श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः–सप्तमोऽध्यायः
(अनुष्टुप्)
राजोवाच– येन येनावतारेण भगवान् हरिरीश्वरः ।
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षितले सोधे– हे प्रभो ! सर्वशक्तिमान् भगवान् श्रीहरिले विभिन्न अवतार धारण गरेर हाम्रा लागि श्रवण गर्न अत्यन्त आनन्ददायी र मनमोहक लाग्ने अनेकौँ लीलाहरू गर्नुभएको छ॥ १ ॥
(इन्द्रवंशा)
यच्छृण्वतोऽपैत्यरतिर्वितृष्णा
सत्त्वं च शुद्ध्यत्यचिरेण पुंसः ।
भक्तिर्हरौ तत्पुरुषे च सख्यं
तदेव हारं वद मन्यसे चेत् ॥ २ ॥
भगवान्सँग सम्बन्धित ती कथाहरू सुन्नाले विषय-वासनाप्रतिको तृष्णा नष्ट भएर अन्तःकरण शीघ्र शुद्ध हुन्छ। साथै, भगवान्को चरणमा अनन्य भक्ति र उहाँका भक्तहरूसँग आत्मिय मित्रता बढ्दछ। त्यसैले, यदि म ती कथाहरू सुन्न योग्य छु भन्ने ठान्नुहुन्छ भने, भगवान्का ती मनोहारी चरित्र मलाई वर्णन गरेर सुनाउनुहोस् ।। २।।
(अनुष्टुप्)
अथान्यदपि कृष्णस्य तोकाचरितमद्भुतम् ।
मानुषं लोकमासाद्य तज्जातिमनुरुन्धतः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान् श्रीकृष्णले मनुष्य लोकमा अवतार लिएर मनुष्यकै स्वभावलाई अनुसरण गर्दै जुन अद्भुत बाललीलाहरू गर्नुभयो, ती सबै मलाई सुनाउनुहोस् ।। ३ ।।
शुक उवाच–
कदाचिदौत्थानिककौतुकाप्लवे
जन्मर्क्षयोगे समवेतयोषिताम् ।
वादित्रगीतद्विजमन्त्रवाचकै–
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो– हे परीक्षित ! भगवान् श्रीकृष्णले कोल्टे फेरेको उपलक्ष्यमा मनाइने 'उत्थान' (कोल्टे फेर्ने) उत्सवको समय थियो। त्यही दिन उहाँको जन्म-नक्षत्र (रोहिणी) को योग पनि परेकाले घरमा धेरै गोपिनीहरू जम्मा भएका थिए। ती महिलाहरूको साथमा रहेर साध्वी यशोदाले आफ्नो छोराको अभिषेक गरिन्। त्यसबेला एकातिर ब्राह्मणहरूले वेदमन्त्र पढेर आशीर्वाद दिइरहेका थिए भने अर्कातिर वाद्यवादन र गायन भइरहेको थियो ।। ४ ।।
नन्दस्य पत्नी कृतमज्जनादिकं
विप्रैः कृतस्वस्त्ययनं सुपूजितैः ।
अन्नाद्यवासःस्रगभीष्टधेनुभिः
सञ्जातनिद्राक्षमशीशयच्छनैः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः अभिषेकका अवसरमा नन्दपत्नी यशोदाजीले ब्राह्मणहरूको पूजा गरी उनीहरूलाई अन्न, वस्त्र, माला र इच्छित गाईहरू दान गरिन्। त्यसपछि उनले बालक श्रीकृष्णलाई स्नान गराई स्वस्तिवाचन गराइन्। त्यति नै बेला कृष्णको आँखा लोलाएको (निद्रा लागेको) देखेर उनले बालकलाई विस्तारै सुताइदिइन् ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः उत्सवको काममा व्यस्त र पाहुना आएका व्रजवासीहरूको स्वागत सत्कारमा तल्लीन भएकी यशोदाजीले भोक लागेर रुन थाल्नुभएका छोराको आवाज सुन्न सकिनन्। त्यसपछि स्तनपानका लागि आतुर श्रीकृष्णले रुँदै आफ्ना दुवै खुट्टा माथितिर फटकार्नुभयो ।। ६ ।।
अधःशयानस्य शिशोरनोऽल्पक-
प्रवालमृद्वङ्घ्रिहतं व्यवर्तत ।
विध्वस्तनानारसकुप्यभाजनं
