श्रीमद्भागवत महापुराण
अष्टमः स्कन्धः - पञ्चदशोऽध्यायः
श्रीराजोवाच
–
बलेः
पदत्रयं भूमेः कस्माद् हरिरयाचत ।
भूतेश्वरः कृपणवत् लब्धार्थोऽपि बबन्ध तम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोधे–हे भगवन् ! तपाईं सम्पूर्ण जगत्का स्वामी हुनुहुन्छ, तर तपाईंले दीनहीन झैँ बनेर राजा बलिसँग तीन पाउ जमिन किन माग्नुभयो ? अनि आफूले चाहेको वस्तु प्राप्त गरिसकेपछि पनि बलिलाई किन बन्धनमा पार्नुभयो ? ।। १ ।।
एतद् वेदितुमिच्छामो महत्कौतूहलं हि नः ।
यज्ञेश्वरस्य पूर्णस्य बन्धनं चाप्यनागसः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः यस विषयमा मेरो मनमा ठुलो कौतूहल जागेको छ। स्वयं परिपूर्ण यज्ञेश्वर भगवान्द्वारा याचना गरिनु र निरपराधीलाई बन्धनमा राख्नु— यी दुवै कुरा कसरी सम्भव भए ? म यसबारे जान्न चाहन्छु, कृपया बताउनुहोस् ।। २ ।।
श्रीशुक उवाच –
हीन्द्रेण राजन् भृगुभिः स जीवितः ।
सर्वात्मना तान् अभजद्भृागून्
बलिः शिष्यो महात्मार्थनिवेदनेन ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ–हे राजन् ! जुन समयमा इन्द्रले बलिलाई पराजित गरी उनको श्री-सम्पत्ति खोसेर प्राण समेत हरण गरेका थिए, त्यतिबेला भृगुनन्दन शुक्राचार्यले उनलाई सञ्जीवनी विद्याद्वारा जीवित गराउनुभयो। त्यसै कारणले बलिले आफ्ना गुरु शुक्राचार्यसहित सम्पूर्ण भृगुवंशी ब्राह्मणहरूलाई सर्वस्व अर्पण गर्दै अनन्य भावले सेवा गर्न थाले ।। ३ ।।
तं ब्राह्मणा भृगवः प्रीयमाणा
अयाजयन् विश्वजिता त्रिणाकम् ।
जिगीषमाणं विधिनाभिषिच्य
महाभिषेकेण महानुभावाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः बलिको सेवाबाट प्रभावशाली भृगुवंशीहरू उनीप्रति प्रसन्न भए। स्वर्ग विजय गर्ने इच्छा राख्ने बलिलाई उनीहरूले शास्त्रोक्त 'महाभिषेक' विधिद्वारा अभिषिक्त गरे र उनीबाट 'विश्वजित' नामक यज्ञको अनुष्ठान गराए ।। ४ ।।
ततो रथः काञ्चनपट्टनद्धो
हयाश्च हर्यश्वतुरङ्गवर्णाः ।
ध्वजश्च सिंहेन विराजमानो
हुताशनादास हविर्भिरिष्टात् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः यज्ञको विधि अनुसार हविष्यद्वारा अग्निको पूजा गरिएपछि यज्ञकुण्डबाट सुनको पाताले मोडिएको एउटा भव्य रथ प्रकट भयो। त्यसपछि इन्द्रका जस्तै हरियो रङ्गका घोडाहरू र सिंहको चिह्नले युक्त ध्वजा पनि निस्कियो ।। ५ ।।
धनुश्च दिव्यं पुरटोपनद्धं
तूणावरिक्तौ कवचं च दिव्यम् ।
पितामहस्तस्य ददौ च मालां
अम्लानपुष्पां जलजं च शुक्रः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः साथै सुनले मोडिएको दिव्य धनुष, कहिल्यै रित्तो नहुने दुईवटा वाणका थोक्राहरू र दिव्य कवच पनि प्रकट भए। उनका हजुरबुबा प्रह्लादजीले उनलाई कहिल्यै नओइलाउने पुष्पको माला दिनुभयो भने गुरु शुक्राचार्यले एउटा दिव्य शङ्ख प्रदान गर्नुभयो ।। ६ ।।
एवं स विप्रार्जितयोधनार्थः
तैः कल्पितस्वस्त्ययनोऽथ विप्रान् ।
प्रदक्षिणीकृत्य कृतप्रणामः
प्रह्रादमामंत्र्य नमश्चकार ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी ब्राह्मणहरूको कृपाले युद्धका सामग्रीहरू प्राप्त गरी उनीहरूद्वारा स्वस्तिवाचन गराएपछि बलिले ब्राह्मणहरूलाई प्रदक्षिणा गरी प्रणाम गरे। त्यसपछि आफ्ना हजुरबुबा प्रह्लादसँग अनुमति लिईका चरणमा नमस्कार गरे ।। ७ ।।
अथारुह्य रथं दिव्यं भृगुदत्तं महारथः ।
सुस्रग्धरोऽथ सन्नह्य धन्वी खड्गी धृतेषुधिः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि महारथी राजा बलि भृगुवंशी ब्राह्मणहरूले दिएको दिव्य रथमा सवार भए। उनले कवच धारण गरी धनुष, तरबार र वाणसहितका शस्त्रहरू ग्रहण गरे। हजुरबुबाले दिनुभएको सुन्दर माला पहिरिएकाले उनको शोभा अत्यन्त बढेको थियो ।। ८ ।।
हेमांगदलसद्बाहुः स्फुरन्मकरकुण्डलः ।
