श्रीमद्भागवत महापुराण
तृतीय स्कंधः– पञ्चदशोऽध्यायः
(जय-विजयलाई सनकादिको श्राप)
मैत्रेय उवाच –
प्राजापत्यं तु तत्तेजः परतेजोहनं दितिः ।
दधार वर्षाणि शतं शङ्कमाना सुरार्दनात् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे विदुर! दितिलाई आफ्ना छोराहरूले देवताहरूलाई दुःख दिनेछन् भन्ने कुरामा शङ्का थियो। त्यसैले अरूको तेजलाई नाश गर्ने कश्यपजीको त्यस तेजलाई उनले सय वर्षसम्म आफ्नै गर्भमा राखिन् ।।१।।
लोके तेनाहतालोके लोकपाला हतौजसः ।
न्यवेदयन्विश्वसृजे ध्वान्तव्यतिकरं दिशाम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस गर्भको तेजले गर्दा लोकमा सूर्यादिको प्रकाश क्षीण हुन थाल्यो र लोकपालहरूको ओज पनि हरायो। त्यसपछि देवताहरूले ब्रह्माजीकहाँ पुगेर सबै दिशामा अन्धकारका कारण व्याप्त भएको अस्तव्यस्तताका बारेमा बिन्ती गरे ।।२।।
देवा ऊचुः –
तम एतद्विभो वेत्थ संविग्ना यद्वयं भृशम् ।
न ह्यव्यक्तं भगवतः कालेनास्पृष्टवर्त्मनः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले भने— हे विभो! यो अन्धकार के हो, हजुरलाई थाहा नै छ, जसका कारण हामी धेरै डराएका छौँ। कालले हजुरको ज्ञान-शक्तिलाई कुण्ठित गर्न सक्दैन, त्यसैले हजुरका लागि कुनै कुरा अज्ञात छैन ।।३।।
देवदेव जगद्धातः लोकनाथशिखामणे ।
परेषामपरेषां त्वं भूतानामसि भाववित् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देवाधिदेव! हजुर जगत्का रचयिता र लोकपालहरूका पनि शिरोमणि हुनुहुन्छ। हजुर साना-ठूला सबै जीवहरूको मनोभाव जान्नुहुन्छ ।।४।।
नमो विज्ञानवीर्याय माययेदमुपेयुषे ।
गृहीतगुणभेदाय नमस्तेऽव्यक्तयोनये ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देव! हजुर विज्ञान र बलले सम्पन्न हुनुहुन्छ। हजुरले मायाद्वारा नै यो रजोगुण (सृष्टि) लाई स्वीकार गर्नुभएको छ। हजुरको उत्पत्तिको रहस्य कसैले जान्न सक्दैन; हजुरलाई हाम्रो नमस्कार छ ।।५।।
ये त्वानन्येन भावेन भावयन्त्यात्मभावनम् ।
आत्मनि प्रोतभुवनं परं सदसदात्मकम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरमा नै सबै भुवनहरू मालाका दाना झैँ उुनिएका छन्। कार्य र कारणरूप यो सम्पूर्ण प्रपञ्च हजुरकै शरीर हो, तर वास्तवमा हजुर यसबाट सर्वथा मुक्त हुनुहुन्छ ।।६।।
तेषां सुपक्वयोगानां जितश्वासेन्द्रियात्मनाम् । ल
ब्धयुष्मत् प्रसादानां न कुतश्चित्पराभवः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः जो हजुरको अनन्य भावले ध्यान गर्छन्, ती सिद्ध योगीहरूको कहिल्यै ह्रास हुँदैन; किनकि उनीहरूले प्राण, इन्द्रिय र मनलाई जितेका हुन्छन् र हजुरको कृपाले उनीहरूको योग परिपक्व भएको हुन्छ ।।७।।
यस्य वाचा प्रजाः सर्वा गावस्तन्त्येव यन्त्रिताः ।
हरन्ति बलिमायत्ताः तस्मै मुख्याय ते नमः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः डोरीमा बाँधिएको गोरु जस्तै हजुरको वेदवाणीरूपी नियममा बाँधिएका सबै प्रजाहरूले आ-आफ्नो कर्मअनुसार हजुरलाई पूजा र बलि समर्पण गर्छन्। हजुर सबैका नियन्ता मुख्य प्राण हुनुहुन्छ; हामी हजुरलाई नमस्कार गर्छौँ ।।८।।