व्यत्यस्तचक्राक्षविभिन्नकूबरम् ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीकृष्णलाई एउटा गाडाको मुनि सुताइएको थियो। उहाँका कलिला पालुवा जस्ता सुकुमार पाउले लाग्नासाथ त्यो गाडा पल्टियो। त्यसका साथै गाडामा रहेका दूध-दहीका भाँडाकुँडाहरू सबै फुटेर पोखिए भने गाडाका पाङ्ग्रा, अक्ष (धुरी) र जुवा समेत टुक्रा-टुक्रा भएर छरिए ।। ७ ।।
दृष्ट्वा यशोदाप्रमुखा व्रजस्त्रिय
औत्थानिके कर्मणि याः समागताः ।
नन्दादयश्चाद्भुतदर्शनाकुलाः
कथं स्वयं वै शकटं विपर्यगात् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः यो अचम्मको घटना देखेर यशोदा, रोहिणी, नन्दबाबा र गोपादि सबै नरनारीहरू आश्चर्यचकित भए। यो गाडा कसैले नछोईकन कसरी आफैँ पल्टियो भन्दै उनीहरू व्याकुल भएर कारण खोज्न थाले ।। ८ ।।
(अनुष्टुप्)
ऊचुरव्यवसितमतीन् गोपान् गोपीश्च बालकाः ।
रुदतानेन पादेन क्षिप्तमेतन्न संशयः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ भएका गोप-गोपीहरूले गाडा पल्टिनुको कारण पत्ता लगाउन सकेनन्। तब त्यहाँ नजिकै खेलिरहेका साना बालकहरूले "यो सुतिरहेको बालकले रुँदै खुट्टाले हानेर पल्टाइदिएको हो, यसमा कुनै शंका छैन" भनी बताए ।। ९ ।।
न ते श्रद्दधिरे गोपा बालभाषितमित्युत ।
अप्रमेयं बलं तस्य बालकस्य न ते विदुः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः तर गोपहरूले ती साना बालकहरूको कुरालाई विश्वास गरेनन्। किनकि ती गोपहरूलाई श्रीकृष्णको असीम र अप्रमेय शक्तिको बारेमा अलिकति पनि ज्ञान थिएन ।। १० ।।
रुदन्तं सुतमादाय यशोदा ग्रहशङ्किता ।
कृतस्वस्त्ययनं विप्रैः सूक्तैः स्तनमपाययत् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः कतै कुनै अनिष्ट ग्रहको दोष त होइन भन्ने शंका गर्दै यशोदाजीले रुँदै गरेका छोरालाई काखमा लिइन् र ब्राह्मणहरूद्वारा स्वस्तिवाचन तथा सूक्तहरूको पाठ गराएर बालकलाई स्तनपान गराइन् ।। ११ ।।
पूर्ववत् स्थापितं गोपैर्बलिभिः सपरिच्छदम् ।
विप्रा हुत्वार्चयाञ्चक्रुर्दध्यक्षतकुशाम्बुभिः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः शक्तिशाली गोपहरूले पल्टिएको गाडालाई पुनः उठाएर ठिक पारे र छरिएका सामग्रीहरू यथास्थानमा राखे। त्यसपछि ब्राह्मणहरूले हवन गरेर दही, अक्षता, कुश र जलले भगवान्को तथा गाडाको पनि विधिवत् पूजा गरे ।। १२ ।।
येऽसूयानृतदम्भेर्षाहिंसामानविवर्जिताः ।
न तेषां सत्यशीलानामाशिषो विफलाः कृताः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः दोषदृष्टि, असत्य, दम्भ, ईर्ष्या, हिंसा र अहङ्कारबाट मुक्त भएका सत्यनिष्ठ ब्राह्मणहरूको आशीर्वाद कहिल्यै पनि निष्फल हुँदैन ।। १३ ।।
इति बालकमादाय सामर्ग्यजुरुपाकृतैः ।
जलैः पवित्रौषधिभिरभिषिच्य द्विजोत्तमैः ॥ १४ ॥
वाचयित्वा स्वस्त्ययनं नन्दगोपः समाहितः ।
हुत्वा चाग्निं द्विजातिभ्यः प्रादादन्नं महागुणम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्तो विश्वासका साथ नन्दबाबाले बालकलाई काखमा लिएर श्रेष्ठ ब्राह्मणहरूद्वारा सामवेद, ऋग्वेद र यजुर्वेदका मन्त्रहरूले अभिमन्त्रित पवित्र औषधियुक्त जलले अभिषेक गराउनुभयो। उहाँले एकाग्र चित्त भई स्वस्तिवाचन र हवन गराई ब्राह्मणहरूलाई उत्तम अन्न दान गर्नुभयो ।। १४–१५ ।।