रराज रथमारूढो धिष्ण्यस्थ इव हव्यवाट् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हातमा सुनका बाजूबन्द र कानमा मकराकृत कुण्डलहरू चम्किरहेका थिए। यसरी सजिएर रथमा बसेका बलि यज्ञकुण्डमा प्रज्वलित अग्निसमान देदीप्यमान देखिन्थे ।। ९ ।।
तुल्यैश्वर्यबलश्रीभिः स्वयूथैर्दैत्ययूथपैः ।
पिबद्भिः इव खं दृग्भिः दद्भिः परिधीनिव ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः बलि जत्तिकै ऐश्वर्य, बल र शौर्य भएका दैत्य सेनापतिहरू पनि आ-आफ्ना सेनाका साथ उपस्थित भए। उनीहरूको गर्जन र क्रोधपूर्ण दृष्टिले आकाश नै पिउलान् र सबै दिशालाई भष्म पार्लान् झैँ देखिन्थे ।। १० ।।
वृतो विकर्षन् महतीं आसुरीं ध्वजिनीं विभुः ।
ययौ इंद्रपुरीं स्वृद्धां कंपयन्निव रोदसी ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा बलिले विशाल आसुरी सेनाका साथ पृथ्वी र अन्तरिक्षलाई थर्काउँदै पूर्ण ऐश्वर्यशाली इन्द्रपुरी (अमरावती) मा आक्रमण गर्न प्रस्थान गरे ।। ११ ।।
रम्यां उपवन उद्यानैः श्रीमद्भिःनन्दनादिभिः ।
कूजद् विहंगमिथुनैः गायन् मत्तमधुव्रतैः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूको राजधानी अमरावती 'नन्दन' आदि रमणीय वन, उपवन र उद्यानहरूले सुसज्जित थियो, जहाँ चराचुरुङ्गीहरू मधुर स्वरमा बास्दथे र मत्त भमराहरू गुञ्जायमान भइरहन्थे ।। १२ ।।
प्रवालफलपुष्पोरु भारशाखामरद्रुमैः ।
हंससारसचक्राह्व कारण्डवकुलाकुलाः ।
नलिन्यो यत्र क्रीडन्ति प्रमदाः सुरसेविताः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँका कल्पवृक्षका हाँगाहरू नयाँ पालुवा, फल र फूलहरूको भारले लर्किएका थिए। सरोवरहरूमा हाँस, सारस, चखेवा र कारण्डव चराहरू खेलिरहेका हुन्थे भने देवाङ्गनाहरू जलक्रीडा गर्दथे ।। १३ ।।
आकाशगंगया देव्या वृतां परिखभूतया ।
प्राकारेणाग्निवर्णेन साट्टालेनोन्नतेन च ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः दिव्य आकाशगङ्गाले खाडल (परिखा) झैँ बनेर अमरावतीलाई चारैतिरबाट घेरेकी थिइन्। पुरीको वरिपरि सुनौला रङका अग्ला पर्खाल तथा अट्टालिकाहरू बनेका थिए ।। १४ ।।
रुक्मपट्टकपाटैश्च द्वारैः स्फटिकगोपुरैः ।
जुष्टां विभक्तप्रपथां विश्वकर्मविनिर्मिताम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँका ढोकाका खापाहरू सुनले मोडिएका थिए र गोपुरहरू स्फटिकले बनेका थिए। स्वयं विश्वकर्माद्वारा निर्मित यस पुरीमा व्यवस्थित र फराकिला राजमार्गहरू थिए ।। १५ ।।
सभाचत्वररथ्याढ्यां विमानैर्न्यर्बुदैर्युताम् ।
श्रृंगाटकैर्मणिमयैः वज्रविद्रुमवेदिभिः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः सभास्थल, चोक र सडकहरूले यो पुरी शोभायमान थियो। त्यहाँ करोडौँ विमानहरू सधैँ ओहोरदोहोर गरिरहन्थे। मणिमय चोकहरू तथा हीरा र मुगाले बनेका वेदीहरूले त्यसको सुन्दरता बढाएका थिए ।। १६ ।।
यत्र नित्यवयोरूपाः श्यामा विरजवाससः ।
भ्राजन्ते रूपवन्नार्यो ह्यर्चिर्भिव वह्नयः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँका नारीहरूको यौवन र रूप सधैँ स्थिर रहन्थ्यो। निर्मल वस्त्र पहिरिएका उनीहरूको कान्ति प्रज्वलित अग्निको शिखा झैँ चम्किलो देखिन्थे ।। १७ ।।
सुरस्त्रीकेशविभ्रष्ट नवसौगन्धिकस्रजाम् ।
यत्रामोदमुपादाय मार्ग आवाति मारुतः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः अप्सराहरूको कपालबाट खसेका ताजा र सुगन्धित फूलहरूको बास्ना बोकेर त्यहाँका मार्गमा मन्द सुगन्धित वायु वहने गर्दथ्यो ।। १८ ।।
हेमजालाक्षनिर्गच्छद् धूमेनागुरुगन्धिना ।
पाण्डुरेण प्रतिच्छन्न मार्गै यान्ति सुरप्रियाः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः सुनौला आँखीझ्यालबाट निस्किएको अगरुको सुगन्धित सेतो धुवाँले सडकहरू ढाकिएका हुन्थे, जहाँबाट सुन्दरीहरू आउने-जाने गर्दथे ।। १९ ।।