स त्वं विधत्स्व शं भूमन् तमसा लुप्तकर्मणाम् ।
अदभ्रदयया दृष्ट्या आपन्नानर्हसीक्षितुम् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भूमन्! यस अन्धकारले गर्दा दिन र रातको विभाग छुट्टिन नसकी सबै कर्महरू लोप हुँदैछन्; अतः हामी शरणागतहरूमाथि अपार दयादृष्टि राखेर हाम्रो कल्याण गर्नुहोस् ।।९।।
एष देव दितेर्गर्भ ओजः काश्यपमर्पितम् ।
दिशस्तिमिरयन् सर्वा वर्धतेऽग्निरिवैधसि ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः हे देव! दाउरा पाउँदा आगो बढे झैँ कश्यपजीको वीर्यबाट स्थापित दितिको यो गर्भ सबै दिशालाई अन्धकारमय बनाउँदै बढिरहेको छ ।।१०।।
मैत्रेय उवाच –
स प्रहस्य महाबाहो भगवान् शब्दगोचरः ।
प्रत्याचष्टात्मभूर्देवान् प्रीणन् रुचिरया गिरा ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे महाबाहो! देवताहरूको प्रार्थना सुनेर वेदद्वारा जानिने भगवान् ब्रह्माजी मन्द मुस्कानका साथ उनीहरूलाई प्रसन्न पार्ने गरी मधुर वाणीमा भन्न थाल्नुभयो ।।११।।
ब्रह्मोवाच –
मानसा मे सुता युष्मत् पूर्वजाः सनकादयः ।
चेरुर्विहायसा लोकान् लोकेषु विगतस्पृहाः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीले भन्नुभयो— हे देवताहरू! तिमीहरूका पूर्वज मेरा मानसपुत्र सनकादिहरू सांसारिक आसक्ति त्यागेर आकाशमार्गबाट विभिन्न लोकहरूमा विचरण गर्दथे ।।१२।।
त एकदा भगवतो वैकुण्ठस्यामलात्मनः ।
ययुर्वैकुण्ठनिलयं सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक उनीहरू शुद्ध सत्त्वमय र सर्वलोकवन्दनीय भगवान् विष्णुको वैकुण्ठ लोकमा पुगे ।।१३।।
वसन्ति यत्र पुरुषाः सर्वे वैकुण्ठमूर्तयः ।
येऽनिमित्तनिमित्तेन धर्मेणाराधयन् हरिम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः जहाँका सबै निवासीहरू भगवत्स्वरूप (विष्णुरूप) भएर रहन्छन्। त्यहाँ ती व्यक्ति मात्र पुग्न सक्छन्, जसले कुनै फलको आशा नगरी निष्काम धर्मद्वारा श्रीहरिको आराधना गर्छन् ।।१४।।
यत्र चाद्यः पुमानास्ते भगवान् शब्दगोचरः ।
सत्त्वं विविष्टभ्य विरजं स्वानां नो मृडयन् वृषः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ वेदान्तवेद्य भगवान् आदिपुरुष आफ्ना भक्तहरूलाई आनन्द दिनका लागि शुद्ध सत्त्वमय स्वरूप धारण गरेर सधैँ विराजमान हुनुहुन्छ ।।१५।।
यत्र नैःश्रेयसं नाम वनं कामदुघैर्द्रुमैः ।
सर्वर्तुश्रीभिर्विभ्राजत् कैवल्यमिव मूर्तिमत् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस लोकमा 'नैःश्रेयस' नामको एउटा वन छ, जुन मूर्तिमत् कैवल्य (मोक्ष) जस्तै देखिन्छ। त्यहाँ सबै कामना पूरा गर्ने कल्पवृक्षहरू छन् र छवटै ऋतुका फूलहरूको शोभा सधैँ रहिरहन्छ ।।१६।।
वैमानिकाः सललनाश्चरितानि यत्र ।
गायन्ति लोकशमलक्षपणानि भर्तुः ।
अन्तर्जलेऽनुविकसन् मधुमाधवीनां ।
