श्रीमद्भागवत महापुराण
दशमः स्कंधः – एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
(अनुष्टुप्)
स गत्वा हास्तिनपुरं पौरवेन्द्रयशोऽङ्कितम् ।
ददर्श तत्राम्बिकेयं सभीष्मं विदुरं पृथाम् ॥ १ ॥
सहपुत्रं च बाह्लीकं भारद्वाजं सगौतमम् ।
कर्णं सुयोधनं द्रौणिं पाण्डवान्सुहृदोऽपरान् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे महाराज ! पुरुवंशीहरूको कीर्तिले सिँगारिएको हस्तिनापुरमा पुगेपछि अक्रूरले धृतराष्ट्र, भीष्म, विदुर, कुन्ती, बाह्लिक र उनका छोरा सोमदत्त, द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, कर्ण, दुर्योधन, अश्वत्थामा, युधिष्ठिर आदि पाँच पाण्डव तथा अरू इष्टमित्रसित भेट गरे ।। १–२ ।।
यथावदुपसङ्गम्य बन्धुभिर्गान्दिनीसुतः ।
सम्पृष्टस्तैः सुहृद्वार्तां स्वयं चापृच्छदव्ययम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः अक्रूरले विधिपूर्वक सबै बन्धुबान्धवसँग भेट गरिसकेपछि उनीहरूको सन्चो-बिसन्चो आदि सम्बन्धमा सोधपुछ गरे र स्वयंले पनि हस्तिनापुरको कुशल मङ्गलका बारेमा सोधे ।। ३ ।।
उवास कतिचिन्मासान् राज्ञो वृत्तविवित्सया ।
दुष्प्रजस्याल्पसारस्य खलच्छन्दानुवर्तिनः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसपछि, दुष्ट मन्त्रीहरूको सल्लाहअनुसार चल्ने, आफ्ना दुष्ट छोराहरूको इच्छाविरुद्ध केही गर्न नसक्ने र विवेकहीन राजा धृतराष्ट्रले पाण्डवहरूका साथमा कस्तो व्यवहार गर्दछन् भन्ने कुरा बुझ्नका लागि अक्रूरजी केही महिनासम्म हस्तिनापुरमै बसे ।। ४ ।।
तेज ओजो बलं वीर्यं प्रश्रयादींश्च सद्गुणान् ।
प्रजानुरागं पार्थेषु न सहद्भिश्चिकीर्षितम् ॥ ५ ॥
कृतं च धार्तराष्ट्रैर्यद् गरदानाद्यपेशलम् ।
आचख्यौ सर्वमेवास्मै पृथा विदुर एव च ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः कुन्तीपुत्र पाण्डवहरूमा भएको तेज, ओज, बल, पराक्रम र विनयशीलता जस्ता सद्गुणहरू तथा उनीहरूप्रति प्रजाको अनुराग देखेर त्यो सहन नसकी धृतराष्ट्रका छोराहरूले पाण्डवहरूलाई विष खुवाउने र मार्न खोज्ने जस्ता जुन-जुन अनेकौँ दुष्कर्महरू गरेका थिए, ती सबै कुरा कुन्ती र विदुरले अक्रूरलाई बताए ।। ५–६ ।।
पृथा तु भ्रातरं प्राप्तमक्रूरमुपसृत्य तम् ।
उवाच जन्मनिलयं स्मरन्त्यश्रुकलेक्षणा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो भाइ अक्रूर आएको देखेर कुन्ती उनी नजिक आइन् र आफ्नो जन्मस्थान अर्थात् माइतीघरको स्मरण भएकाले आँखाभरि आँसु खसालेर भन्न लागिन् ।। ७ ।।
अपि स्मरन्ति नः सौम्य पितरौ भ्रातरश्च मे ।
भगिन्यौ भ्रातृपुत्राश्च जामयः सख्य एव च ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः हे प्यारा भाइ अक्रूर !