मुक्तावितानैर्मणिहेमकेतुभिः
नानापताकावलभीभिरावृताम् ।
शिखण्डिपारावतभृंहनादितां
वैमानिकस्त्रीकलगीतमंगलाम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः ठाउँ-ठाउँमा मोतीका झल्लर भएका चन्दवाहरू र सुनका मणिमय ध्वजाहरू फहराइरहेका हुन्थे। मयूर, परेवा र भमराहरूको मधुर शब्द तथा देवसुन्दरीहरूको मङ्गल गायनले त्यहाँ सधैँ उत्सवको वातावरण रहन्थ्यो ।। २० ।।
मृदंग शंखानकदुन्दुभिस्वनैः
सतालवीणामुरजेष्टवेणुभिः ।
नृत्यैः सवाद्यैः उपदेवगीतकैः
मनोरमां स्वप्रभया जितप्रभाम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः मृदङ्ग, शङ्ख, नगरा, ढोल, वीणा र बाँसुरीको ध्वनि तथा गन्धर्व-अप्सराहरूको नाचगानले गर्दा अमरावती यति मनोहर देखिन्थे कि त्यसको आभाले स्वयम् अधिष्ठात्री देवीको कान्तिलाई पनि माथ दिन्थ्यो ।। २१ ।।
यां न व्रजन्त्यधर्मिष्ठाः खला भूतद्रुहः शठाः ।
मानिनः कामिनो लुब्धा एभिर्हीना व्रजन्ति यत् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस पुरीमा अधर्मी, दुष्ट, हिंसक, ठग, अभिमानी, कामुक र लोभीहरू जान सक्दैनन्; यी दोषहरूबाट मुक्त भएका व्यक्तिहरू मात्र त्यहाँ पुग्न योग्य हुन्छन् ।। २२ ।।
तां देवधानीं स वरूथिनीपतिः
बहिः समन्ताद् रुरुधे पृतन्यया ।
आचार्यदत्तं जलजं महास्वनं
दध्मौ प्रयुञ्जन् भयमिन्द्रयोषिताम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः विशाल सेनाका स्वामी राजा बलिले अमरावतीलाई चारैतिरबाट घेरे। उनले गुरु शुक्राचार्यले दिनुभएको शङ्ख जोडले फुकेर इन्द्रपत्नीसहित सबै देवताहरूमा भयको सञ्चार गरिदिए ।। २३ ।।
मघवान् तमभिप्रेत्य बलेः परममुद्यमम् ।
सर्वदेवगणोपेतो गुरुं एतदुवाच ह ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः बलिको यस्तो भीषण तयारी र आक्रमण देखेर इन्द्रले सबै देवताहरूका साथ आफ्ना गुरु बृहस्पति कहाँ गई यस प्रकार बिन्ती गरे– ।। २४ ।।
भगवन् उद्यमो भूयान् बलेर्नः पूर्ववैरिणः ।
अविषह्यमिमं मन्ये केनासीत् तेजसोर्जितः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन् ! हाम्रा पुराना शत्रु बलिले यस पटक अत्यन्त ठुलो तयारी गरेका छन्। मलाई लाग्छ यो शक्ति हाम्रा लागि असह्य छ। आखिर कुन प्रभावले उनी यति विघ्न शक्तिशाली भएका हुन् ? ।। २५ ।।
नैनं कश्चित्कुतो वापि प्रतिव्योढुमधीश्वरः ।
पिबन्निव मुखेनेदं लिहन्निव दिशो दश ।
दहन्निव दिशो दृग्भिः संवर्ताग्निरिवोत्थितः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः यतिबेला बलिलाई रोक्न कोही पनि समर्थ छैन। उनी प्रलयकालको अग्नि झैँ देखा परेका छन्। उनको मुखले विश्वलाई नै निल्न खोजे जस्तो, जिब्रोले दशै दिशा चाट्न खोजे जस्तो र आँखाको ज्वालाले सबै भष्म पार्न खोजे जस्तो देखिन्छ ।। २६ ।।
ब्रूहि कारणमेतस्य दुर्धर्षत्वस्य मद्रिपोः ।
ओजः सहो बलं तेजो यत एतत्समुद्यमः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो शत्रुको यो दुर्धर्ष शक्तिको कारण के हो ? उनको शरीर, मन र इन्द्रियमा यत्रो बल कहाँबाट आयो ? कृपया मलाई यसबारे बताउनुहोस् ।। २७ ।।
श्रीगुरुरुवाच –
शिष्यायोपभृतं तेजो भृगुभिर्ब्रह्मवादिभिः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः देवगुरु बृहस्पतिले भन्नुभयो–हे इन्द्र ! म तिम्रा शत्रु बलिको उन्नतिका बारेमा सबै जान्दछु। वेदवादी भृगुवंशी ब्राह्मणहरूले आफ्ना शिष्य बलिलाई विशेष तेज प्रदान गरेकाले नै उनको शक्ति यसरी बढेको हो ।। २८ ।।
भवद्विधो भवान्वापि वर्जयित्वेश्वरं हरिम् ।
नास्य शक्तः पुरः स्थातुं कृतान्तस्य यथा जनाः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वयम् श्रीहरि भगवान् बाहेक अहिले बलिको अगाडि उभिन तिमी वा तिमी जस्ता कोही पनि समर्थ छैनन्, जसरी कालको अगाडि साधारण प्राणी टिक्न सक्दैनन् ।। २९ ।।