गन्धेन खण्डितधियोऽप्यनिलं क्षिपन्तः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँ विमानमा सवार गन्धर्वहरू आफ्ना प्रियाहरूसँग मिलेर प्रभुका पापनाशक लीलाहरूको गान गर्छन्। सरोवरमा फुलेका माधवी पुष्पको सुगन्धले उनीहरूको मन तान्न खोजे पनि उनीहरू भगवान्कै कथामा मग्न रहन्छन् र सुगन्ध ल्याउने वायुलाई समेत वास्ता गर्दैनन् ।।१७।।
पारावतान्यभृतसारसचक्रवाक ।
दात्यूहहंसशुकतित्तिरिबर्हिणां यः ।
कोलाहलो विरमतेऽचिरमात्रमुच्चैः ।
भृङ्गाधिपे हरिकथामिव गायमाने ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः जब त्यहाँका भ्रमरराज (भमरा) ले मधुर गुञ्जन गर्दै मानौँ हरिकथा गाउन थाल्छन्, तब परेवा, कोइली, सारस, चखेवा, हाँस र मयूर आदिको कोलाहल पनि शान्त हुन्छ र उनीहरू ध्यानमग्न भई सुन्न थाल्छन् ।।१८।।
मन्दारकुन्दकुरबोत्पलचम्पकार्ण ।
पुन्नागनागबकुलाम्बुजपारिजाताः ।
गन्धेऽर्चिते तुलसिकाभरणेन तस्या ।
यस्मिंस्तपः सुमनसो बहु मानयन्ति ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीहरिले आफ्नो श्रीविग्रहलाई तुलसीले सजाउनुहुन्छ। मन्दार, कुन्द, चम्पक र पारिजात जस्ता सुगन्धित फूलहरू पनि तुलसीको त्यस सौभाग्य र तपस्यालाई देखेर उसलाई आफूभन्दा श्रेष्ठ ठान्दछन् ।।१९।।
यत्सङ्कुलं हरिपदानतिमात्रदृष्टैः ।
वैदूर्यमारकतहेममयैर्विमानैः ।
येषां बृहत्कटितटाः स्मितशोभिमुख्यः ।
कृष्णात्मनां न रज आदधुरुत्स्मयाद्यैः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो लोक वैदूर्य, मरकत र सुनका विमानहरूले भरिएको छ, जुन केवल श्रीहरिको भक्तिबाट मात्र प्राप्त हुन्छ। त्यहाँका कृष्णप्राण भक्तहरूलाई अप्सराहरूका कटाक्ष र मन्द मुस्कानले पनि कामविकार उत्पन्न गराउन सक्दैनन् ।।२०।।
श्री रूपिणी क्वणयती चरणारविन्दं ।
लीलाम्बुजेन हरिसद्मनि मुक्तदोषा ।
संलक्ष्यते स्फटिककुड्य उपेतहेम्नि ।
सम्मार्जतीव यदनुग्रहणेऽन्ययत्नः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः साक्षात् लक्ष्मीजी, जसको कृपा पाउन देवताहरू पनि प्रयत्न गर्छन्, उनी श्रीहरिको भवनमा चञ्चलता त्यागेर रहन्छिन्। जब उनी स्वर्णभवनको स्फटिक पर्खालमा आफ्नो हातको लीलाकमल घुमाउँछिन्, तब उनको प्रतिबिम्ब पर्दा मानौँ उनले कुचो लगाएर बढारिरहेकी छन् जस्तो देखिन्छ ।।२१।।
वापीषु विद्रुमतटास्वमलामृताप्सु ।
प्रेष्यान्विता निजवने तुलसीभिरीशम् ।
अभ्यर्चती स्वलकमुन्नसमीक्ष्य वक्त्रम् ।
उच्छेषितं भगवतेत्यमताङ्ग यच्छ्रीः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जब लक्ष्मीजी दासीहरूसँग मिलेर मुगाको घाट भएका सरोवरको किनारमा तुलसीले भगवान्को पूजा गर्छिन्, तब जलमा आफ्नो सुन्दर अनुहारको प्रतिबिम्ब देखेर उनी आफ्नो मुखलाई भगवान्ले चुम्बन गरेको भनी आफूलाई भाग्यमानी सम्झन्छिन् ।।२२।।
यन्न व्रजन्त्यघभिदो रचनानुवादात् ।
श्रृण्वन्ति येऽन्यविषयाः कुकथा मतिघ्नीः ।
यास्तु श्रुता हतभगैर्नृभिरात्तसारान् ।