मेरा आमा-बुबा, भाइ, बहिनी, भदाहरू, कुलका स्त्रीहरू तथा सखी-सङ्गिनीहरूले के मलाई कहिलेकाहीँ सम्झन्छन् त ? ।। ८ ।।
पैतृष्वसेयान् स्मरति रामश्चाम्बुरुहेक्षणः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः शरणमा आएकालाई रक्षा गर्ने र भक्तवत्सल मेरा भतिजाहरू कमल नयन भएका श्रीकृष्ण र बलरामले आफ्ना फुपुका छोराहरूलाई (पाण्डवहरूलाई) सम्झन्छन् त ? ।। ९ ।।
सपत्न्मध्ये शोचन्तीं वृकाणां हरिणीमिव ।
सान्त्वयिष्यति मां वाक्यैः पितृहीनांश्च बालकान् ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः ब्वाँसाहरूको बीचमा परेकी मृगी झैँ शत्रुहरूको बीचमा परेर शोक गरिरहेकी मलाई र मेरा यी अनाथ बालकहरूलाई के श्रीकृष्णले यहाँ आएर आफ्नो मधुर वाणीले सान्त्वना देलान् त ? ।। १० ।।
कृष्ण कृष्ण महायोगिन् विश्वात्मन् विश्वभावन ।
प्रपन्नां पाहि गोविन्द शिशुभिश्चावसीदतीम् ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कृष्ण ! हे महायोगिन् ! हे विश्वात्मन् ! हे विश्वभावन ! हे गोविन्द ! म हजुरको शरणमा परेकी छु । आफ्ना बालक छोराहरूसहित दुःख भोगिरहेकी मेरो हजुरले रक्षा गर्नुहोस् ।। ११ ।।
नान्यत्तव पदाम्भोजात् पश्यामि शरणं नृणाम् ।
बिभ्यतां मृत्युसंसारादीश्वरस्यापवर्गिकात् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः मृत्युमय यस संसारदेखि डराएका मानिसहरूका लागि मोक्षदाता ईश्वरका रूपमा रहेका हजुरको चरणकमलबाहेक मैले अरू कुनै शरण देखेकी छैन ।। १२ ।।
नमः कृष्णाय शुद्धाय ब्रह्मणे परमात्मने ।
योगेश्वराय योगाय त्वामहं शरणं गता ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः शुद्ध परब्रह्म परमात्मा, योगेश्वर र योगस्वरूप हजुर श्रीकृष्णलाई मेरो नमस्कार छ । म हजुरको शरणमा परेकी छु ।। १३ ।।
शुक उवाच –
प्रारुदद् दुखिता राजन् भवतां प्रपितामही ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन् ! यस प्रकार आफ्ना स्वजन तथा जगदीश्वर श्रीकृष्णलाई सम्झेर तपाईंकी प्रपितामही कुन्ती अत्यन्त दुःखी भई रुन लागिन् ।। १४ ।।
समदुःखसुखोऽक्रूरो विदुरश्च महायशाः ।
सान्त्वयामासतुः कुन्तीं तत्पुत्रोत्पत्तिहेतुभिः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः सुख र दुःखलाई समान ठान्ने अक्रूर र महायशस्वी विदुर दुवैले कुन्तीका छोराहरूको अलौकिक जन्म र उद्देश्यको चर्चा गर्दै उनलाई सान्त्वना दिए ।। १५ ।।
यास्यन् राजानमभ्येत्य विषमं पुत्रलालसम् ।
अवदत् सुहृदां मध्ये बन्धुभिः सौहृदोदितम् ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः मथुरा फर्कने बेलामा अक्रूरजीले आफ्ना छोराहरूप्रति अन्धो मोह राख्ने र पाण्डवहरूप्रति विषम व्यवहार गर्ने राजा धृतराष्ट्रकहाँ गएर आफ्ना इष्टमित्रहरूका बीचमा बन्धुहरूले पठाएको सन्देश सौहार्दपूर्ण रूपमा सुनाउन थाले ।। १६ ।।
अक्रूर उवाच–
