भागवत दर्शन: प्रथमः स्कंधः

प्रथमः स्कंधः - षष्ठोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराण

प्रथमः स्कंधः - षष्ठोऽध्यायः

सूत उवाच ।

(अनुष्टुप्)
एवं निशम्य भगवान् देवर्षेर्जन्म कर्म च ।
भूयः पप्रच्छ तं ब्रह्मन् व्यासः सत्यवतीसुतः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– हे शौनकजी! यसरी देवर्षि नारदको जन्म र उहाँले गर्नुभएको साधनाका बारेमा सुनेर सत्यवतीनन्दन भगवान् व्यासजीले पुनः यस्तो प्रश्न गर्नुभयो ।।१।।

व्यास उवाच ।
भिक्षुभिर्विप्रवसिते विज्ञानादेष्टृभिस्तव ।
वर्तमानो वयस्याद्ये ततः किमकरोद्भवान् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः व्यासजीले सोध्नुभयो– हे नारदजी! ज्ञानको उपदेश दिने ती महात्माहरू त्यहाँबाट प्रस्थान गरेपछि तपाईंले के गर्नुभयो? त्यस समयमा तपाईं बालक नै हुनुहुन्थ्यो, त्यसपछिको जीवन कसरी बिताउनुभयो? ।।२।।

स्वायंभुव कया वृत्त्या वर्तितं ते परं वयः ।
कथं चेदमुदस्राक्षीः काले प्राप्ते कलेवरम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे स्वायम्भुव! तपाईंले आफ्नो बाँकी जीवन कुन वृत्तिले बिताउनुभयो र समय आएपछि कुन विधिले आफ्नो त्यो पुराना शरीर त्याग गर्नुभयो? ।।३।।

प्राक्कल्पविषयामेतां स्मृतिं ते सुरसत्तम ।
न ह्येष व्यवधात्काल एष सर्वनिराकृतिः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे देवश्रेष्ठ! यो समय त सबै वस्तुलाई विनाश गर्ने तत्त्व हो, तर यसले तपाईंको पूर्वकल्पको स्मृतिलाई कसरी बाधा पुऱ्याएन अर्थात् तपाईंलाई अघिल्लो जन्मको कुरा कसरी सम्झना भइरह्यो? ।।४।।

नारद उवाच ।
भिक्षुभिर्विप्रवसिते विज्ञानादेष्टृभिर्मम ।
वर्तमानो वयस्याद्ये तत एतदकारषम् ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो– मलाई ज्ञानको उपदेश दिने ती महात्माहरू गएपछि, बालक अवस्थामा रहेको मैले यस्तो काम गरेँ ।।५।।

एकात्मजा मे जननी योषिन्मूढा च किङ्करी ।
मय्यात्मजेऽनन्यगतौ चक्रे स्नेहानुबंधनम् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः मेरी आमाको म एउटा मात्र छोरा थिएँ । उनी एक त स्त्री, त्यसमा पनि अज्ञानी र अर्काकी दासी थिइन् ।
मेरो सहारा पनि आमाबाहेक कोही थिएन र उनी पनि म छोराप्रति अत्यन्त स्नेहको बन्धनमा बाँधिएकी थिइन् ।।६।।

सास्वतंत्रा न कल्पासीद् योगक्षेमं ममेच्छती ।
ईशस्य हि वशे लोको योषा दारुमयी यथा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः उनी मेरो योगक्षेम (भरणपोषण) को इच्छा राख्थिन्, तर पराधीन भएकाले मलाई राम्रो हेरचाह गर्न समर्थ थिइनन् । जसरी काठको पुतली नचाउनेको इच्छामा नाच्छ, त्यसैगरी यो सारा संसार भगवान्कै अधीनमा छ ।।७।।

अहं च तद्ब्रह्मकुले ऊषिवांस्तदपेक्षया ।
दिग्देशकालाव्युत्पन्नो बालकः पञ्चहायनः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः म पनि आमाको स्नेहको अपेक्षा राखेर त्यही ब्राह्मण बस्तीमा बसिरहेँ । त्यस बेला मेरो उमेर मात्र पाँच वर्षको थियो र मलाई दिशा, देश तथा काल आदिका बारेमा केही ज्ञान थिएन ।।८।।