तस्मान्निलयमुत्सृज्य यूयं सर्वे त्रिविष्टपम् ।
यात कालं प्रतीक्षन्तो यतः शत्रोर्विपर्ययः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले अहिले तिमीहरू स्वर्ग छोडेर अन्यत्र कतै लुक्न जाऊ र शत्रुको भाग्य प्रतिकूल नभएसम्म धैर्यपूर्वक समयको प्रतीक्षा गर ।। ३० ।।
एष विप्रबलोदर्कः सम्प्रत्यूर्जितविक्रमः ।
तेषां एवापमानेन सानुबन्धो विनङ्क्ष्यति ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः अहिले ब्राह्मणहरूको तेजले गर्दा बलिलाई अभूतपूर्व सफलता प्राप्त भइरहेको छ। तर जब उनले तिनै ब्राह्मणहरूको अपमान गर्नेछन्, तब उनी आफ्नो परिवारसहित नष्ट हुनेछन् ।। ३१ ।।
एवं सुमन्त्रितार्थास्ते गुरुणार्थानुदर्शिना ।
हित्वा त्रिविष्टप जग्मुः गीर्वाणाः कामरूपिणः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हितकारी गुरु वृहस्पतिले यस्तो सल्लाह दिएपछि सबै देवताहरू इच्छा अनुसारको रूप धारण गरी स्वर्ग छोडेर हिँडे ।। ३२ ।।
देवेष्वथ निलीनेषु बलिर्वैरोचनः पुरीम् ।
देवधानीमधिष्ठाय वशं निन्ये जगत्त्रयम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरू लुकेपछि विरोचनपुत्र बलिले अमरावतीमा आफ्नो अधिकार जमाए र तीनै लोकलाई आफ्नो वशमा पारे ।। ३३ ।।
तं विश्वजयिनं शिष्यं भृगवः शिष्यवत्सलाः ।
शतेन हयमेधानां अनुव्रतं अयाजयन् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः बलि विश्वविजयी भएपछि शिष्यवत्सल भृगुवंशीहरूले आफ्ना अनुगत शिष्यद्वारा सयवटा अश्वमेध यज्ञहरू सम्पन्न गराए ।। ३४ ।।
ततस्तदनुभावेन भुवनत्रयविश्रुताम् ।
कीर्तिं दिक्षुवितन्वानः स रेज उडुराडिव ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः ती यज्ञहरूको प्रभावले बलिको कीर्ति तीनै लोक र दशै दिशामा फैलियो। उनी ताराहरूका राजा चन्द्रमा झैँ शोभायमान देखिए ।। ३५ ।।
बुभुजे च श्रियं स्वृद्धां द्विजदेवोपलम्भिताम् ।
कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यमानो महामनाः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मण र देवताहरूको कृपाले प्राप्त समृद्ध राज्यवैभवलाई ती उदारमना बलिले आफूलाई कृतकृत्य ठान्दै उपभोग गर्न थाले ।। ३६ ।।
भूतेश्वरः कृपणवत् लब्धार्थोऽपि बबन्ध तम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा परीक्षित्ले सोधे–हे भगवन् ! तपाईं सम्पूर्ण जगत्का स्वामी हुनुहुन्छ, तर तपाईंले दीनहीन झैँ बनेर राजा बलिसँग तीन पाउ जमिन किन माग्नुभयो ? अनि आफूले चाहेको वस्तु प्राप्त गरिसकेपछि पनि बलिलाई किन बन्धनमा पार्नुभयो ? ।। १ ।।
एतद् वेदितुमिच्छामो महत्कौतूहलं हि नः ।
यज्ञेश्वरस्य पूर्णस्य बन्धनं चाप्यनागसः ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः यस विषयमा मेरो मनमा ठुलो कौतूहल जागेको छ। स्वयं परिपूर्ण यज्ञेश्वर भगवान्द्वारा याचना गरिनु र निरपराधीलाई बन्धनमा राख्नु— यी दुवै कुरा कसरी सम्भव भए ? म यसबारे जान्न चाहन्छु, कृपया बताउनुहोस् ।। २ ।।
श्रीशुक उवाच –
हीन्द्रेण राजन् भृगुभिः स जीवितः ।
सर्वात्मना तान् अभजद्भृागून्
बलिः शिष्यो महात्मार्थनिवेदनेन ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ–हे राजन् ! जुन समयमा इन्द्रले बलिलाई पराजित गरी उनको श्री-सम्पत्ति खोसेर प्राण समेत हरण गरेका थिए, त्यतिबेला भृगुनन्दन शुक्राचार्यले उनलाई सञ्जीवनी विद्याद्वारा जीवित गराउनुभयो। त्यसै कारणले बलिले आफ्ना गुरु शुक्राचार्यसहित सम्पूर्ण भृगुवंशी ब्राह्मणहरूलाई सर्वस्व अर्पण गर्दै अनन्य भावले सेवा गर्न थाले ।। ३ ।।
तं ब्राह्मणा भृगवः प्रीयमाणा
अयाजयन् विश्वजिता त्रिणाकम् ।
जिगीषमाणं विधिनाभिषिच्य