भ्रातर्युपरते पाण्डावधुनाऽऽसनमास्थितः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः अक्रूरले भने– हे विचित्रवीर्यका पुत्र कुरुवंशको कीर्ति बढाउने महाराज धृतराष्ट्र ! तपाईंका भाइ पाण्डुको देहावसान भएकाले अहिले तपाईं राजसिंहासनमा विराजमान हुनुहुन्छ ।। १७ ।।
धर्मेण पालयन्नुर्वीं प्रजाः शीलेन रञ्जयन् । व
र्तमानः समः स्वेषु श्रेयः कीर्तिमवाप्स्यसि ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः यदि तपाईंले धर्मपूर्वक पृथ्वीको पालन गर्नुभयो, शील स्वभावले प्रजालाई प्रसन्न राख्नुभयो र आफ्ना तथा पाण्डुका छोराहरूमा समान व्यवहार गर्नुभयो भने मात्र तपाईंले परम कल्याण र कीर्ति प्राप्त गर्नुहुनेछ ।। १८ ।।
अन्यथा त्वाचरँल्लोके गर्हितो यास्यसे तमः ।
तस्मात् समत्वे वर्तस्व पाण्डवेष्वात्मजेषु च ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः यसको विपरीत व्यवहार गर्नुभयो भने लोकमा निन्दित हुनुहुनेछ र अन्तमा नरक जानुपर्नेछ । त्यसैले आफ्ना छोराहरू र पाण्डवहरूप्रति समभाव राख्नुहोस् ।। १९ ।।
नेह चात्यन्तसंवासः कस्यचित् केनचित् सह ।
राजन् स्वेनापि देहेन किमु जायात्मजादिभिः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् ! यहाँ कसैको पनि कसैसँग सधैँका लागि साथ रहँदैन । जब आफ्नो शरीरसँगै त विछोड निश्चित छ भने स्त्री, पुत्र आदिको के कुरा गर्नु ? ।। २० ।।
एकः प्रसूयते जन्तुरेक एव प्रलीयते ।
एकोऽनुभुङ्क्ते सुकृतमेक एव च दुष्कृतम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः यो जीव एक्लै जन्मन्छ र एक्लै मर्छ । उसले आफ्ना शुभ कर्मको फल (पुण्य) र अशुभ कर्मको फल (पाप) पनि एक्लै भोग्दछ ।। २१ ।।
अधर्मोपचितं वित्तं हरन्त्यन्येऽल्पमेधसः ।
सम्भोजनीयापदेशैर्जलानीव जलौकसः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी जलमा बस्ने जीवहरूले जल नै सिध्याउँछन्, त्यसरी नै अधर्मद्वारा आर्जन गरिएको मूर्खको धनलाई 'हामी तपाईंका आफन्त हौँ' भनी आश्रित हुनेहरूले नै समाप्त पारिदिन्छन् वा अरूले नै हरण गर्छन् ।। २२ ।।
पुष्णाति यानधर्मेण स्वबुद्ध्या तमपण्डितम् ।
तेऽकृतार्थं प्रहिण्वन्ति प्राणा रायः सुतादयः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसलाई उसले आफ्नो ठानेर अधर्मपूर्वक पाल्छ, ती प्राण, धन र पुत्र आदिले उसको स्वार्थ पूरा नहुँदै उसलाई बीचैमा छाडिदिन्छन् ।। २३ ।।
स्वयं किल्बिषमादाय तैस्त्यक्तो नार्थकोविदः ।
असिद्धार्थो विशत्यन्धं स्वधर्मविमुखस्तमः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी आफन्त र धनले छोडेपछि, आफ्नो वास्तविक हित नबुझ्ने र स्वधर्मबाट विमुख भएको त्यो पापी जीव आफूले गरेका पापका भारी बोकेर घोर नरकमा पर्दछ ।। २४ ।।
तस्माल्लोकमिमं राजन् स्वप्नमायामनोरथम् ।
वीक्ष्यायम्यात्मनाऽऽत्मानं समः शान्तो भव प्रभो ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः तसर्थ हे राजन् ! यस संसारलाई स्वप्न, माया वा मनको विलास मात्र सम्झेर धैर्यका साथ आफ्नो मनलाई वशमा राख्नुहोस् र सबैप्रति समान एवं शान्त हुनुहोस् ।। २५ ।।