तांस्तान् क्षिपन्त्यशरणेषु तमःसु हन्त ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जो मानिस पापनाशक हरिकथालाई छोडेर बुद्धि भ्रष्ट गराउने अन्य विषयका निन्दित कथाहरू सुन्छन्, ती अभागीहरू अन्ततः घोर नरकमा पर्छन् ।।२३।।
येऽभ्यर्थितामपि च नो नृगतिं प्रपन्ना ।
ज्ञानं च तत्त्वविषयं सहधर्मं यत्र ।
नाराधनं भगवतो वितरन्त्यमुष्य ।
सम्मोहिता विततया बत मायया ते ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले समेत चाहना गर्ने यो मानव शरीर पाएर पनि जसले तत्त्वज्ञान र धर्मको मार्ग पहिल्याउँदैनन् र भगवान्को आराधना गर्दैनन्, तिनीहरू पक्कै पनि ईश्वरको मायाबाट मोहित भएका हुन् ।।२४।।
यच्च व्रजन्त्यनिमिषामृषभानुवृत्त्या ।
दूरे यमा ह्युपरि नः स्पृहणीयशीलाः ।
भर्तुर्मिथः सुयशसः कथनानुराग ।
वैक्लव्यबाष्पकलया पुलकीकृताङ्गाः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीहरिको निरन्तर चिन्तन गर्नेहरूबाट यमराज टाढा रहन्छन्। जो प्रभुको सुयश चर्चा गर्दा आँखाबाट प्रेमका आँसु बगाउँछन् र रोमाञ्चित हुन्छन्, तिनीहरू नै हाम्रो लोकभन्दा माथिको वैकुण्ठ लोकमा जान्छन् ।।२५।।
तद्विश्वगुर्वधिकृतं भुवनैकवन्द्यं ।
दिव्यं विचित्रविबुधाग्र्यविमानशोचिः ।
आपुः परां मुदमपूर्वमुपेत्य योग ।
मायाबलेन मुनयस्तदथो विकुण्ठम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब सनकादि मुनिहरू योगबलद्वारा विश्वगुरु श्रीहरिको निवासस्थान र दिव्य वैकुण्ठ धाममा पुगे, तब उनीहरूले अभूतपूर्व आनन्दको अनुभव गरे ।।२६।।
तस्मिन्नतीत्य मुनयः षडसज्जमानाः ।
कक्षाः समानवयसावथ सप्तमायाम् ।
देवावचक्षत गृहीतगदौ परार्ध्य ।
केयूरकुण्डलकिरीटविटङ्कवेषौ ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः वैकुण्ठका छ द्वारहरू विना रोकतोक पार गरेर सातौँ द्वारमा पुग्दा मुनिहरूले समान आयुका दुई द्वारपालहरू देखे, जो हातमा गदा लिएका र अमूल्य गहनाले सजिएका थिए ।।२७।।
मत्तद्विरेफवनमालिकया निवीतौ ।
विन्यस्तयासितचतुष्टयबाहुमध्ये ।
वक्त्रं भ्रुवा कुटिलया स्फुटनिर्गमाभ्यां ।
रक्तेक्षणेन च मनाग्रभसं दधानौ ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूका चार हातहरूका बीचमा भ्रमरहरूले गुन्जायमान वनमाला सुशोभित थियो। उनीहरूका टेढो आँखीभौँ र राता आँखाका कारण अनुहारमा रिसको भाव झल्किन्थ्यो ।।२८।।
द्वार्येतयोर्निविविशुर्मिषतोरपृष्ट्वा ।
पूर्वा यथा पुरटवज्रकपाटिका याः ।
सर्वत्र तेऽविषमया मुनयः स्वदृष्ट्या ।
ये सञ्चरन्त्यविहता विगताभिशङ्काः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिहरूले अघिल्ला छ द्वारहरू झैँ यो द्वारमा पनि कसैलाई केही नसोधी प्रवेश गर्न खोजे; किनकि उनीहरू समदर्शी थिए र विना रोकतोक जताततै हिँड्ने गर्दथे ।।२९।।
तान्वीक्ष्य वातरशनांश्चतुरः कुमारान् ।
वृद्धान्दशार्धवयसो विदितात्मतत्त्वान् ।
वेत्रेण चास्खलयतामतदर्हणांस्तौ ।
तेजो विहस्य भगवत् प्रतिकूलशीलौ ॥ ३० ॥
ताभ्यां मिषत्स्वनिमिषेषु निषिध्यमानाः ।
स्वर्हत्तमा ह्यपि हरेः प्रतिहारपाभ्याम् ।