महाभिषेकेण महानुभावाः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः बलिको सेवाबाट प्रभावशाली भृगुवंशीहरू उनीप्रति प्रसन्न भए। स्वर्ग विजय गर्ने इच्छा राख्ने बलिलाई उनीहरूले शास्त्रोक्त 'महाभिषेक' विधिद्वारा अभिषिक्त गरे र उनीबाट 'विश्वजित' नामक यज्ञको अनुष्ठान गराए ।। ४ ।।
ततो रथः काञ्चनपट्टनद्धो
हयाश्च हर्यश्वतुरङ्गवर्णाः ।
ध्वजश्च सिंहेन विराजमानो
हुताशनादास हविर्भिरिष्टात् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः यज्ञको विधि अनुसार हविष्यद्वारा अग्निको पूजा गरिएपछि यज्ञकुण्डबाट सुनको पाताले मोडिएको एउटा भव्य रथ प्रकट भयो। त्यसपछि इन्द्रका जस्तै हरियो रङ्गका घोडाहरू र सिंहको चिह्नले युक्त ध्वजा पनि निस्कियो ।। ५ ।।
धनुश्च दिव्यं पुरटोपनद्धं
तूणावरिक्तौ कवचं च दिव्यम् ।
पितामहस्तस्य ददौ च मालां
अम्लानपुष्पां जलजं च शुक्रः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः साथै सुनले मोडिएको दिव्य धनुष, कहिल्यै रित्तो नहुने दुईवटा वाणका थोक्राहरू र दिव्य कवच पनि प्रकट भए। उनका हजुरबुबा प्रह्लादजीले उनलाई कहिल्यै नओइलाउने पुष्पको माला दिनुभयो भने गुरु शुक्राचार्यले एउटा दिव्य शङ्ख प्रदान गर्नुभयो ।। ६ ।।
एवं स विप्रार्जितयोधनार्थः
तैः कल्पितस्वस्त्ययनोऽथ विप्रान् ।
प्रदक्षिणीकृत्य कृतप्रणामः
प्रह्रादमामंत्र्य नमश्चकार ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी ब्राह्मणहरूको कृपाले युद्धका सामग्रीहरू प्राप्त गरी उनीहरूद्वारा स्वस्तिवाचन गराएपछि बलिले ब्राह्मणहरूलाई प्रदक्षिणा गरी प्रणाम गरे। त्यसपछि आफ्ना हजुरबुबा प्रह्लादसँग अनुमति लिईका चरणमा नमस्कार गरे ।। ७ ।।
अथारुह्य रथं दिव्यं भृगुदत्तं महारथः ।
सुस्रग्धरोऽथ सन्नह्य धन्वी खड्गी धृतेषुधिः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि महारथी राजा बलि भृगुवंशी ब्राह्मणहरूले दिएको दिव्य रथमा सवार भए। उनले कवच धारण गरी धनुष, तरबार र वाणसहितका शस्त्रहरू ग्रहण गरे। हजुरबुबाले दिनुभएको सुन्दर माला पहिरिएकाले उनको शोभा अत्यन्त बढेको थियो ।। ८ ।।
हेमांगदलसद्बाहुः स्फुरन्मकरकुण्डलः ।
रराज रथमारूढो धिष्ण्यस्थ इव हव्यवाट् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हातमा सुनका बाजूबन्द र कानमा मकराकृत कुण्डलहरू चम्किरहेका थिए। यसरी सजिएर रथमा बसेका बलि यज्ञकुण्डमा प्रज्वलित अग्निसमान देदीप्यमान देखिन्थे ।। ९ ।।
तुल्यैश्वर्यबलश्रीभिः स्वयूथैर्दैत्ययूथपैः ।
पिबद्भिः इव खं दृग्भिः दद्भिः परिधीनिव ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः बलि जत्तिकै ऐश्वर्य, बल र शौर्य भएका दैत्य सेनापतिहरू पनि आ-आफ्ना सेनाका साथ उपस्थित भए। उनीहरूको गर्जन र क्रोधपूर्ण दृष्टिले आकाश नै पिउलान् र सबै दिशालाई भष्म पार्लान् झैँ देखिन्थे ।। १० ।।
वृतो विकर्षन् महतीं आसुरीं ध्वजिनीं विभुः ।
ययौ इंद्रपुरीं स्वृद्धां कंपयन्निव रोदसी ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा बलिले विशाल आसुरी सेनाका साथ पृथ्वी र अन्तरिक्षलाई थर्काउँदै पूर्ण ऐश्वर्यशाली इन्द्रपुरी (अमरावती) मा आक्रमण गर्न प्रस्थान गरे ।। ११ ।।
रम्यां उपवन उद्यानैः श्रीमद्भिःनन्दनादिभिः ।
कूजद् विहंगमिथुनैः गायन् मत्तमधुव्रतैः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूको राजधानी अमरावती 'नन्दन' आदि रमणीय वन, उपवन र उद्यानहरूले सुसज्जित थियो, जहाँ चराचुरुङ्गीहरू मधुर स्वरमा बास्दथे र मत्त भमराहरू गुञ्जायमान भइरहन्थे ।। १२ ।।
प्रवालफलपुष्पोरु भारशाखामरद्रुमैः ।
हंससारसचक्राह्व कारण्डवकुलाकुलाः ।
नलिन्यो यत्र क्रीडन्ति प्रमदाः सुरसेविताः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँका कल्पवृक्षका हाँगाहरू नयाँ पालुवा, फल र फूलहरूको भारले लर्किएका थिए। सरोवरहरूमा हाँस, सारस, चखेवा र कारण्डव चराहरू खेलिरहेका हुन्थे भने देवाङ्गनाहरू जलक्रीडा गर्दथे ।। १३ ।।
