श्रीमद्भागवत महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः – द्वाविंशोऽध्यायः
(सनकादि मुनिहरूको आगमन र महाराज पृथुलाई उपदेश)
मैत्रेय उवाच –
(अनुष्टुप्)
जनेषु प्रगृणत्स्वेवं पृथुं पृथुलविक्रमम् ।
तत्रोपजग्मुर्मुनयः चत्वारः सूर्यवर्चसः ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— प्रजाहरूले परमपराक्रमी महाराज पृथुको यसप्रकार स्तुति गरिरहेका बेलामा सूर्य समान तेज भएका चार मुनिश्वरहरू (सनक, सनन्दन, सनातन र सनत्कुमार) त्यहाँ आउनुभयो ।।१।।
ताँस्तु सिद्धेश्वरान् राजा व्योम्नोऽवतरतोऽर्चिषा ।
लोकानपापान् कुर्वत्या सानुगोऽचष्ट लक्षितान् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा र उहाँका अनुचरहरूले ती सिद्धेश्वरहरूलाई आकाशबाट ओर्लँदै गरेको देखे। आफ्नै दिव्य कान्तिले सबै लोकको पाप नष्ट गर्ने सामर्थ्य भएका ती मुनिहरू टाढैबाट चिनिन्थे ।।२।।
तद्दर्शनोद्गतान् प्राणान् प्रत्यादित्सुरिवोत्थितः ।
ससदस्यानुगो वैन्य इन्द्रियेशो गुणानिव ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः सनकादि मुनिहरूलाई देख्नासाथ महाराज पृथु आफ्ना सेवक र सभासद्सहित जुरुक्क उठ्नुभयो। जसरी इन्द्रियहरू आफ्ना विषयतर्फ आकर्षित हुन्छन्, त्यसरी नै मुनिहरूलाई देख्दा राजाको मन श्रद्धाले ओतप्रोत भएर उहाँहरूतर्फ खिइयो ।।३।।
गौरवाद्यन्त्रितः सभ्यः प्रश्रयानतकन्धरः ।
विधिवत्पूजयां चक्रे गृहीताध्यर्हणासनान् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जब मुनिहरूले अर्घ्य स्वीकार गरेर आसनमा आसन ग्रहण गर्नुभयो, तब राजा पृथुले उनीहरूको प्रभावबाट अभिभूत भएर विनम्रतापूर्वक शिर झुकाई विधिवत् पूजा गर्नुभयो ।।४।।
तत्पादशौचसलिलैः आर्जितालकबन्धनः ।
तत्र शीलवतां वृत्तं आचरन् मानयन्निव ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँले मुनिहरूको चरणोदक (गोडा धोएको जल) आफ्नो शिर र कपालमा छर्कनुभयो। यसरी शिष्टाचारको पालना गरेर उहाँले सबै सद्पुरुषहरूले पालना गर्नुपर्ने आदर्श मर्यादा प्रदर्शन गर्नुभयो ।।५।।
हाटकासन आसीनान् स्वधिष्ण्येष्विव पावकान् ।
श्रद्धासंयमसंयुक्तः प्रीतः प्राह भवाग्रजान् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः मुनिश्वरहरू भगवान् शङ्करका पनि अग्रज हुनुहुन्थ्यो। सुनको सिंहासनमा उहाँहरू यसरी सुशोभित हुनुभएको थियो, मानौँ वेदीमा अग्नि प्रज्वलित भइरहेको छ। महाराज पृथुले अत्यन्त श्रद्धा र प्रेमपूर्वक उहाँहरूसँग भन्न थाल्नुभयो ।।६।।
पृथुरुवाच–
अहो आचरितं किं मे मङ्गलम् मङ्गलायनाः ।
यस्य वो दर्शनं ह्यासीद् दुर्दर्शानां च योगिभिः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज पृथुले भन्नुभयो— हे मङ्गलमूर्ति मुनिहरू! तपाईँहरूको दर्शन ठुला–ठुला योगीहरूका लागि पनि अत्यन्त दुर्लभ छ। मैले त्यस्तो के पुण्य गरेको रहेछु, जसले गर्दा आज तपाईँहरूको दर्शन पाएँ? ।।७।।