धृतराष्ट्र उवाच–
तथानया न तृप्यामि मर्त्यः प्राप्य यथामृतम् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः धृतराष्ट्रले भने– हे दानपते अक्रूरजी ! जसरी मरणशील मनुष्य अमृत पाएर अघाउँदैन, त्यसैगरी तपाईंका यी कल्याणकारी वचन सुनेर म तृप्त भएको छैन ।। २६ ।।
तथापि सूनृता सौम्य हृदि न स्थीयते चले ।
पुत्रानुरागविषमे विद्युत् सौदामनी यथा ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सौम्य ! तपाईंका कुरा सत्य र प्रिय भए तापनि छोराहरूप्रतिको विषम अनुरागले गर्दा मेरो यो चञ्चल हृदयमा ती कुरा टिक्न सकेका छैनन्, जसरी आकाशमा चम्किने बिजुली स्थिर रहँदैन ।। २७ ।।
ईश्वरस्य विधिं को नु विधुनोत्यन्यथा पुमान् ।
भूमेर्भारावताराय योऽवतीर्णो यदोः कुले ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः ईश्वरको विधानलाई कुन मानिसले बदल्न सक्छ र ? जो भगवान् पृथ्वीको भार उतार्नका लागि यदुकुलमा अवतीर्ण हुनुभएको छ, उहाँकै इच्छा सर्वोपरि छ ।। २८ ।।
(वसंततिलका)
यो दुर्विमर्शपथया निजमाययेदं
सृष्ट्वा गुणान् विभजते तदनुप्रविष्टः ।
तस्मै नमो दुरवबोधविहारतन्त्र-
संसारचक्रगतये परमेश्वराय ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन भगवान्ले आफ्नो अचिन्त्य मायाद्वारा यस जगत्को सृष्टि गरेर यसैमा प्रवेश गरी गुणहरूको विभाग गर्नुहुन्छ, ती अगाध लीला भएका र संसारचक्रका नियन्ता परमेश्वरलाई मेरो नमस्कार छ ।। २९ ।।
शुक उवाच –
इत्यभिप्रेत्य नृपतेरभिप्रायं स यादवः ।
सुहृद्भिः समनुज्ञातः पुनर्यदुपुरीमगात् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे राजन् ! यस प्रकार महाराज धृतराष्ट्रको मनसाय बुझेर यादव अक्रूरले आफ्ना बन्धु-बान्धवहरूसँग बिदा लिई पुनः मथुरा (यदुपुरी) तर्फ प्रस्थान गरे ।। ३० ।।
शशंस रामकृष्णाभ्यां धृतराष्ट्रविचेष्टितम् ।
पाण्डवान् प्रति कौरव्य यदर्थं प्रेषितः स्वयम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कुरुवंशी राजन् ! जुन प्रयोजनका लागि उनलाई पठाइएको थियो, सोहीअनुसार उनले मथुरा पुगेर बलराम र श्रीकृष्णलाई धृतराष्ट्रले पाण्डवहरूप्रति गरिरहेको व्यवहारका बारेमा सबै कुरा विस्तारपूर्वक बताए ।। ३१ ।।
🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸
अध्याय सारांश
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध अन्तर्गतको यस उनन्चासौँ अध्यायमा श्रीकृष्णको आज्ञा शिरोधार्य गरी अक्रूर हस्तिनापुर गएको र त्यहाँको राजनीतिक एवं पारिवारिक अवस्थाको सूक्ष्म अध्ययन गरेको प्रसङ्ग उल्लेख गरिएको छ । हस्तिनापुर पुगेपछि अक्रूरले भीष्म, धृतराष्ट्र, विदुर, कुन्ती र पाण्डवहरू लगायत कुरुवंशका प्रमुख सदस्यहरूसँग भेटघाट गर्दछन् । त्यहाँ उनले केही महिना बसेर राजा