ऊचुः सुहृत्तमदिदृक्षितभङ्ग ईषत् ।
कामानुजेन सहसा त उपप्लुताक्षाः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः ती चारै कुमारहरू आत्मज्ञानी र दिगम्बर (लुगा नलगाएका) थिए। उनीहरू वृद्ध भए पनि हेर्दा पाँच वर्षका बालक जस्ता देखिन्थे। उनीहरूलाई विना अनुमति भित्र जान लागेको देखेर द्वारपालहरूले लठ्ठी तेर्स्याएर रोके। आफ्नो प्रियतम प्रभुको दर्शनमा बाधा परेकाले मुनिहरू क्रोधित भए र यसो भन्न लागे ।।३०–३१।।
मुनय ऊचुः –
को वामिहैत्य भगवत् परिचर्ययोच्चैः ।
तद्धर्मिणां निवसतां विषमः स्वभावः ।
तस्मिन् प्रशान्तपुरुषे गतविग्रहे वां ।
को वात्मवत् कुहकयोः परिशङ्कनीयः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिहरूले भने— ए द्वारपालहरू! भगवान्को सेवा गरेर यो लोक पाउनेहरू त उहाँ जस्तै समदर्शी हुनुपर्ने हो। शान्त र निर्दोष भगवान्को यस धाममा शङ्का गर्नुपर्ने के छ र? तिमीहरू आफैँ कपटी भएकाले अरूलाई शङ्का गरिरहेका छौ ।।३२।।
न ह्यन्तरं भगवतीह समस्तकुक्षौ ।
आत्मानमात्मनि नभो नभसीव धीराः ।
पश्यन्ति यत्र युवयोः सुरलिङ्गिनोः किं ।
व्युत्पादितं ह्युदरभेदि भयं यतोऽस्य ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः ज्ञानीहरूले आफू र भगवान्का बीचमा कुनै भेद देख्दैनन्। तिमीहरू देवस्वरूप भएर पनि किन भेदभावका कारण उब्जने डरको कल्पना गर्दैछौ? ।।३३।।
तद्वाममुष्य परमस्य विकुण्ठभर्तुः ।
कर्तुं प्रकृष्टमिह धीमहि मन्दधीभ्याम् ।
लोकानितो व्रजतमन्तरभावदृष्ट्या ।
पापीयसस्त्रय इमे रिपवोऽस्य यत्र ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः तिमीहरू मन्दबुद्धि भएकाले तिमीहरूको कल्याणका लागि हामी उचित दण्डको विचार गर्दछौँ। यो वैकुण्ठ लोक छोडेर तिमीहरू ती पापमय योनिमा जाओ, जहाँ काम, क्रोध र लोभ जस्ता शत्रुहरू वास गर्छन् ।।३४।।
तेषामितीरितमुभाववधार्य घोरं
तं ब्रह्मदण्डमनिवारणमस्त्रपूगैः ।
सद्यो हरेरनुचरावुरु बिभ्यतस्तत्
पादग्रहावपततामतिकातरेण ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिहरूको कठोर वचन र अकाट्य ब्रह्मदण्ड (श्राप) सुनेर श्रीहरिका पार्षदहरू डराए र तुरुन्तै उनीहरूको खुट्टा समातेर क्षमा माग्न थाले ।।३५।।
भूयादघोनि भगवद्भिरकारि दण्डो ।
यो नौ हरेत सुरहेलनमप्यशेषम् ।
मा वोऽनुतापकलया भगवत्स्मृतिघ्नो ।
मोहो भवेदिह तु नौ व्रजतोरधोऽधः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले बिन्ती गरे— हामी अपराधी हौँ, त्यसैले हजुरहरूले दिएको दण्ड उचित छ। तर हामी नीच योनिमा जाँदा पनि भगवान्को स्मृति नष्ट नहोस् र हामीमा मोह उत्पन्न नहोस् भनी कृपा गरिदिनुहोस् ।।३६।।
एवं तदैव भगवान् अरविन्दनाभः ।
स्वानां विबुध्य सदतिक्रममार्यहृद्यः ।
तस्मिन् यन्ययौ परमहंसमहामुनीनाम् ।
अन्वेषणीयचरणौ चलयन् सहश्रीः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसै समय भक्तवत्सल भगवान् कमलनाभलाई आफ्ना द्वारपालहरूले मुनिहरूको अपमान गरेको थाहा भयो। उहाँ लक्ष्मीजीसहित पैदलै हिँडेर मुनिहरू भएठाउँमा आउनुभयो ।।३७।।