किं तस्य दुर्लभतरं इह लोके परत्र च ।
यस्य विप्राः प्रसीदन्ति शिवो विष्णुश्च सानुगः ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसप्रति ब्राह्मणहरू प्रसन्न हुन्छन् र अनुचरसहित भगवान् शङ्कर वा विष्णु प्रसन्न हुनुहुन्छ, उसका लागि यो लोक र परलोकमा कुन चाहिँ वस्तु दुर्लभ होला र? ।।८।।
नैव लक्षयते लोको लोकान् पर्यटतोऽपि यान् ।
यथा सर्वदृशं सर्व आत्मानं येऽस्य हेतवः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी अज्ञानी मानिसले सर्वसाक्षी परमात्मालाई देख्न सक्दैन, त्यसरी नै तपाईँहरू सबै लोकमा विचरण गर्दा पनि अनाधिकारी पुरुषहरूले तपाईँहरूलाई चिन्न सक्दैनन् ।।९।।
अधना अपि ते धन्याः साधवो गृहमेधिनः ।
यद्गृहा ह्यर्हवर्याम्बु तृणभूमीश्वरावराः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः जो गृहस्थको घरमा तपाईँहरू जस्ता महान् पुरुषले जल, आसन (कुश) र गृहस्वामी वा सेवकद्वारा उचित सत्कार पाउँछन्, ती गृहस्थ धनहीन भए पनि अत्यन्त भाग्यशाली हुन्छन् ।।१०।।
व्यालालयद्रुमा वै तेऽपि अरिक्ताखिलसम्पदः ।
यद्गृहास्तीर्थपादीय पादतीर्थविवर्जिताः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः जुन घरमा भगवद्भक्तहरूको चरणको जल पर्दैन, त्यो घर सबै प्रकारको धनसम्पत्तिले युक्त भए पनि विषालु सर्प बस्ने रुख समान मात्र हुन्छ ।।११।।
स्वागतं वो द्विजश्रेष्ठा यद्व्रतानि मुमुक्षवः ।
चरन्ति श्रद्धया धीरा बाला एव बृहन्ति च ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे श्रेष्ठ मुनिहरू! तपाईँहरूलाई स्वागत छ। तपाईँहरूले बाल्यकालदेखि नै मोक्षको बाटो अपनाएर श्रद्धापूर्वक कठिन ब्रह्मचर्य व्रतको पालना गर्नुभएको छ ।।१२।।
कच्चिन्नः कुशलं नाथा इन्द्रियार्थार्थवेदिनाम् ।
व्यसनावाप एतस्मिन् पतितानां स्वकर्मभिः ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नाथ! हामी आफ्ना कर्मको वशमा परेर दुःखको खानी यो संसारमा फसेका छौँ र इन्द्रिय भोगलाई नै पुरुषार्थ मानिरहेका छौँ। के हाम्रो पनि कल्याण सम्भव छ? ।।१३।।
भवत्सु कुशलप्रश्न आत्मारामेषु नेष्यते ।
कुशलाकुशला यत्र न सन्ति मतिवृत्तयः ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँहरू सधैँ आत्मामा नै रमाउनुहुने हुनाले तपाईँहरूसँग 'कुशल मङ्गल' को प्रश्न गर्नु उचित हुँदैन; किनकि तपाईँहरूका लागि शुभ र अशुभको कुनै भेद छैन ।।१४।।
तदहं कृतविश्रम्भः सुहृदो वस्तपस्विनाम् ।
सम्पृच्छे भव एतस्मिन् क्षेमः केनाञ्जसा भवेत् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँहरू संसाररूपी आगोले जलेका जीवहरूका लागि परम मित्र हुनुहुन्छ। त्यसैले म पूर्ण विश्वासका साथ सोध्न चाहन्छु कि यो संसारमा मानिसको कल्याण कुन सरल उपायबाट हुन सक्छ? ।।१५।।