आकाशगंगया देव्या वृतां परिखभूतया ।
प्राकारेणाग्निवर्णेन साट्टालेनोन्नतेन च ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः दिव्य आकाशगङ्गाले खाडल (परिखा) झैँ बनेर अमरावतीलाई चारैतिरबाट घेरेकी थिइन्। पुरीको वरिपरि सुनौला रङका अग्ला पर्खाल तथा अट्टालिकाहरू बनेका थिए ।। १४ ।।
रुक्मपट्टकपाटैश्च द्वारैः स्फटिकगोपुरैः ।
जुष्टां विभक्तप्रपथां विश्वकर्मविनिर्मिताम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँका ढोकाका खापाहरू सुनले मोडिएका थिए र गोपुरहरू स्फटिकले बनेका थिए। स्वयं विश्वकर्माद्वारा निर्मित यस पुरीमा व्यवस्थित र फराकिला राजमार्गहरू थिए ।। १५ ।।
सभाचत्वररथ्याढ्यां विमानैर्न्यर्बुदैर्युताम् ।
श्रृंगाटकैर्मणिमयैः वज्रविद्रुमवेदिभिः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः सभास्थल, चोक र सडकहरूले यो पुरी शोभायमान थियो। त्यहाँ करोडौँ विमानहरू सधैँ ओहोरदोहोर गरिरहन्थे। मणिमय चोकहरू तथा हीरा र मुगाले बनेका वेदीहरूले त्यसको सुन्दरता बढाएका थिए ।। १६ ।।
यत्र नित्यवयोरूपाः श्यामा विरजवाससः ।
भ्राजन्ते रूपवन्नार्यो ह्यर्चिर्भिव वह्नयः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यहाँका नारीहरूको यौवन र रूप सधैँ स्थिर रहन्थ्यो। निर्मल वस्त्र पहिरिएका उनीहरूको कान्ति प्रज्वलित अग्निको शिखा झैँ चम्किलो देखिन्थे ।। १७ ।।
सुरस्त्रीकेशविभ्रष्ट नवसौगन्धिकस्रजाम् ।
यत्रामोदमुपादाय मार्ग आवाति मारुतः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः अप्सराहरूको कपालबाट खसेका ताजा र सुगन्धित फूलहरूको बास्ना बोकेर त्यहाँका मार्गमा मन्द सुगन्धित वायु वहने गर्दथ्यो ।। १८ ।।
हेमजालाक्षनिर्गच्छद् धूमेनागुरुगन्धिना ।
पाण्डुरेण प्रतिच्छन्न मार्गै यान्ति सुरप्रियाः ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः सुनौला आँखीझ्यालबाट निस्किएको अगरुको सुगन्धित सेतो धुवाँले सडकहरू ढाकिएका हुन्थे, जहाँबाट सुन्दरीहरू आउने-जाने गर्दथे ।। १९ ।।
मुक्तावितानैर्मणिहेमकेतुभिः
नानापताकावलभीभिरावृताम् ।
शिखण्डिपारावतभृंहनादितां
वैमानिकस्त्रीकलगीतमंगलाम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः ठाउँ-ठाउँमा मोतीका झल्लर भएका चन्दवाहरू र सुनका मणिमय ध्वजाहरू फहराइरहेका हुन्थे। मयूर, परेवा र भमराहरूको मधुर शब्द तथा देवसुन्दरीहरूको मङ्गल गायनले त्यहाँ सधैँ उत्सवको वातावरण रहन्थ्यो ।। २० ।।
मृदंग शंखानकदुन्दुभिस्वनैः
सतालवीणामुरजेष्टवेणुभिः ।
नृत्यैः सवाद्यैः उपदेवगीतकैः
मनोरमां स्वप्रभया जितप्रभाम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः मृदङ्ग, शङ्ख, नगरा, ढोल, वीणा र बाँसुरीको ध्वनि तथा गन्धर्व-अप्सराहरूको नाचगानले गर्दा अमरावती यति मनोहर देखिन्थे कि त्यसको आभाले स्वयम् अधिष्ठात्री देवीको कान्तिलाई पनि माथ दिन्थ्यो ।। २१ ।।
यां न व्रजन्त्यधर्मिष्ठाः खला भूतद्रुहः शठाः ।
मानिनः कामिनो लुब्धा एभिर्हीना व्रजन्ति यत् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस पुरीमा अधर्मी, दुष्ट, हिंसक, ठग, अभिमानी, कामुक र लोभीहरू जान सक्दैनन्; यी दोषहरूबाट मुक्त भएका व्यक्तिहरू मात्र त्यहाँ पुग्न योग्य हुन्छन् ।। २२ ।।
तां देवधानीं स वरूथिनीपतिः
बहिः समन्ताद् रुरुधे पृतन्यया ।
आचार्यदत्तं जलजं महास्वनं
दध्मौ प्रयुञ्जन् भयमिन्द्रयोषिताम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः विशाल सेनाका स्वामी राजा बलिले अमरावतीलाई चारैतिरबाट घेरे। उनले गुरु शुक्राचार्यले दिनुभएको शङ्ख जोडले फुकेर इन्द्रपत्नीसहित सबै देवताहरूमा भयको सञ्चार गरिदिए ।। २३ ।।
