र सिद्धहरूले उनको प्रशंसा गरे। तर इन्द्रलाई सङ्कटमा परेको देखेर सबैजना 'हाहाकार' गर्दै कराउन थाले ।। ५ ।।
इन्द्रो न वज्रं जगृहे विलज्जितः
च्युतं स्वहस्तादरिसन्निधौ पुनः ।
तमाह वृत्रो हर आत्तवज्रो
जहि स्वशत्रुं न विषादकालः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः शत्रुको अगाडि आफ्नो हातबाट वज्र खसेकाले लज्जित भएका इन्द्रले त्यसलाई पुनः उठाएनन्। तब वृत्रासुरले भने— "हे इन्द्र! वज्र उठाऊ र आफ्नो शत्रुलाई मार, यो शोक गर्ने समय होइन" ।। ६ ।।
युयुत्सतां कुत्रचिदाततायिनां
जयः सदैकत्र न वै परात्मनाम् ।
विनैकमुत्पत्तिलयस्थितीश्वरं
सर्वज्ञमाद्यं पुरुषं सनातनम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः संसारको उत्पत्ति, स्थिति र प्रलय गर्न समर्थ, सर्वज्ञ र सनातन आदिपुरुष भगवान् बाहेक कसैको पनि सधैँ जय हुँदैन। युद्धमा लागेका देहाभिमानी योद्धाहरूको जय र पराजय त समय अनुसार फेरिरहन्छ ।। ७ ।।
लोकाः सपाला यस्येमे श्वसन्ति विवशा वशे ।
द्विजा इव शिचा बद्धाः स काल इह कारणम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी पासोमा परेका चराहरू व्याधाको अधीनमा हुन्छन्, त्यसैगरी यो सम्पूर्ण लोक र लोकपालहरू 'काल' को अधीनमा रही विवश भएर बाँचेका छन्। त्यसैले जय र पराजयको मुख्य कारण त्यो काल नै हो ।। ८ ।।
ओजः सहो बलं प्राणं अमृतं मृत्युमेव च ।
तमज्ञाय जनो हेतुं आत्मानं मन्यते जडम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यही काल नै मानिसको मनोबल, इन्द्रियबल, शरीरबल, प्राण र जीवन-मृत्युको कारण हो। तर अज्ञानी मानिसले यो रहस्य नबुझेर आफ्नो जड शरीरलाई नै जय वा पराजयको कर्ता ठान्दछ ।। ९ ।।
यथा दारुमयी नारी यथा यंत्रमयो मृगः ।
एवं भूतानि मघवन् नीशतन्त्राणि विद्धि भोः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे मघवन (इन्द्र)! जसरी काठको पुतली वा यन्त्रको मृग नचाउनेको अधीनमा हुन्छन्, त्यसैगरी सबै प्राणीहरू ईश्वरको अधीनमा छन् भन्ने बुझ ।। १० ।।
पुरुषः प्रकृतिर्व्यक्तं आत्मा भूतेन्द्रियाशयाः ।
शक्नुवन्त्यस्य सर्गादौ न विना यदनुग्रहात् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः परमात्माको कृपा बिना पुरुष, प्रकृति, महत्तत्त्व, अहङ्कार, पञ्चभूत र इन्द्रियहरू मध्ये कोही पनि यो विश्वको सृष्टि गर्न समर्थ छैनन् ।। ११ ।।
अविद्वानेवमात्मानं मन्यतेऽनीशमीश्वरम् ।
भूतैः सृजति भूतानि ग्रसते तानि तैः स्वयम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः अज्ञानी मानिसले मात्र आफूलाई स्वतन्त्र ईश्वर (कर्ता) मान्दछ। वास्तवमा भगवान् स्वयंले नै प्राणीहरूद्वारा प्राणीहरूको रचना र संहार गर्नुहुन्छ ।। १२ ।।
आयुः श्रीः कीर्तिरैश्वर्यं आशिषः पुरुषस्य याः ।
भवन्त्येव हि तत्काले यथानिच्छोर्विपर्ययाः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी इच्छा नहुँदा नहुँदै पनि समय प्रतिकूल भएमा मानिसले दुःख र अपयश पाउँछ, त्यसरी नै समय अनुकूल भएमा इच्छा नगरे पनि आयु, लक्ष्मी र कीर्ति प्राप्त हुन्छन् ।। १३ ।।
समः स्यात्सुखदुःखाभ्यां मृत्युजीवितयोस्तथा ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले जय-पराजय, यश-अपयश र जीवन-मरण जस्ता द्वन्द्वहरूमा मानिसले समभाव राख्नुपर्दछ। हर्ष र शोकको वशमा पर्नु हुँदैन ।। १४ ।।
सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणाः ।
तत्र साक्षिणमात्मानं यो वेद स न बध्यते ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्त्व, रज र तम प्रकृतिका गुण हुन्, आत्माका होइनन्। जसले आत्मालाई यी गुणहरूको साक्षी मात्र मान्दछ, उ कहिल्यै बन्धनमा पर्दैन ।। १५ ।।
पश्य मां निर्जितं शत्रु वृक्णायुधभुजं मृधे ।
घटमानं यथाशक्ति तव प्राणजिहीर्षया ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे इन्द्र! मलाई हेर, तिमीले मेरा शस्त्र र हात काटिदिएका छौ, तापनि म आफ्नो शक्तिले तिम्रो प्राण लिन प्रयत्न गरिरहेकै छु ।। १६ ।।
प्राणग्लहोऽयं समर इष्वक्षो वाहनासनः ।
अत्र न ज्ञायतेऽमुष्य जयोऽमुष्य पराजयः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो युद्ध एउटा जुवाको खेल जस्तै हो, जहाँ प्राणको बाजी राखिन्छ र बाणको पासा फालिन्छ। यस खेलमा पहिले नै कसको जय वा पराजय हुन्छ भन्ने थाहा हुँदैन ।। १७ ।।
श्रीशुक उवाच–
गृहीतवज्रः प्रहसन् तमाह गतविस्मयः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे परीक्षित! वृत्रासुरका यस्ता निष्कपट र सत्य वचन सुनेर इन्द्रले उनको सम्मान गरे। त्यसपछि वज्र उठाएर मुस्कुराउँदै इन्द्रले भन्न थाले ।। १८ ।।
इन्द्र उवाच –
भक्तः सर्वात्मनात्मानं सुहृदं जगदीश्वरम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रले भने— "अहो दानवराज! तिमी त साँच्चै सिद्ध पुरुष हौ। तिम्रो बुद्धि र भगवद्भाव निकै विलक्षण छ। तिमीले जगदीश्वरको अनन्य भावले भक्ति गरेका छौ" ।। १९ ।।
भवानतार्षीन्मायां वै वैष्णवीं जनमोहिनीम् ।
यद् विहायासुरं भावं महापुरुषतां गतः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः तिमीले भगवान्को मोहिनी मायालाई पार गरिसकेका छौ। त्यसैले त असुरी भाव त्यागेर तिमी महापुरुष बनेका छौ ।। २० ।।
खल्विदं महदाश्चर्यं यद्रजःप्रकृतेस्तव ।
वासुदेवे भगवति सत्त्वात्मनि दृढा मतिः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः रजोगुणी स्वभावको भएर पनि शुद्ध सत्त्वस्वरूप भगवान् वासुदेवमा तिम्रो यस्तो दृढ भक्ति हुनु ठुलो आश्चर्यको कुरा हो ।। २१ ।।
यस्य भक्तिर्भगवति हरौ निःश्रेयसेश्वरे ।
विक्रीडतोऽमृताम्भोधौ किं क्षुद्रैः खातकोदकैः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको भक्ति अमृतको समुद्र जस्तै भगवान्को चरणमा छ, उसलाई खाल्डोको पानी जस्तो तुच्छ सांसारिक भोगको के आवश्यकता छ र? ।। २२ ।।
युयुधाते महावीर्यौ इन्द्रवृत्रौ युधाम्पती ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे राजन्! यसरी धर्मको चर्चा गर्दै ती दुई महायोद्धाहरू पुनः युद्ध गर्न थाले ।। २३ ।।
आविध्य परिघं वृत्रः कार्ष्णायसमरिन्दमः ।
इन्द्राय प्राहिणोद् घोरं वामहस्तेन मारिष ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे आर्य! अब शत्रुसूदन वृत्रासुरले देब्रे हातले एउटा भयङ्कर फलामे परिघ घुमाएर इन्द्रमाथि प्रहार गरे ।। २४ ।।
स तु वृत्रस्य परिघं करं च करभोपमम् ।