गावः सर्वगुणोपेता वासःस्रग्रुक्ममालिनीः ।
आत्मजाभ्युदयार्थाय प्रादात्ते चान्वयुञ्जत ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो छोराको अभ्युदय र कल्याणका लागि नन्दले ब्राह्मणहरूलाई वस्त्र, पुष्पमाला र सुनका हारले सजाइएका सर्वगुणसम्पन्न गाईहरू दान गर्नुभयो। त्यसपछि ब्राह्मणहरूले पनि नन्द र बालकलाई हार्दिक आशीर्वाद दिए ।। १६ ।।
विप्रा मन्त्रविदो युक्तास्तैर्याः प्रोक्तास्तथाशिषः ।
ता निष्फला भविष्यन्ति न कदाचिदपि स्फुटम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो कुरा स्पष्ट छ कि वेदवेत्ता र संयमी ब्राह्मणहरूले दिएका आशीर्वादहरू कहिल्यै पनि व्यर्थ जाँदैनन् ।। १७ ।।
एकदाऽऽरोहमारूढं लालयन्ती सुतं सती ।
गरिमाणं शिशोर्वोढुं न सेहे गिरिकूटवत् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः एकदिन यशोदाजीले बालक श्रीकृष्णलाई काखमा राखेर सुम्सुम्याइरहेकी थिइन्। अचानक श्रीकृष्ण पर्वतको चुचुरो झैँ यति भारी हुनुभयो कि यशोदाले उहाँको भार थाम्न सकिनन् ।। १८ ।।
भूमौ निधाय तं गोपी विस्मिता भारपीडिता ।
महापुरुषमादध्यौ जगतामास कर्मसु ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः भारले थकित र चकित भएकी यशोदाले बालकलाई भुईँमा राखिन् र परब्रह्म परमात्माको ध्यान गर्दै घरको काममा लागिन् ।। १९ ।।
दैत्यो नाम्ना तृणावर्तः कंसभृत्यः प्रणोदितः ।
चक्रवातस्वरूपेण जहारासीनमर्भकम् ॥ २० ॥
गोकुलं सर्वमावृण्वन् मुष्णण्श्चक्षूंषि रेणुभिः ।
ईरयन्सुमहाघोरशब्देन प्रदिशो दिशः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः कंसद्वारा खटाइएको तृणावर्त नामक दैत्य चक्रवात (भुमरी) को रूप धारण गरी गोकुलमा आयो। उसले धुलो उडाएर सबैको आँखा बन्द गराउँदै र भयङ्कर गर्जना गर्दै भुईँमा बसिरहनुभएका बालक श्रीकृष्णलाई उडाएर आकाशमा लग्यो ।। २०–२१ ।।
मुहूर्तमभवद् गोष्ठं रजसा तमसाऽऽवृतम् ।
सुतं यशोदा नापश्यत्तस्मिन् न्यस्तवती यतः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः केही बेरका लागि सारा गोकुल अन्धकार र धुलोले ढाकियो। जब धुलो केही कम भयो, यशोदाले आफूले छोडेको ठाउँमा छोरालाई देखिनन् ।। २२ ।।
नापश्यत् कश्चनात्मानं परं चापि विमोहितः ।
तृणावर्तनिसृष्टाभिः शर्कराभिरुपद्रुतः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः तृणावर्तले उडाएको कंकड र बालुवाका कारण सबैजना विमोहित भएका थिए। उनीहरूले न आफूलाई चिन्न सके, न त अरूलाई नै देख्न सके ।। २३ ।।
(पुष्पिताग्रा)
इति खरपवनचक्रपांशुवर्षे
सुतपदवीमबलाविलक्ष्य माता ।
अतिकरुणमनुस्मरन्त्यशोचद्
भुवि पतिता मृतवत्सका यथा गौः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः यस्तो भीषण आँधी र धुलोको वर्षामा आफ्नो छोरालाई नदेख्दा यशोदा अत्यन्त करुण ढंगले विलाप गर्न थालिन्। आफ्नो बाच्छो मर्दा गाई भुईँमा लडेझैँ उनी पनि शोकले विह्वल भई जमिनमा ढलिन् ।। २४ ।।