व्यक्तमात्मवतामात्मा भगवान् आत्मभावनः ।
स्वानां अनुग्रहायेमां सिद्धरूपी चरत्यजः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः यो निश्चित हो कि आत्मज्ञानीका आत्मस्वरूप अजन्मा भगवान् नारायण नै आफ्ना भक्तहरूमा अनुग्रह गर्नका लागि तपाईँहरू जस्तो सिद्ध पुरुषको रूपमा यस पृथ्वीमा विचरण गर्नुहुन्छ ।।१६।।
मैत्रेय उवाच –
पृथोस्तत्सूक्तमाकर्ण्य सारं सुष्ठु मितं मधु ।
स्मयमान इव प्रीत्या कुमारः प्रत्युवाच ह ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजी भन्नुहुन्छ— राजा पृथुका यस्ता सारयुक्त, गम्भीर, नापिएका र मिठा कुराहरू सुनेर सनत्कुमार धेरै खुसी हुनुभयो र मुस्कुराउँदै भन्न थाल्नुभयो ।।१७।।
सनत्कुमार उवाच –
साधु पृष्टं महाराज सर्वभूतहितात्मना ।
भवता विदुषा चापि साधूनां मतिरीदृशी ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः सनत्कुमारले भन्नुभयो— हे महाराज! तपाईँ सबै कुरा जान्नुहुन्छ, तैपनि प्राणीहरूको कल्याणका लागि धेरै राम्रो प्रश्न सोध्नुभयो। सत्पुरुषहरूको बुद्धि यस्तै परोपकारी हुन्छ ।।१८।।
सङ्गमः खलु साधूनां उभयेषां च सम्मतः ।
यत्सम्भाषणसम्प्रश्नः सर्वेषां वितनोति शम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः सत्पुरुषहरूको समागम वक्ता र श्रोता दुवैका लागि हितकारी हुन्छ; किनकि उनीहरूको संवादले सबैको कल्याण गर्दछ ।।१९।।
(इन्द्रवज्रा)
अस्त्येव राजन् भवतो मधुद्विषः
पादारविन्दस्य गुणानुवादने ।
रतिर्दुरापा विधुनोति नैष्ठिकी
कामं कषायं मलमन्तरात्मनः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! भगवान् मधुसूदनको चरणकमलको महिमा गाउनमा तपाईँको प्रगाढ प्रेम छ। यस्तो प्रेम प्राप्त हुनु दुर्लभ छ र यसले हृदयभित्र रहेको वासनारूपी मयललाई सधैँका लागि नष्ट गरिदिन्छ ।।२०।।
शास्त्रेष्वियानेव सुनिश्चितो नृणां
क्षेमस्य सध्र्यग्विमृशेषु हेतुः ।
असङ्ग आत्मव्यतिरिक्त आत्मनि
दृढा रतिर्ब्रह्मणि निर्गुणे च या ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः शास्त्रहरूले मानिसको कल्याणका लागि दुईवटा मुख्य साधन सुनिश्चित गरेका छन्। पहिलो— अनात्मा (शरीर आदि) मा वैराग्य र दोस्रो— आफ्नो आत्मस्वरूप निर्गुण ब्रह्ममा दृढ अनुराग ।।२१।।
सा श्रद्धया भगवद्धर्मचर्यया
जिज्ञासयाऽऽध्यात्मिकयोगनिष्ठया ।
योगेश्वरोपासनया च नित्यं
पुण्यश्रवःकथया पुण्यया च ॥ २२ ॥
अर्थेन्द्रियारामसगोष्ठ्यतृष्णया
तत्सम्मतानामपरिग्रहेण च ।
विविक्तरुच्या परितोष आत्मन्
विना हरेर्गुणपीयूषपानात् ॥ २३ ॥
अहिंसया पारमहंस्यचर्यया
स्मृत्या मुकुन्दाचरिताग्र्यसीधुना ।
यमैरकामैर्नियमैश्चाप्यनिन्दया
निरीहया द्वन्द्वतितिक्षया च ॥ २४ ॥
हरेर्मुहुस्तत्परकर्णपूर
गुणाभिधानेन विजृम्भमाणया ।
भक्त्या ह्यसङ्गः सदसत्यनात्मनि