चिच्छेद युगपद् देवो वज्रेण शतपर्वणा ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः तर देवराज इन्द्रले आफ्नो वज्रद्वारा वृत्रासुरको त्यो परिघ र हात्तीको सुँड जस्तो लामो हात दुवैलाई एकैसाथ काटेर खसालिदिए ।। २५ ।।
दोर्भ्यां उत्कृत्तमूलाभ्यां बभौ रक्तस्रवोऽसुरः ।
छिन्नपक्षो यथा गोत्रः खाद् भ्रष्टो वज्रिणा हतः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः दुवै हात काटिएका वृत्रासुरको काँधबाट रगतको धारा बग्न थाल्यो। उनी प्वाँख काटिएको पहाड आकाशबाट खसे झैँ देखिन्थे ।। २६ ।।
कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् ।
नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥
दंष्ट्राभिः कालकल्पाभिः ग्रसन्निव जगत्त्रयम् ।
अतिमात्रमहाकाय आक्षिपन् तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥
गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् ।
जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि वृत्रासुरले आफ्नो तल्लो चिउँडो पृथ्वीमा र माथिल्लो ओठ आकाशमा पुर्याएर अजङ्गको मुख बाए। काल समानका दाह्रा र डरलाग्दो जिब्रो निकाल्दै उनले इन्द्र र ऐरावत हात्तीलाई समेत निले ।। २७-२९ ।।
वृत्रग्रस्तं तमालोक्य सप्रजापतयः सुराः ।
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प एव द्विपम् ।
हा कष्टमिति निर्विण्णाः चुक्रुशुः समहर्षयः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः ठुलो अजिङ्गरले हात्ती निले झैँ वृत्रासुरले इन्द्रलाई निलेको देखेर ब्रह्माजी लगायतका देवता र महर्षिहरू 'धिक्कार छ' भन्दै विलाप गर्न थाले ।। ३० ।।
निगीर्णोऽप्यसुरेन्द्रेण न ममारोदरं गतः ।
महापुरुषसन्नद्धो योगमायाबलेन च ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः तर 'नारायणकवच' र योगमायाको प्रभावले गर्दा वृत्रासुरको पेटभित्र पुगेर पनि इन्द्रको मृत्यु भएन ।। ३१ ।।
भित्त्वा वज्रेण तत्कुक्षिं निष्क्रम्य बलभिद् विभुः ।
उच्चकर्त शिरः शत्रोः गिरिश्रृङ्गमिवौजसा ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः इन्द्रले वज्रद्वारा वृत्रासुरको पेट चिरेर बाहिर निस्किए र ठुलो बलका साथ उसको पहाड जस्तो शिर काटेर खसालिदिए ।। ३२ ।।
वज्रस्तु तत्कन्धरमाशुवेगः
कृन्तन् समन्तात् परिवर्तमानः ।
न्यपातयत् तावदहर्गणेन
यो ज्योतिषामयने वार्त्रहत्ये ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः वृत्रासुरको घाँटी काट्न त्यो वज्रलाई ३६० दिन (एक वर्ष) लाग्यो। अन्ततः त्यसले वृत्रासुरको शरीरलाई ढाली नै छाड्यो ।। ३३ ।।
तदा च खे दुन्दुभयो विनेदुः
गन्धर्वसिद्धाः समहर्षिसङ्घाः ।
वार्त्रघ्नलिङ्गैस्तमभिष्टुवाना
मन्त्रैर्मुदा कुसुमैरभ्यवर्षन् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समय आकाशमा दुन्दुभिहरू बजे। गन्धर्व, सिद्ध र महर्षिहरूले इन्द्रको स्तुति गर्दै पुष्पवृष्टि गरे ।। ३४ ।।
वृत्रस्य देहान् निष्क्रान्तं आत्मज्योतिररिन्दम ।
पश्यतां सर्वदेवानां अलोकं समपद्यत ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे शत्रुदमन परीक्षित! सबैले हेर्दाहेर्दै वृत्रासुरको शरीरबाट एउटा दिव्य आत्मज्योति निस्किएर परब्रह्म परमात्मामा लीन भयो ।। ३५ ।।
यस अध्यायको सारांश :