धृतराष्ट्रको आफ्ना छोराहरूप्रतिको अन्धमोह र पाण्डवहरूप्रतिको अन्यायपूर्ण व्यवहारलाई नजिकबाट नियाल्ने अवसर पाउँछन् । कुन्तीले आफ्ना भाइ अक्रूरलाई देखेपछि अत्यन्त भावविह्वल भएर आफ्नो माइतीको कुशल मङ्गल सोध्छिन् र आफ्ना अनाथ बालकहरूको रक्षाका लागि श्रीकृष्णलाई पुकार्छिन् । उनले आफू र आफ्ना छोराहरू ब्वाँसाहरूको बीचमा परेकी मृगी जस्तै असुरक्षित भएको पीडा व्यक्त गर्दछिन् । अक्रूर र विदुरले कुन्तीलाई पाण्डवहरूको ईश्वरीय शक्ति र भविष्यको शुभ सङ्केत देखाउँदै धैर्य धारण गर्न सान्त्वना दिन्छन् । यसै क्रममा अक्रूरले धृतराष्ट्रलाई एकान्तमा भेटेर नीतिपूर्ण उपदेश दिँदै पाण्डव र आफ्ना छोराहरूबीच समान व्यवहार गर्न आग्रह गर्दछन् । उनले संसारको अनित्यता, मृत्युको सत्यता र अधर्मको दुष्परिणामका बारेमा धृतराष्ट्रलाई सचेत गराउँछन् । अक्रूरले सम्झाउँछन् कि यो जीव एक्लै जन्मन्छ र एक्लै मर्छ, त्यसैले अधर्म गरेर आर्जन गरिएको धन वा सन्तानको मोहले अन्ततः नरकको द्वार मात्र खोल्दछ । धृतराष्ट्रले अक्रूरको उपदेशलाई अमृत समान माने पनि आफ्नो पुत्रमोहका कारण त्यसलाई हृदयमा धारण गर्न नसक्ने लाचारी प्रकट गर्दछन् । धृतराष्ट्रले भगवान् श्रीकृष्णको अवतार र ईश्वरीय विधानलाई स्वीकार गर्दै सबै कुरा नियतिमा छोडिदिएको कुरा व्यक्त गर्दछन् । अन्ततः अक्रूरले धृतराष्ट्रको नियत स्पष्टसँग बुझेर मथुरा फर्किन्छन् र श्रीकृष्ण तथा बलरामलाई हस्तिनापुरको सबै वृत्तान्त सुनाउँछन् । यस अध्यायले पाण्डवहरूको कष्टपूर्ण जीवन र धृतराष्ट्रको वैचारिक द्वन्द्वलाई प्रस्ट पारेको छ । यो अध्याय पाण्डव र कौरवबीचको आसन्न सङ्घर्षको आधारभूमि र भगवान्को न्यायपूर्ण विधानको सङ्केतका रूपमा रहेको छ ।
दार्शनिक पक्ष
यस अध्यायले संसारको क्षणभङ्गुरता र जीवको एकाकीपनका बारेमा गहिरो दार्शनिक सन्देश प्रवाह गरेको छ । अक्रूरको उपदेशमार्फत श्रीमद्भागवतले यो स्पष्ट पारेको छ कि "एकः प्रसूयते जन्तुरेक एव प्रलीयते" अर्थात् जीव यस संसारमा एक्लै आउँछ र जाँदा पनि आफ्ना कर्मका फलहरू बोकेर एक्लै जान्छ । यहाँ कोही कसैको स्थायी साथी हुन सक्दैन, यहाँसम्म कि आफ्नै शरीर पनि एक दिन साथ छोडेर जान्छ । पुत्रमोह र धनको लोभमा गरिने अधर्मले जीवलाई केवल अन्धकारमय नरकतिर लैजान्छ भन्ने कुरा यसको मुख्य दार्शनिक सार हो । धृतराष्ट्रको चरित्रले मानवीय कमजोरी र बुद्धिको सीमालाई देखाउँछ; सत्य थाहा पाएर पनि मोहको बन्धनका कारण त्यसलाई पालना गर्न नसक्नु नै अज्ञानता हो । यस अध्यायले इन्द्रियहरूको चञ्चलता र मनको अस्थिरतालाई आकाशको बिजुलीसँग तुलना गर्दै वैराग्यको आवश्यकतामा जोड दिएको छ । अन्त्यमा, सबै घटनाक्रमलाई ईश्वरीय इच्छा र नियतिको खेलका रूपमा स्विकार्दै ईश्वरप्रतिको पूर्ण समर्पण नै शान्तिको मार्ग हो भन्ने दर्शन यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ ।
No comments:
Post a Comment