एकदा निर्गतां गेहाद् दुहन्तीं निशि गां पथि ।
सर्पोऽदशत्पदा स्पृष्टः कृपणां कालचोदितः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः एक दिन रातीको समयमा मेरी दीन आमा गाई दुहुनका लागि घरबाट बाहिर निस्कनुभएको थियो । बाटोमा कालको प्रेरणाले एउटा सर्पलाई उहाँको खुट्टाले कुल्चन पुग्यो र त्यसै सर्पले उहाँलाई डस्यो ।।९।।

तदा तदहमीशस्य भक्तानां शमभीप्सतः ।
अनुग्रहं मन्यमानः प्रातिष्ठं दिशमुत्तराम् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस बेला मैले आमाको मृत्युलाई आफ्ना भक्तहरूको कल्याण चाहने भगवान्कै अनुग्रह ठानेँ र म उत्तर दिशातिर प्रस्थान गरेँ ।।१०।।

स्फीताञ्जनपदांस्तत्र पुरग्रामव्रजाकरान् ।
खेटखर्वटवाटीश्च वनान्युपवनानि च ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस दिशाको यात्रामा मैले धनधान्यले सम्पन्न जनपद, नगर, गाउँ, गोठ, खानी, साना बस्ती, बगैँचा, वन र उपवनहरू पार गरेँ ।।११।।

चित्रधातुविचित्राद्रीन् इभभग्नभुजद्रुमान् ।
जलाशयान् शिवजलान् नलिनीः सुरसेविताः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः मैले अनेक धातुहरूले विचित्र बनेका पर्वतहरू र हात्तीहरूले हाँगा भाँचेका रुखहरू देखेँ । साथै देवताहरूले सेवन गर्ने कमलका फूलहरू फुलेका र शीतल जलले भरिएका तलाउहरू पनि देखेँ ।।१२।।

चित्रस्वनैः पत्ररथैः विभ्रमद् भ्रमरश्रियः ।
नलवेणुशरस्तम्ब कुशकीचकगह्वरम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः ती वनहरूमा अनेक चराचुरुङ्गीहरूको मधुर स्वर सुनिन्थ्यो र भौँराहरू झुम्मिरहेका थिए । म नरकट, बाँस, शर, कुश र किचक जस्ता वनस्पतिले भरिएका दुर्गम स्थानहरू पार गर्दै अगाडि बढेँ ।।१३।।

एक एवातियातोऽहं अद्राक्षं विपिनं महत् ।
घोरं प्रतिभयाकारं व्यालोलूकशिवाजिरम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः म एक्लै हिँड्दाहिँड्दै एउटा यस्तो घोर र भयानक जङ्गलमा पुगेँ, जो हेर्दैमा डरलाग्दो थियो र जहाँ सर्प, उल्लु तथा स्यालहरू जताततै देखिन्थे ।।१४।।

परिश्रान्तेन्द्रियात्माहं तृट्परीतो बुभुक्षितः ।
स्नात्वा पीत्वा ह्रदे नद्या उपस्पृष्टो गतश्रमः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः हिँड्दाहिँड्दै मेरा इन्द्रियहरू शिथिल भए, मलाई भोक र प्यासले निकै सतायो । त्यसपछि एउटा नदीको दहमा स्नान गरेर र जल पिएर आचमन गरेपछि मेरो थकान मेटियो ।।१५।।

तस्मिन्निर्मनुजेऽरण्ये पिप्पलोपस्थ आश्रितः ।
आत्मनात्मानमात्मस्थं यथाश्रुतमचिन्तयम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो निर्जन जङ्गलमा एउटा पिपलको रुखमुनि आसन जमाएर बसेँ । मैले महात्माहरूबाट जसरी सुनेको थिएँ, त्यसैअनुसार आफ्नो अन्तःकरणमा रहेका परमात्माको ध्यान गर्न थालेँ ।।१६।।

ध्यायतश्चरणांभोजं भावनिर्जितचेतसा ।
औत्कण्ठ्याश्रुकलाक्षस्य हृद्यासीन्मे शनैर्हरिः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः भक्तिभावले वशीभूत भएको चित्तद्वारा भगवान्को चरणकमलको ध्यान गर्दा मेरो मनमा तीव्र उत्कण्ठा जाग्यो । आँखाबाट हर्षका आँसु बग्न थाले र विस्तारै विस्तारै मेरो हृदयमा भगवान् प्रकट हुनुभयो ।।१७।।