तम् त्वागतं प्रतिहृतौपयिकं स्वपुम्भिः ।
तेऽचक्षताक्षविषयं स्वसमाधिभाग्यम् ।
हंसश्रियोर्व्यजनयोः शिववायुलोलः ।
शुभ्रातपत्रशशिकेसरशीकराम्बुम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिहरूले आफ्नो समाधिको विषय (भगवान्) लाई साक्षात् आँखा अगाडि देखे। उहाँको दुवैतर्फ चामर हम्किएको थियो र माथि सेतो छाता थियो, जसबाट अमृतका थोपा झरे झैँ शोभा देखिएको थियो ।।३८।।
कृत्स्नप्रसादसुमुखं स्पृहणीयधाम ।
स्नेहावलोककलया हृदि संस्पृशन्तम् ।
श्यामे पृथावुरसि शोभितया श्रिया स्वः ।
चूडामणिं सुभगयन्तमिवात्मधिष्ण्यम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रभुको सौम्य मुखबाट मानौँ कृपाको वर्षा भइरहेको थियो। उहाँको स्नेहमयी दृष्टिले भक्तहरूको हृदय स्पर्श गरिरहेको थियो। उहाँको वक्षस्थलमा साक्षात् लक्ष्मी विराजमान थिइन् ।।३९।।
पीतांशुके पृथुनितम्बिनि विस्फुरन्त्या ।
काञ्च्यालिभिर्विरुतया वनमालया च ।
वल्गुप्रकोष्ठवलयं विनतासुतांसे ।
विन्यस्तहस्तमितरेण धुनानमब्जम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको पीताम्बर र वनमाला अत्यन्त सुशोभित थियो। उहाँले एक हात गरुडजीको काँधमा राख्नुभएको थियो भने अर्को हातले लीलाकमल घुमाइरहनुभएको थियो ।।४०।।
विद्युत्क्षिपन् मकरकुण्डलमण्डनार्ह ।
गण्डस्थलोन्नसमुखं मणिमत्किरीटम् ।
दोर्दण्डषण्डविवरे हरता परार्ध्य ।
हारेण कन्धरगतेन च कौस्तुभेन ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँको मकराकृत कुण्डल, मुकुट र घाँटीको कौस्तुभ मणिको चमकले बिजुलीको प्रकाशलाई पनि माथ गरिरहेको थियो ।।४१।।
अत्रोपसृष्टमिति चोत्स्मितमिन्दिरायाः ।
स्वानां धिया विरचितं बहुसौष्ठवाढ्यम् ।
मह्यं भवस्य भवतां च भजन्तमङ्गं ।
नेमुर्निरीक्ष्य न वितृप्तदृशो मुदा कैः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को त्यो दिव्य स्वरूप देखेर सनकादि मुनिहरूले शिर निहुराएर प्रणाम गरे। उहाँको अद्भूत सुन्दरता हेर्दा उनीहरूका आँखा कहिल्यै अघाएनन् ।।४२।।
तस्यारविन्दनयनस्य पदारविन्द ।
किञ्जल्कमिश्रतुलसीमकरन्दवायुः ।
अन्तर्गतः स्वविवरेण चकार तेषां ।
सङ्क्षोभमक्षरजुषामपि चित्ततन्वोः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः कमलनयन भगवान्को चरणकमलको तुलसीको बास्ना जब मुनिहरूको नाकमा पुग्यो, तब उनीहरूमा एक प्रकारको दिव्य हलचल पैदा भयो र उनीहरूले आफ्नो शरीरको होस समेत भुले ।।४३।।
ते वा अमुष्य वदनासितपद्मकोशम् ।
उद्वीक्ष्य सुन्दरतराधरकुन्दहासम् ।
लब्धाशिषः पुनरवेक्ष्य तदीयमङ्घ्रि ।
द्वन्द्वं नखारुणमणिश्रयणं निदध्युः ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः उनीहरूले भगवान्को निलकमल जस्तो मुख र सुन्दर मुस्कान देखेर आफूलाई धन्य ठाने र उहाँको रातो नङ भएको चरणकमलको ध्यान गर्न थाले ।।४४।।
पुंसां गतिं मृगयतामिह योगमार्गैः ।
ध्यानास्पदं बहुमतं नयनाभिरामम् ।