रुदितमनुनिशम्य तत्र गोप्यो
भृशमनुतप्तधियोऽश्रुपूर्णमुख्यः ।
रुरुदुरनुपलभ्य नन्दसूनुं
पवन उपारतपांशुवर्षवेगे ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः आँधी र धुलोको वेग रोकिएपछि यशोदाको रुवाइ सुनेर अन्य गोपिनीहरू त्यहाँ दौडिएर आए। नन्दकुमारलाई त्यहाँ नपाएपछि उनीहरू पनि शोकका कारण आँसु झार्दै रुन थाले ।। २५ ।।
(अनुष्टुप्)
तृणावर्तः शान्तरयो वात्यारूपधरो हरन् ।
कृष्णं नभोगतो गन्तुं नाशक्नोद् भूरिभारभृत् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः आँधीको रूप लिएको तृणावर्तले श्रीकृष्णलाई आकाशमा त लग्यो, तर भगवान् यति भारी हुनुभयो कि उसले उहाँलाई बोकेर अगाडि बढ्न सकेन। उहाँको भारका कारण उसको गति रोकियो ।। २६ ।।
तमश्मानं मन्यमान आत्मनो गुरुमत्तया ।
गले गृहीत उत्स्रष्टुं नाशक्नोदद्भुतार्भकम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः तृणावर्तले बालक श्रीकृष्णलाई एउटा विशाल र भारी ढुङ्गा ठान्यो। भगवान्ले उसको घाँटी यति बलियो गरी समात्नुभयो कि उसले चाहँदा पनि ती अद्भुत बालकलाई छाड्न सकेन ।। २७ ।।
गलग्रहणनिश्चेष्टो दैत्यो निर्गतलोचनः ।
अव्यक्तरावो न्यपतत् सहबालो व्यसुर्व्रजे ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः घाँटी थिचिएका कारण दैत्य निश्चेष्ट भयो, उसका आँखा बाहिर निस्किए र उसको प्राण उड्यो। ऊ मृत शरीर लिएर बालक श्रीकृष्णसहित व्रजमा खस्यो ।। २८ ।।
(इन्द्रवज्रा)
तमन्तरिक्षात् पतितं शिलायां विशीर्णसर्वावयवं करालम् ।
पुरं यथा रुद्रशरेण विद्धं स्त्रियो रुदत्यो ददृशुः समेताः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी भगवान् शङ्करको बाणले विद्ध भएर त्रिपुरासुरका नगरहरू ध्वस्त भएका थिए, त्यसरी नै आकाशबाट विशाल शिलामा खसेर टुक्रा-टुक्रा भएको त्यो डरलाग्दो राक्षसलाई रोइरहेका गोपिनीहरूले देखे ।। २९
(इन्द्रवंशा)
प्रादाय मात्रे प्रतिहृत्य विस्मिताः
कृष्णं च तस्योरसि लम्बमानम् ।
तं स्वस्तिमन्तं पुरुषादनीतं
विहायसा मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् ।
गोप्यश्च गोपाः किल नन्दमुख्या
लब्ध्वा पुनः प्रापुरतीव मोदम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो राक्षसको छातीमा झुण्डिरहनुभएका सकुशल श्रीकृष्णलाई देखेर सबै छक्क परे। उनीहरूले बालकलाई उठाएर माता यशोदालाई सुम्पिए। राक्षसद्वारा आकाशमा लगिएर पनि मृत्युको मुखबाट बाँचेर फर्किनुभएका बालकलाई पाउँदा नन्द, यशोदा र सबै गोप-गोपीहरू अत्यन्त हर्षित भए ।। ३० ।।
(मिश्र)
अहो बतात्यद्भुतमेष रक्षसा
बालो निवृत्तिं गमितोऽअभ्यगात् पुनः ।
हिंस्रः स्वपापेन विहिंसितः खलः
साधुः समत्वेन भयात् विमुच्यते ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः सबैले भन्न थाले– "अहो ! कस्तो आश्चर्यको कुरा ! यो बालकलाई राक्षसले उठाएर लगेको थियो, तर ऊ पुनः जीवितै फर्कियो। दुष्ट र हिंस्रक प्राणी आफ्नै पापले नष्ट हुन्छन् भने साधु पुरुषहरू आफ्नो समभावका कारण सबै भयबाट मुक्त हुन्छन्" ।। ३१ ।।