मघवान् तमभिप्रेत्य बलेः परममुद्यमम् ।
सर्वदेवगणोपेतो गुरुं एतदुवाच ह ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः बलिको यस्तो भीषण तयारी र आक्रमण देखेर इन्द्रले सबै देवताहरूका साथ आफ्ना गुरु बृहस्पति कहाँ गई यस प्रकार बिन्ती गरे– ।। २४ ।।
भगवन् उद्यमो भूयान् बलेर्नः पूर्ववैरिणः ।
अविषह्यमिमं मन्ये केनासीत् तेजसोर्जितः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन् ! हाम्रा पुराना शत्रु बलिले यस पटक अत्यन्त ठुलो तयारी गरेका छन्। मलाई लाग्छ यो शक्ति हाम्रा लागि असह्य छ। आखिर कुन प्रभावले उनी यति विघ्न शक्तिशाली भएका हुन् ? ।। २५ ।।
नैनं कश्चित्कुतो वापि प्रतिव्योढुमधीश्वरः ।
पिबन्निव मुखेनेदं लिहन्निव दिशो दश ।
दहन्निव दिशो दृग्भिः संवर्ताग्निरिवोत्थितः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः यतिबेला बलिलाई रोक्न कोही पनि समर्थ छैन। उनी प्रलयकालको अग्नि झैँ देखा परेका छन्। उनको मुखले विश्वलाई नै निल्न खोजे जस्तो, जिब्रोले दशै दिशा चाट्न खोजे जस्तो र आँखाको ज्वालाले सबै भष्म पार्न खोजे जस्तो देखिन्छ ।। २६ ।।
ब्रूहि कारणमेतस्य दुर्धर्षत्वस्य मद्रिपोः ।
ओजः सहो बलं तेजो यत एतत्समुद्यमः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरो शत्रुको यो दुर्धर्ष शक्तिको कारण के हो ? उनको शरीर, मन र इन्द्रियमा यत्रो बल कहाँबाट आयो ? कृपया मलाई यसबारे बताउनुहोस् ।। २७ ।।
श्रीगुरुरुवाच –
शिष्यायोपभृतं तेजो भृगुभिर्ब्रह्मवादिभिः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः देवगुरु बृहस्पतिले भन्नुभयो–हे इन्द्र ! म तिम्रा शत्रु बलिको उन्नतिका बारेमा सबै जान्दछु। वेदवादी भृगुवंशी ब्राह्मणहरूले आफ्ना शिष्य बलिलाई विशेष तेज प्रदान गरेकाले नै उनको शक्ति यसरी बढेको हो ।। २८ ।।
भवद्विधो भवान्वापि वर्जयित्वेश्वरं हरिम् ।
नास्य शक्तः पुरः स्थातुं कृतान्तस्य यथा जनाः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः स्वयम् श्रीहरि भगवान् बाहेक अहिले बलिको अगाडि उभिन तिमी वा तिमी जस्ता कोही पनि समर्थ छैनन्, जसरी कालको अगाडि साधारण प्राणी टिक्न सक्दैनन् ।। २९ ।।
तस्मान्निलयमुत्सृज्य यूयं सर्वे त्रिविष्टपम् ।
यात कालं प्रतीक्षन्तो यतः शत्रोर्विपर्ययः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले अहिले तिमीहरू स्वर्ग छोडेर अन्यत्र कतै लुक्न जाऊ र शत्रुको भाग्य प्रतिकूल नभएसम्म धैर्यपूर्वक समयको प्रतीक्षा गर ।। ३० ।।
एष विप्रबलोदर्कः सम्प्रत्यूर्जितविक्रमः ।
तेषां एवापमानेन सानुबन्धो विनङ्क्ष्यति ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः अहिले ब्राह्मणहरूको तेजले गर्दा बलिलाई अभूतपूर्व सफलता प्राप्त भइरहेको छ। तर जब उनले तिनै ब्राह्मणहरूको अपमान गर्नेछन्, तब उनी आफ्नो परिवारसहित नष्ट हुनेछन् ।। ३१ ।।
एवं सुमन्त्रितार्थास्ते गुरुणार्थानुदर्शिना ।
हित्वा त्रिविष्टप जग्मुः गीर्वाणाः कामरूपिणः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः हितकारी गुरु वृहस्पतिले यस्तो सल्लाह दिएपछि सबै देवताहरू इच्छा अनुसारको रूप धारण गरी स्वर्ग छोडेर हिँडे ।। ३२ ।।
देवेष्वथ निलीनेषु बलिर्वैरोचनः पुरीम् ।
देवधानीमधिष्ठाय वशं निन्ये जगत्त्रयम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरू लुकेपछि विरोचनपुत्र बलिले अमरावतीमा आफ्नो अधिकार जमाए र तीनै लोकलाई आफ्नो वशमा पारे ।। ३३ ।।
तं विश्वजयिनं शिष्यं भृगवः शिष्यवत्सलाः ।
शतेन हयमेधानां अनुव्रतं अयाजयन् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः बलि विश्वविजयी भएपछि शिष्यवत्सल भृगुवंशीहरूले आफ्ना अनुगत शिष्यद्वारा सयवटा अश्वमेध यज्ञहरू सम्पन्न गराए ।। ३४ ।।