पौंस्नंवपुर्दर्शयानमनन्यसिद्धैः ।
औत्पत्तिकैः समगृणन्युतमष्टभोगैः ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि मुनिहरूले ती अष्टसिद्धि सम्पन्न भगवान्को स्तुति गर्न थाले, जो योगमार्गबाट मोक्ष खोज्नेहरूका लागि एक मात्र ध्येय हुनुहुन्छ ।।४५।।
कुमारा ऊचुः –
योऽन्तर्हितो हृदि गतोऽपि दुरात्मनां त्वं ।
सोऽद्यैव नो नयनमूलमनन्त राद्धः ।
यर्ह्येव कर्णविवरेण गुहां गतो नः ।
पित्रानुवर्णितरहा भवदुद्भवेन ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिहरूले भने— हे अनन्त! हजुर हृदयमा भए पनि दुष्टहरूले देख्न सक्दैनन्। हाम्रा पिता ब्रह्माजीले हजुरको महिमा सुनाउनुभएको थियो र आज प्रत्यक्ष दर्शन पाउँदा हामी धन्य भयौँ ।।४६।।
तम् त्वा विदाम भगवन्परमात्मतत्त्वं ।
सत्त्वेन सम्प्रति रतिं रचयन्तमेषाम् ।
यत्तेऽनुतापविदितैर्दृढभक्तियोगैः ।
उद्ग्रन्थयो हृदि विदुर्मुनयो विरागाः ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! हजुर नै साक्षात् परमात्मतत्त्व हुनुहुन्छ। वैरागी मुनिहरू हजुरको दृढ भक्तियोगद्वारा हजुरको अनुभव आफ्नो हृदयमा गर्दछन् ।।४७।।
नात्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसादं ।
किम्वन्यदर्पितभयं भ्रुव उन्नयैस्ते ।
येऽङ्ग त्वदङ्घ्रिशरणा भवतः कथायाः ।
कीर्तन्यतीर्थयशसः कुशला रसज्ञाः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः हजुरको कथाको रस लिने भक्तहरू मोक्षलाई समेत वास्ता गर्दैनन् भने इन्द्रको पद जस्ता नासवान् भोगहरूको त कुरै के रह्यो र! ।।४८।।
कामं भवः स्ववृजिनैर्निरयेषु नः स्तात् ।
चेतोऽलिवद्यदि नु ते पदयो रमेत ।
वाचश्च नस्तुलसिवद्यदि तेऽङ्घ्रिशोभाः ।
पूर्येत ते गुणगणैर्यदि कर्णरन्ध्रः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि हाम्रो मन हजुरको चरणमा भमरा झैँ रमिहन्छ र कानमा हजुरकै गुणगान सुनिन्छ भने हाम्रो जन्म नरकमै भए पनि हामीलाई कुनै चिन्ता छैन ।।४९।।
प्रादुश्चकर्थ यदिदं पुरुहूत रूपं ।
तेनेश निर्वृतिमवापुरलं दृशो नः ।
तस्मा इदं भगवते नम इद्विधेम ।
योऽनात्मनां दुरुदयो भगवान् प्रतीतः ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्रभु! हजुरले हाम्रा लागि जुन मनोहर रूप प्रकट गर्नुभयो, त्यसले हाम्रा आँखा तृप्त भए। हामी ती साक्षात् भगवान्लाई प्रणाम गर्दछौँ ।।५०।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे जयविजयोः
सनकादिशापो नाम पञ्चदशोऽध्यायः
।।१५।।
🌸
••••••••••
🌸
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