प्रेमातिभरनिर्भिन्न पुलकाङ्गोऽतिनिर्वृतः ।
आनंदसंप्लवे लीनो नापश्यमुभयं मुने ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे मुने! त्यस समय प्रेमको अतिशयताले गर्दा मेरो शरीर रोमाञ्चित भयो र म निकै सुखी भएँ । म आनन्दको समुद्रमा यसरी डुबेँ कि मलाई आफ्नो शरीर र बाहिरी संसार दुवैको भान रहेन ।।१८।।

रूपं भगवतो यत्तन् मनःकान्तं शुचापहम् ।
अपश्यन् सहसोत्तस्थे वैक्लव्याद् दुर्मना इव ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को त्यो मनमोहक र शोकनाशक स्वरूप अचानक ओझेल भयो । त्यसपछि म व्याकुल भएँ र अत्यन्त खिन्न मन लिएर आसनबाट उठेँ ।।१९।।

दिदृक्षुस्तदहं भूयः प्रणिधाय मनो हृदि ।
वीक्षमाणोऽपि नापश्यं अवितृप्त इवातुरः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः मैले त्यो स्वरूपलाई पुनः हेर्ने इच्छाले मनलाई हृदयमा एकाग्र गरेँ, तर पटक-पटक प्रयास गर्दा पनि दर्शन पाउन सकिनँ र अतृप्त रोगी झैँ व्याकुल भएँ ।।२०।।

एवं यतन्तं विजने मामाहागोचरो गिराम् ।
गंभीरश्लक्ष्णया वाचा शुचः प्रशमयन्निव ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यो निर्जन स्थानमा मेरो यस्तो प्रयास देखेर इन्द्रियहरूभन्दा पर रहनुभएका भगवान्ले मेरो शोकलाई शान्त पार्दै गम्भीर र मधुर वाणीमा भन्नुभयो ।।२१।।

हन्तास्मिन् जन्मनि भवान् मा मां द्रष्टुमिहार्हति ।
अविपक्वकषायाणां दुर्दर्शोऽहं कुयोगिनाम् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे नारद! दुःखको कुरा त यो छ कि यस जन्ममा तिमीले मेरो दर्शन पुनः पाउन सक्दैनौ । जसका हृदयका वासनाहरू पूर्ण रूपमा नष्ट भएका छैनन्, त्यस्ता अपूर्ण योगीहरूका लागि मेरो दर्शन दुर्लभ छ" ।।२२।।

सकृद् यद् दर्शितं रूपं एतत्कामाय तेऽनघ ।
मत्कामः शनकैः साधु सर्वान् मुञ्चति हृच्छयान् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे निष्पाप बालक! तिम्रो हृदयमा मलाई प्राप्त गर्ने अभिलाषा जगाउनका लागि मात्र मैले एक पटक आफ्नो रूप देखाएको हुँ । मेरो दर्शनको इच्छा गर्ने साधकले विस्तारै मनका सबै वासनाहरूलाई त्यागिदिन्छ" ।।२३।।

सत्सेवयाऽदीर्घया ते जाता मयि दृढा मतिः ।
हित्वावद्यमिमं लोकं गन्ता मज्जनतामसि ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "थोरै समयको सन्त-सेवाबाटै तिम्रो बुद्धि ममा स्थिर भइसकेको छ । अब तिमीले यो दोषयुक्त शरीर त्यागेपछि मेरो पार्षदका रूपमा मलाई प्राप्त गर्नेछौ" ।।२४।।

मतिर्मयि निबद्धेयं न विपद्येत कर्हिचित् ।
प्रजासर्गनिरोधेऽपि स्मृतिश्च मदनुग्रहात् ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "ममा लागेको तिम्रो यो बुद्धि कहिल्यै विचलित हुनेछैन । सृष्टिको प्रलय हुँदा पनि मेरो अनुग्रहले तिमीलाई आफ्नो पूर्वजन्मको स्मृति भइरहनेछ" ।।२५।।

(इन्द्रवंशा)
एतावदुक्त्वोपरराम तन्महद्
   भूतं नभोलिङ्गमलिङ्गमीश्वरम् ।
अहं च तस्मै महतां महीयसे
   शीर्ष्णावनामं विदधेऽनुकंपितः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः आकाश जस्तै व्यापक र आकाररहित ती सर्वशक्तिमान् परमेश्वर यति भनेर मौन हुनुभयो । उहाँको यस्तो महान् कृपा अनुभव गरेर मैले ती महान्भन्दा पनि महान् ईश्वरलाई शिर झुकाएर नमस्कार गरेँ ।।२६।।