यस बाह्रौँ अध्यायमा इन्द्र र वृत्रासुर बीचको अन्तिम र निर्णायक युद्धको वर्णन गरिएको छ। वृत्रासुरले विजयभन्दा पनि ईश्वरको सामीप्य र वीरगतिको अभिलाषा राखेका थिए। उनले प्रलयकालीन कैटभासुरले झैँ इन्द्रमाथि त्रिशूलद्वारा प्रहार गरे। इन्द्रले आफ्नो वज्रले त्यो त्रिशूल र वृत्रासुरको एउटा हात काटेर खसालिदिए। एउटा हात काटिए पनि वृत्रासुर विचलित नभई इन्द्र र ऐरावतमाथि प्रहार गरे, जसले गर्दा इन्द्रको हातबाट वज्र खस्यो। इन्द्र लज्जित भएर वज्र उठाउन हिचकिचाउँदा वृत्रासुरले उनलाई दार्शनिक उपदेश दिए। उनले भने कि जय र पराजय त 'काल' को अधीनमा हुन्छ, ईश्वर नै सबैका कर्ता हुन्। वृत्रासुरका अनुसार प्राणीहरू भगवान्को हातको पुतली मात्र हुन्। उनले इन्द्रलाई शोक नगरी आफ्नो कर्तव्य पालना गर्न र वज्र उठाउन आग्रह गरे। इन्द्रले वृत्रासुरको यस्तो निष्कपट र उच्च भक्तिभाव देखेर उनको प्रशंसा गरे। दुवै योद्धा पुनः युद्धमा होमिए। वृत्रासुरले अर्को हातले परिघ प्रहार गरे, तर इन्द्रले उनको दोस्रो हात पनि काटिदिए। दुवै हात काटिए पनि वृत्रासुरले हार मानेनन् र विशाल रूप धारण गरे। उनले आफ्नो मुख फैलाएर इन्द्र र ऐरावतलाई नै निल्ने प्रयास गरे र सफल पनि भए। यो देखेर स्वर्गका देवताहरूमा हाहाकार मच्चियो। तर इन्द्रले धारण गरेको 'नारायणकवच' र योगमायाले गर्दा उनलाई पेटभित्र कुनै हानि भएन। इन्द्रले वज्रले वृत्रासुरको पेट चिरेर बाहिर निस्किए। त्यसपछि उनले ठुलो बल लगाएर वृत्रासुरको पहाड जस्तो शिर काट्न सुरु गरे। वृत्रासुरको घाँटी काट्न वज्रलाई झन्डै एक वर्षको समय लाग्यो। अन्ततः वृत्रासुरको विशाल शरीर ढल्यो र इन्द्रको विजय भयो। आकाशबाट देवताहरूले पुष्पवृष्टि गरे र दुन्दुभि बजाए। वृत्रासुरको शरीरबाट एउटा दिव्य ज्योति निस्किएर परब्रह्ममा लीन भयो। यो दृश्य देखेर सबै अचम्ममा परे किनभने एक असुरले परम्पद प्राप्त गरेको थियो। यसरी वृत्रासुरको वधसँगै उनको आध्यात्मिक यात्राको पनि सुखद अन्त्य भयो। यो कथाले बाहिरी रूप असुरको भए पनि भित्र महान् भक्त हुन सकिन्छ भन्ने पुष्टि गर्छ। अन्ततः धर्मको रक्षा भयो र असुरको मोक्ष भयो।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायले 'अद्वैत' र 'शरणागति' को गहिरो दार्शनिक सन्देश दिन्छ। वृत्रासुरको उपदेशले स्पष्ट पार्छ कि संसारमा सुख-दुःख, जय-पराजय सबै ईश्वरको इच्छा (काल) बाट सञ्चालित हुन्छन्। मानिसले आफूलाई 'कर्ता' सम्झनु नै सबैभन्दा ठुलो अज्ञानता हो। जसरी काठको पुतली नचाउनेको अधीनमा हुन्छ, त्यसरी नै जीव ईश्वरको अधीनमा छ। भक्तिले गर्दा रजोगुणी शरीरमा पनि सात्त्विक ज्ञानको उदय हुन सक्छ भन्ने उदाहरण वृत्रासुर हुन्। आत्मा सधैँ निर्लिप्त र त्रिगुणातीत हुन्छ, तर देहाभिमानले गर्दा मानिस बन्धनमा पर्दछ। संसारको भोग 'खाल्डोको पानी' जस्तो तुच्छ छ भने भगवद्भक्ति 'अमृतको समुद्र' जस्तो विशाल छ। मृत्युलाई शत्रु नभई ईश्वर मिलनको द्वार मान्ने वृत्रासुरको दृष्टिकोणले जीवनको अन्तिम सत्य बुझाउँछ। 'नारायणकवच' को शक्तिले दैवी सुरक्षा र योगमायाको महत्त्वलाई स्थापित गर्दछ। यसले देखाउँछ कि भगवान्का भक्तहरू जुनसुकै परिस्थितिमा पनि अभय रहन्छन्। अन्ततः वृत्रासुरको ज्योति परमात्मामा लीन हुनुले आत्माको गन्तव्य मोक्ष नै हो भन्ने प्रमाणित गर्छ।
No comments:
Post a Comment