ततस्तदनुभावेन भुवनत्रयविश्रुताम् ।
कीर्तिं दिक्षुवितन्वानः स रेज उडुराडिव ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः ती यज्ञहरूको प्रभावले बलिको कीर्ति तीनै लोक र दशै दिशामा फैलियो। उनी ताराहरूका राजा चन्द्रमा झैँ शोभायमान देखिए ।। ३५ ।।
बुभुजे च श्रियं स्वृद्धां द्विजदेवोपलम्भिताम् ।
कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यमानो महामनाः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मण र देवताहरूको कृपाले प्राप्त समृद्ध राज्यवैभवलाई ती उदारमना बलिले आफूलाई कृतकृत्य ठान्दै उपभोग गर्न थाले ।। ३६ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
अष्टमस्कन्धे पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५
॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
कथाको सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको आठौँ स्कन्धको यस पन्ध्रौँ अध्यायमा दैत्यराज बलिको अभ्युदय र स्वर्ग विजयको रोमाञ्चक वर्णन गरिएको छ। कथाको सुरुवातमा राजा परीक्षित्ले भगवान् विष्णुले वामन अवतार लिएर बलिलाई किन बाँध्नुभयो भन्ने जिज्ञासा राख्छन्। शुकदेवजीले यसको पृष्ठभूमि बताउँदै भन्नुहुन्छ कि पहिले इन्द्रसँग पराजित भई मृतप्राय भएका बलिलाई शुक्राचार्यले सञ्जीवनी विद्याद्वारा पुनर्जीवित गराउनुभएको थियो। कृतज्ञ बलिले भृगुवंशी ब्राह्मणहरूको सेवा गरे र उनीहरूकै कृपाले 'विश्वजित' यज्ञ सम्पन्न गरी दिव्य रथ, अजेय धनुष र कवच प्राप्त गरे। आफ्ना हजुरबुबा प्रह्लादको आशीर्वाद र ब्राह्मणहरूको तेजले युक्त भएर बलिले विशाल सेनाका साथ देवताहरूको राजधानी अमरावतीमा आक्रमण गरे। अमरावतीको वर्णन गर्दै यस अध्यायले त्यहाँको वैभव, विश्वकर्माद्वारा निर्मित संरचना र सुगन्धित वातावरणको सजीव चित्रण गरेको छ। बलिको प्रलयकारी रूप देखेर डराएका इन्द्रले गुरु बृहस्पतिसँग सल्लाह माग्दा गुरुले अहिले बलिको तेज ब्राह्मणहरूको शक्तिले गर्दा अजेय रहेको र उनीसँग युद्ध गर्नु व्यर्थ हुने बताउनुभयो। गुरुको आज्ञा शिरोधार्य गरी देवताहरू स्वर्ग छोडेर गुप्तवास गए। त्यसपछि बलिले सहजै स्वर्गमा अधिकार जमाए र तीनै लोकको शासन सम्हाले। भृगुवंशीहरूले उनलाई सयवटा अश्वमेध यज्ञ गराएर उनको कीर्तिलाई चन्द्रमा झैँ उज्ज्वल तुल्याए। यसरी बलि एक धर्मपरायण र शक्तिशाली सम्राटको रूपमा स्थापित भएको वृत्तान्त यस अध्यायमा समेटिएको छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले 'शक्ति र समृद्धिको स्रोत' एवं 'समयको गति' लाई सुन्दर ढङ्गले प्रस्ट्याएको छ। पहिलो महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको 'ब्राह्मण-तेज' वा आध्यात्मिक शक्तिको महिमा हो; जसको कृपाले एउटा पराजित दैत्य पनि त्रैलोक्यको अधिपति बन्न सक्छ। दोस्रो पक्ष, 'विनय र सेवा' हो; बलिले आफ्ना गुरु र ब्राह्मणहरूको सेवा गरेर नै अजेय शक्ति प्राप्त गरेका हुन्, जसले देखाउँछ कि भौतिक बलभन्दा सेवाबाट आर्जित शक्ति ठुलो हुन्छ। तेस्रो, यसले 'कालको अपरिहार्यता' लाई बुझाउँछ; गुरु बृहस्पतिले देवताहरूलाई समय अनुकूल नभएसम्म प्रतीक्षा गर्न भन्नुले के सङ्केत गर्छ भने संसारमा कसैको पनि समय सधैँ एकनाश रहँदैन। इन्द्र जस्ता शक्तिशालीको पनि दिन ढल्न सक्छ र बलिको उदय हुन सक्छ। चौथो पक्ष, स्वर्गको वर्णनले मानवीय इच्छा र सुखको उच्चतम पराकाष्ठालाई सङ्केत गर्छ, तर त्यस्तो स्वर्ग पनि स्थायी छैन भन्ने कुरा देवताहरूको पलायनले सिद्ध गर्छ। अन्त्यमा, 'अभिमान र पतन' को सूक्ष्म चेतावनी पनि यहाँ छ; जबसम्म बलि ब्राह्मणको अधीनमा रहन्छन्, उनी सुरक्षित छन्, तर अहंकारले ब्राह्मणको अपमान गर्दा पतन निश्चित छ भन्ने दर्शनले मानिसलाई सधैँ सचेत रहन सिकाउँछ।
No comments:
Post a Comment