नामान्यनन्तस्य हतत्रपः पठन्
   गुह्यानि भद्राणि कृतानि च स्मरन् ।
गां पर्यटन् तुष्टमना गतस्पृहः
   कालं प्रतीक्षन् विमदो विमत्सरः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि मैले लोकलाज र अहङ्कारलाई त्यागेर अनन्त भगवान्का मङ्गलमय नाम र रहस्यमयी लीलाहरूको कीर्तन र स्मरण गर्न थालेँ । म कामनाहरूबाट मुक्त भई सन्तुष्ट मनले समयको प्रतीक्षा गर्दै पृथ्वीमा विचरण गर्न थालेँ ।।२७।।

(अनुष्टुप्)
एवं कृष्णमतेर्ब्रह्मन् असक्तस्यामलात्मनः ।
कालः प्रादुरभूत्काले तडित्सौदामनी यथा ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन् व्यासजी! यसरी भगवान् श्रीकृष्णमा मन एकाग्र गरेका र आशक्तिरहित शुद्ध चित्त भएका मेरो मृत्युको समय त्यसरी नै आयो, जसरी अचानक बिजुली चम्किन्छ ।।२८।।

प्रयुज्यमाने मयि तां शुद्धां भागवतीं तनुम् ।
आरब्धकर्मनिर्वाणो न्यपतत् पांचभौतिकः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मलाई शुद्ध दिव्य भागवत-शरीर प्राप्त हुने बेला भयो, तब मेरा प्रारब्ध कर्महरू समाप्त भए र मेरो यो पाँच तत्त्वले बनेको भौतिक शरीर समाप्त भयो ।।२९।।

कल्पान्त इदमादाय शयानेऽम्भस्युदन्वतः ।
शिशयिषोरनुप्राणं विविशेऽन्तरहं विभोः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः कल्पको अन्तमा जब भगवान् नारायण प्रलयको जलमा शयन गर्न लाग्नुभयो, तब सृष्टिकर्ता ब्रह्माजी उहाँको हृदयमा प्रवेश गर्नुभयो र म पनि ब्रह्माजीको साससँगै उहाँकै शरीरभित्र प्रवेश गरेँ ।।३०।।

सहस्रयुगपर्यन्ते उत्थायेदं सिसृक्षतः ।
मरीचिमिश्रा ऋषयः प्राणेभ्योऽहं च जज्ञिरे ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्रह्माजीको एक हजार युगको रात बितेपछि उहाँले पुनः सृष्टि गर्ने इच्छा गर्नुभयो । त्यस बेला मरिचि आदि ऋषिहरूसँगै म पनि ब्रह्माजीका प्राणहरूबाट प्रकट भएँ ।।३१।।

अंतर्बहिश्च लोकान् त्रीन् पर्येम्यस्कन्दितव्रतः ।
अनुग्रहात् महाविष्णोः अविघातगतिः क्वचित् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि म अखण्ड ब्रह्मचर्य व्रतको पालना गर्दै भगवान् महाविष्णुको कृपाले तीनै लोक र वैकुण्ठसम्म पनि विना रोकतोक आवतजावत गरिरहन्छु ।।३२।।

देवदत्तामिमां वीणां स्वरब्रह्मविभूषिताम् ।
मूर्च्छयित्वा हरिकथां गायमानश्चराम्यहम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्बाट प्राप्त भएको र स्वरब्रह्मले विभूषित यस वीणालाई बजाउँदै म श्रीहरिका कथाहरू गाएर संसारमा विचरण गर्दछु ।।३३।।

प्रगायतः स्ववीर्याणि तीर्थपादः प्रियश्रवाः ।
आहूत इव मे शीघ्रं दर्शनं याति चेतसि ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब म भगवान्का दिव्य लीलाहरूको गान गर्दछु, तब उहाँको चरणकमलको कीर्ति सुन्न चाहने ती प्रभु मलाई बोलाए झैँ गरी तुरुन्तै मेरो हृदयमा आएर दर्शन दिनुहुन्छ ।।३४।।