किं नस्तपश्चीर्णमधोक्षजार्चनं
पूर्तेष्टदत्तमुत भूतसौहृदम् ।
यत्सम्परेतः पुनरेव बालको
दिष्ट्या स्वबन्धून् प्रणयन् उपस्थितः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः "हामीले पूर्वजन्ममा कस्तो कठिन तपस्या, भगवान्को पूजा, परोपकारका कार्य, यज्ञ, दान र प्राणीहरूको सेवा गरेका थियौँ होला र ! जसका कारण मृत्युको मुखमा पुगेको यो बालक पुनः जीवित भई आफ्ना नातेदारहरूलाई खुसी पार्न फर्किएर आयो" ।। ३२ ।।
(अनुष्टुप्)
दृष्ट्वाऽद्भुतानि बहुशो नन्दगोपो बृहद्वने ।
वसुदेववचो भूयो मानयामास विस्मितः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः बृहत वनमा एकपछि अर्को आश्चर्यजनक घटनाहरू घटेको देखेर नन्दबाबा छक्क पर्नुभयो। उहाँले मथुरामा वसुदेवले भनेका भविष्यवाणीहरू सत्य भएको महसुस गर्दै उनको बुद्धिको प्रशंसा गर्नुभयो ।। ३३ ।।
एकदार्भकमादाय स्वाङ्कमारोप्य भामिनी ।
प्रस्नुतं पाययामास स्तनं स्नेहपरिप्लुता ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः एक समय यशोदाजीले आफ्नो प्यारो बालकलाई काखमा राखेर स्नेहपूर्वक स्तनपान गराइरहेकी थिइन्। त्यसबेला उनी वात्सल्य प्रेमले भरिएकी थिइन् ।। ३४ ।।
पीतप्रायस्य जननी सुतस्य रुचिरस्मितम् ।
मुखं लालयती राजञ्जृम्भतो ददृशे इदम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन ! जब बालकले तृप्त हुने गरी दूध पिए, तब मुस्कुराइरहेका बालकलाई माताले माया गरिरहेकै समयमा उनले हाई गरे। त्यसबेला माता यशोदाले बालकको मुखभित्र यो अद्भुत दृश्य देखिन् ।। ३५ ।।
(इन्द्रवज्रा)
खं रोदसी ज्योतिरनीकमाशाः
सूर्येन्दुवह्निश्वसनाम्बुधींश्च ।
द्वीपान् नगांस्तद्दुहितॄर्वनानि
भूतानि यानि स्थिरजङ्गमानि ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको मुखभित्र आकाश, पृथ्वी, नक्षत्र मण्डल, चारै दिशा, सूर्य, चन्द्रमा, अग्नि, वायु, समुद्र, टापु, पर्वत, नदी, वन र सम्पूर्ण चराचर प्राणीहरू एकैसाथ देखिए ।। ३६ ।।
(अनुष्टुप्)
सा वीक्ष्य विश्वं सहसा राजन् सञ्जातवेपथुः ।
सम्मील्य मृगशावाक्षी नेत्रे आसीत् सुविस्मिता ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित ! आफ्ना छोराको सानो मुखभित्र अचानक सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड नै देखेर मृगनयनी यशोदाजीको शरीर काम्न थाल्यो। उनी अत्यन्त आश्चर्यचकित भएर आफ्ना आँखा चिम्लिन पुगिन् ।। ३७ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे पूर्वार्धे
सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
दार्शनिक पक्ष