यस अध्यायमा दितिको गर्भ र वैकुण्ठको दिव्य वर्णनका साथै जय-विजयलाई लागेको श्रापको रोचक कथा छ। दितिले कश्यपजीको तेजलाई सय वर्षसम्म आफ्नो गर्भमा राखिन्, जसका कारण दिशा र लोकहरू अन्धकारमय भए। यो असामान्य अन्धकार देखेर डराएका देवताहरू ब्रह्माजीकहाँ पुगे र यसको कारण सोधे। ब्रह्माजीले त्यो दितिको गर्भको प्रभाव भएको र यसबाट दुई शक्तिशाली दैत्यहरू जन्मने कुरा बताउनुभयो। प्रसङ्गवश ब्रह्माजीले आफ्ना मानसपुत्र सनकादि मुनिहरूको वैकुण्ठ यात्राको वर्णन गर्नुभयो। सनकादि मुनिहरू निष्काम भावले भगवान् विष्णुको दर्शन गर्न वैकुण्ठ लोक पुगेका थिए। वैकुण्ठको वर्णन गर्दै ब्रह्माजीले त्यहाँको दिव्य वन, विमान र निवासीहरूको भक्तिभावको प्रशंसा गर्नुभयो। त्यहाँका वृक्षहरू कल्पवृक्ष हुन् र भमराहरूले पनि हरिकथाकै गुञ्जन गर्दछन्। वैकुण्ठका निवासीहरू विष्णुरूप नै हुन्छन् र उनीहरूमा कुनै कामविकार हुँदैन। मुनिहरूले वैकुण्ठका छ वटा द्वारहरू विना कुनै रोकतोक पार गरे। तर सातौँ द्वारमा पुग्दा जय र विजय नामका दुई द्वारपालहरूले उनीहरूलाई रोके। सनकादि मुनिहरू हेर्दा बालक जस्ता देखिए पनि उनीहरू महान् आत्मज्ञानी र वृद्ध थिए। द्वारपालहरूले उनीहरूको योग्यता नबुझी लठ्ठी तेर्स्याएर रोकेपछि मुनिहरू क्रोधित भए। मुनिहरूले भने कि वैकुण्ठ जस्तो समदर्शी ठाउँमा भेदभाव गर्नेहरू बस्न योग्य छैनन्। उनीहरूले जय-विजयलाई काम, क्रोध र लोभ भएको असुर योनिमा जन्म लिनुपर्ने श्राप दिए। श्राप पाएपछि द्वारपालहरू डराए र मुनिहरूको खुट्टा समातेर क्षमा माग्न थाले। उनीहरूले सजाय स्वीकार गरे पनि भगवान्को विस्मृति नहोस् भन्ने प्रार्थना गरे। त्यही समय आफ्ना भक्त र पार्षदको विवाद सुल्झाउन भगवान् विष्णु स्वयं त्यहाँ प्रकट हुनुभयो। भगवान्को दिव्य र मनमोहक स्वरूप देखेर मुनिहरू ब्रह्मानन्दमा मग्न भए। भगवान्को चरणको तुलसीको बास्नाले मुनिहरूको हृदयमा अझ बढी भक्ति जगायो। मुनिहरूले भगवान्को स्तुति गर्दै आफ्नो अहोभाग्यको वर्णन गरे। उनीहरूले भने कि भगवान्को प्रत्यक्ष दर्शन पाएर उनीहरूको जीवन धन्य भयो। भगवान्ले पनि मुनिहरूको सत्कार गर्दै ब्राह्मणको महिमाको वर्णन गर्नुभयो। यसरी यो अध्यायले भक्ति, मर्यादा र ईश्वरको न्यायको सुन्दर चित्रण गर्दछ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले 'अद्वैत' र 'विशिष्टाद्वैत' दुवै पक्षको सङ्केत दिन्छ। वैकुण्ठको वर्णनले भक्त र भगवान्को सामीप्यलाई सर्वोच्च सुखका रूपमा चित्रण गरेको छ। मुनिहरूले जय-विजयलाई दिएको श्रापले 'भेदबुद्धि' (हामी र उनीहरू भन्ने सोच) नै दुःखको कारण हो भन्ने बुझाउँछ। भगवान्को धाममा पनि अहङ्कार वा त्रुटि हुँदा दण्ड पाइन्छ भन्ने यसको अर्को दार्शनिक पाटो हो। 'ब्रह्मदण्ड' वा ब्राह्मणको वचनको अमोघ शक्तिलाई यहाँ महत्त्व दिइएको छ। जय-विजयको विनयशीलताले गल्ती स्वीकार गर्नु नै सुधारको पहिलो खुड्किलो हो भन्ने सिकाउँछ। भगवान् विष्णु आफैँ मुनिहरूलाई भेट्न आउनुले 'भक्तिको अधीनमा ईश्वर' हुनुहुन्छ भन्ने पुष्टि गर्छ। सनकादि मुनिहरूले मुक्तिभन्दा पनि 'भगवान्को चरणको सेवा' र 'कथा श्रवण' लाई ठूलो मानेका छन्। यसले सगुण भक्ति निर्गुण ज्ञानभन्दा पनि स्वादिलो हुन्छ भन्ने दार्शनिक सत्य बोल्छ। अन्त्यमा, सबै घटनाहरू ईश्वरको 'लीला' र जगत्को कल्याणका लागि निर्धारित हुन्छन् भन्ने कुरा यस अध्यायको निष्कर्ष हो।