एतद्ध्यातुरचित्तानां मात्रास्पर्शेच्छया मुहुः ।
भवसिन्धुप्लवो दृष्टो हरिचर्यानुवर्णनम् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको चित्त विषय-भोगको इच्छाले व्याकुल भएको छ, उनीहरूका लागि श्रीहरिको लीला-गान नै संसाररूपी समुद्रबाट पार लगाउने बलियो डुङ्गा साबित भएको छ ।।३५।।

यमादिभिर्योगपथैः कामलोभहतो मुहुः ।
मुकुंदसेवया यद्वत् तथात्माद्धा न शाम्यति ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः काम र लोभ आदिले सताइएको मन भगवान् श्रीकृष्णको सेवा र कथाबाट जति चाँडो शान्त हुन्छ, त्यति चाँडो यम-नियम आदि योगका मार्गहरूबाट शान्त हुँदैन ।।३६।।

सर्वं तदिदमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं त्वयानघ ।
जन्मकर्मरहस्यं मे भवतश्चात्मतोषणम् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे निष्पाप व्यासजी! तपाईंले मेरो जन्म र साधनाका बारेमा जुन प्रश्न सोध्नुभएको थियो, त्यसको सबै रहस्य तपाईंको आत्म-सन्तुष्टिका लागि मैले बताइदिएँ ।।३७।।

सूत उवाच । एवं संभाष्य भगवान् नारदो वासवीसुतम् ।
आमंत्र्य वीणां रणयन् ययौ यादृच्छिको मुनिः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः सूतजीले भन्नुभयो– हे शौनकादि ऋषिहरू! यसरी व्यासजीसँग कुराकानी गरेपछि देवर्षि नारद उहाँसँग बिदा मागेर र वीणा बजाउँदै आफ्नो इच्छाअनुसार स्वच्छन्द रूपले प्रस्थान गर्नुभयो ।।३८।।

अहो देवर्षिर्धन्योऽयं यत्कीर्तिं शार्ङ्गधन्वनः ।
गायन्माद्यन्निदं तंत्र्या रमयत्यातुरं जगत ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः अहो! यी देवर्षि नारद कति धन्य हुनुहुन्छ, जो स्वयं भगवान्को कीर्ति वीणामा गाएर आनन्दित हुनुहुन्छ र यो दुःखले पीडित जगत्लाई पनि आनन्दित बनाइरहनुभएको छ ।।३९।।

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे व्यासनारदसंवादे षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥

🌸 •••••••••• 🌸

🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸

अध्याय सारांश

यस अध्यायमा देवर्षि नारदले आफ्नो पूर्वजन्मको बाँकी वृत्तान्त र सिद्धिको कथा व्यासजीलाई सुनाउनुभएको छ। नारदजीको पूर्वजन्ममा आमाको मृत्यु भएपछि उहाँले यसलाई भगवान्को विशेष कृपा मान्नुभयो। उहाँ उत्तर दिशातिर यात्रा गर्दै घना जङ्गल, पर्वत र नदीहरू पार गरेर एउटा निर्जन स्थानमा पुग्नुभयो। एउटा पिपलको रुखमुनि बसेर उहाँले सन्तहरूबाट सिकेको विधिअनुसार परमात्माको ध्यान गर्न थाल्नुभयो। ध्यान गर्दा उहाँको हृदयमा भगवान्को दिव्य स्वरूप प्रकट भयो। त्यो क्षणिक दर्शनले नारदजीलाई अपार आनन्द र प्रेममा डुबायो। तर केही समयपछि त्यो स्वरूप अचानक ओझेल भयो र उहाँ व्याकुल हुनुभयो। उहाँले पुनः दर्शनका लागि निकै प्रयास गर्नुभयो तर सफल हुनुभएन। त्यस बेला आकाशवाणीमार्फत भगवान्ले उहाँलाई सम्बोधन गर्नुभयो। भगवान्ले भन्नुभयो कि यस जन्ममा पुनः दर्शन सम्भव छैन किनकि हृदयमा अझै केही वासना बाँकी छन्। एक पटक दर्शन दिनुको उद्देश्य नारदको मनमा भगवान्प्रति तीव्र उत्कण्ठा जगाउनु मात्र थियो। भगवान्ले आश्वासन दिनुभयो कि अर्को जन्ममा उहाँ पार्षदका रूपमा भगवान्को निकट हुनुहुनेछ। यो सुनेपछि नारदजीले बाँकी जीवन भगवान्को नाम संकीर्तन र स्मरणमा बिताउनुभयो। उहाँ कुनै पनि लौकिक लज्जा र अहङ्कार नगरी पृथ्वीमा विचरण गर्नुभयो। समय आएपछि उहाँको भौतिक शरीर बिजुली चम्के झैँ शान्तपूर्वक त्याग भयो। प्रलयको समयमा उहाँ ब्रह्माजीको शरीरभित्र प्रवेश गर्नुभयो। कल्पको अन्त्यमा ब्रह्माजीले पुनः सृष्टि गर्दा नारदजी उहाँको प्राणबाट प्रकट हुनुभयो। यो नयाँ जन्ममा उहाँलाई भगवान्ले 'स्वरब्रह्म' ले युक्त वीणा प्रदान गर्नुभयो। त्यसपछि नारदजी तीनै लोकमा विना कुनै बाधा आवतजावत गर्न समर्थ हुनुभयो। उहाँ सधैँ वीणा बजाउँदै भगवान्को यश गाउनुहुन्छ। नारदजीले भन्नुभयो कि जब उहाँले कथा गाउनुहुन्छ, भगवान् आफैँ उहाँको हृदयमा आउनुहुन्छ। उहाँका अनुसार संसारको विषय-वासनाले व्याकुल भएकाहरूका लागि हरिकथा नै सबैभन्दा ठूलो डुङ्गा हो। योगका अन्य मार्गहरूभन्दा भक्ति मार्गले मनलाई छिटो शान्ति प्रदान गर्दछ। नारदजीले व्यासजीलाई आफ्नो जन्म र कर्मको यो रहस्य बताएर त्यहाँबाट बिदा लिनुभयो। सूतजी भन्नुहुन्छ कि नारदजी धन्य हुनुहुन्छ किनकि उहाँ स्वयं पनि आनन्दमा हुनुहुन्छ र अरूलाई पनि आनन्द बाँडिरहनुभएको छ। यसरी नारदजीको उपदेशले व्यासजीको मनमा नयाँ उत्साह र स्पष्टता आयो। यो अध्यायले कसरी एक साधारण दासी पुत्र देवर्षि बन्न सफल भए भन्ने प्रेरणादायी यात्रा प्रस्तुत गरेको छ। अन्ततः नारदजीले व्यासजीलाई भागवत रचना गर्न पूर्ण रूपमा तयार पार्नुभयो।

दार्शनिक पक्ष

यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष निकै गहिरो छ। यसले के सिकाउँछ भने प्रतिकूल परिस्थिति (जस्तै आमाको मृत्यु) पनि भक्तका लागि ईश्वरको अनुग्रह हुन सक्छ यदि दृष्टिकोण आध्यात्मिक छ भने। 'अविपक्वकषायाणाम्' अर्थात् वासना बाँकी रहेसम्म ईश्वरको पूर्ण साक्षात्कार हुँदैन भन्ने सिद्धान्त यहाँ स्पष्ट गरिएको छ। साधनाको एउटा चरणमा ईश्वरले दर्शन दिएर फेरि लुक्नुको अर्थ साधकको उत्कण्ठा बढाउनु हो, जसलाई 'विरह-भक्ति' भनिन्छ। भौतिक शरीर पञ्चतत्त्वमा विलीन भए पनि दिव्य शरीर र स्मृतिको निरन्तरता सम्भव छ भन्ने दर्शन यहाँ पाइन्छ। यसले ज्ञानयोग र कर्मयोगभन्दा भक्तियोगलाई छिटो फल दिने मार्गका रूपमा स्थापित गरेको छ। वीणा र स्वरब्रह्मको चर्चाले ध्वनि र संगीतको आध्यात्मिक शक्तिलाई दर्साउँछ। प्रलयमा पनि स्मृति सुरक्षित रहनुले आत्माको अमरता र ईश्वरको विशेष अनुग्रहलाई पुष्टि गर्छ। संसारलाई 'भवसिन्धु' र हरिकथालाई 'प्लव' (डुङ्गा) मान्नु यसको प्रमुख रुपक हो। यसले 'अस्कन्दितव्रतः' अर्थात् अखण्ड व्रत र सन्त-सेवाको महत्त्वलाई सफलताको आधार मानेको छ। समग्रमा, यो अध्यायले जीवलाई भौतिक बन्धनबाट मुक्त गरी दिव्य पार्षदको स्थितिमा पुऱ्याउने प्रक्रियाको दार्शनिक व्याख्या गर्दछ।