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्धको यस सातौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णको बाल्यकालका दुईवटा मुख्य लीलाहरू—शकट भञ्जन र तृणावर्त वधको वर्णन गरिएको छ। कथाको सुरुवातमा राजा परीक्षितले शुकदेवजीसँग भगवान्का बाललीलाहरू सुन्ने इच्छा व्यक्त गर्छन्। यशोदा माताले बालक कृष्णको कोल्टे फेर्ने उत्सव अर्थात् 'उत्थान' पर्व मनाइरहेका बेला ब्राह्मणहरूद्वारा अभिषेक र दान-पुण्यका कार्यहरू सम्पन्न हुन्छन्। कार्यमा व्यस्त यशोदाले बालकलाई एउटा गाडाको मुनि सुताइदिन्छन् तर भोक लागेर रुँदै गरेका कृष्णले आफ्नो सुकुमार पाउले गाडामा प्रहार गर्दा विशाल गाडा पल्टिन्छ र सबै भाँडाकुँडाहरू नष्ट हुन्छन्। यो अद्भुत घटना देखेर व्रजवासीहरू चकित हुन्छन् र बालकहरूले यो कृष्णले नै गरेको हो भन्दा पनि कसैले पत्याउँदैनन्। त्यसपछि कंशले पठाएको तृणावर्त नामक दैत्यले गोकुलमा चक्रवात अर्थात् भुमरीको रूप धारण गरी सबैतिर अन्धकार फैलाउँछ र बालक कृष्णलाई आकाशमा उडाएर लैजान्छ। तर भगवान् कृष्ण यति भारी हुनुहुन्छ कि दैत्यले उहाँको भार थाम्न सक्दैन र भगवान्ले उसको घाँटी थिचेर वध गरिदिनुहुन्छ। दैत्यको विशाल शरीर जमिनमा खस्दा पनि बालक कृष्ण भने सकुशल फेला पर्नुहुन्छ। यस घटनाले नन्द र यशोदालाई चिन्तित तुल्याए पनि भगवान्को रक्षा भएकोमा उनीहरू हर्षित हुन्छन्। कथाको अन्त्यमा यशोदाले बालक कृष्णलाई काखमा राखेर दूध खुवाउँदै गर्दा कृष्णले हाई गर्नुहुन्छ र उहाँको मुखभित्र यशोदाले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको दर्शन पाउँछिन्। यसले भगवान् श्रीकृष्णको अलौकिक र ईश्वरत्व स्वरूपलाई झल्काउँछ। यी लीलाहरूका माध्यमबाट भगवान्ले आफ्ना भक्तहरूको रक्षा र दुष्टहरूको संहार गर्ने सन्देश दिनुभएको छ। व्रजवासीहरूको निस्वार्थ प्रेम र वात्सल्यका अगाडि भगवान् कसरी साधारण बालक झैँ प्रस्तुत हुनुहुन्छ भन्ने कुरा यहाँ मार्मिक ढंगले प्रस्तुत गरिएको छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहन छ। शकट (गाडा) लाई मानवीय देह वा अहंकारको प्रतीक मानिन्छ, जसलाई भगवान्ले आफ्नो स्पर्शले पल्टाइदिनुभएको छ। यसले के बुझाउँछ भने जबसम्म मनुष्यको अहंकार वा देहाभिमान अन्त्य हुँदैन, तबसम्म ईश्वरको साक्षात् दर्शन सम्भव छैन। तृणावर्त दैत्यले फैलाएको धुलो र अन्धकारले मानवीय अज्ञानतालाई संकेत गर्दछ, जसले गर्दा मानिसले आफ्नो छेउमै रहेको सत्य (ईश्वर) लाई पनि देख्न सक्दैन। भगवान्ले तृणावर्तको घाँटी थिचेर मार्नुको अर्थ अज्ञानताको जडलाई नै नष्ट गर्नु हो। यशोदाले कृष्णको मुखमा ब्रह्माण्ड देख्नुले यो संसार भगवान्कै एक सानो अंश हो र उहाँ नै यसका आधार हुनुहुन्छ भन्ने अद्वैत दर्शनलाई पुष्टि गर्दछ। भगवान्ले ऐश्वर्य र वात्सल्यलाई सँगसँगै प्रस्तुत गरेर भक्त र भगवान्को सम्बन्ध कति गहिरो हुन्छ भन्ने देखाउनुभएको छ। यस अध्यायले कर्मकाण्ड (ब्राह्मणहरूको आशीर्वाद) र भक्ति (यशोदाको प्रेम) दुवैको महत्त्वलाई दर्शाएको छ। संसारमा जतिसुकै ठुलो संकट आए पनि यदि ईश्वरको शरणमा छौँ भने सुरक्षा निश्चित छ भन्ने विश्वास यहाँ देखिन्छ। अन्ततः, भगवान् श्रीकृष्ण निराकार परब्रह्म भएर पनि भक्तको प्रेमका लागि साकार रूपमा प्रकट हुनुभएको दर्शन नै यसको मूल सार हो।
No comments:
Post a Comment