स्यान्निर्गुणे ब्रह्मणि चाञ्जसा रतिः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः शास्त्रको वचनमा विश्वास, भागवत धर्मको पालना, तत्त्व जिज्ञासा, योगेश्वर श्रीहरिको उपासना र भगवान्का पवित्र कथाहरूको श्रवणले मानिसमा भक्ति बढ्छ। विषयी मानिसहरूको सङ्गत त्याग गर्नाले, अपरिग्रह (आवश्यकता भन्दा बढी सङ्ग्रह नगर्ने) ले, एकान्तमा रमाउनाले, अहिंसा र निवृत्ति मार्गमा चल्नाले, भगवान्को लीला अमृतको पान गर्नाले र सुख–दुःख सहनाले मानिसको अनात्मा (जड संसार) बाट वैराग्य हुन्छ र निर्गुण ब्रह्ममा प्रेम बढ्छ ।।२२–२५।।
यदा रतिर्ब्रह्मणि नैष्ठिकी पुमान्
आचार्यवान् ज्ञानविरागरंहसा ।
दहत्यवीर्यं हृदयं जीवकोशं
पञ्चात्मकं योनिमिवोत्थितोऽग्निः ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः जब ब्रह्ममा दृढ प्रेम हुन्छ, तब मानिसले सद्गुरुको शरण लिन्छ। ज्ञान र वैराग्यको प्रबल वेगले उसले आफ्नो वासनारूपी पाँच क्लेशले भरिएको अहङ्कारलाई त्यसरी नै जलाइदिन्छ, जसरी काठबाट निस्किएको अग्निले काठलाई नै भस्म गर्दछ ।।२६।।
दग्धाशयो मुक्तसमस्ततद्गुणो
नैवात्मनो बहिरन्तर्विचष्टे ।
परात्मनोर्यद् व्यवधानं पुरस्तात्
स्वप्ने यथा पुरुषस्तद्विनाशे ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः अहङ्कार नष्ट भएपछि मानिस गुणहरूबाट मुक्त हुन्छ। उसले बाहिर र भित्रको भेद देख्दैन। जसरी बिउँझिएपछि सपनाको संसार हराउँछ, त्यसरी नै परमात्मा र आफूबीचको पर्दा हटेपछि उसले एकात्म भाव प्राप्त गर्दछ ।।२७।।
(अनुष्टुप्)
आत्मानमिन्द्रियार्थं च परं यदुभयोरपि ।
सत्याशय उपाधौ वै पुमान् पश्यति नान्यदा ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः जबसम्म अन्तःकरणरूपी उपाधि रहिरहन्छ, तबसम्म मात्र मानिसले जीव, इन्द्रियका विषय र अहङ्कारको अनुभव गर्दछ ।।२८।।
निमित्ते सति सर्वत्र जलादौ अपि पूरुषः ।
आत्मनश्च परस्यापि भिदां पश्यति नान्यदा ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी जल वा ऐना जस्ता माध्यमले गर्दा मात्र बिम्ब र प्रतिबिम्बको भेद देखिन्छ, माध्यम नभएमा यो भ्रम हुँदैन; त्यसरी नै उपाधि हटेपछि भेद पनि रहँदैन ।।२९।।
इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैः आक्षिप्तं ध्यायतां मनः ।
चेतनां हरते बुद्धेः स्तम्बस्तोयमिव ह्रदात् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः विषयको चिन्तन गर्ने मानिसको इन्द्रिय विषयमा फस्छ र मनलाई पनि त्यतै खिच्छ। जसरी पोखरीको किनारमा पलाएको झारले पानी सोस्छ, त्यसरी नै विषयले बुद्धिको विचार शक्तिलाई विस्तारै नष्ट गर्दछ ।।३०।।
भ्रश्यत्यनु स्मृतिश्चित्तं ज्ञानभ्रंशः स्मृतिक्षये ।
तद्रोधं कवयः प्राहुः आत्मापह्नवमात्मनः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः विचार शक्ति र स्मृति नष्ट भएपछि ज्ञानको पनि विनाश हुन्छ। यस ज्ञानको नाश हुनुलाई नै विद्वान्हरूले 'आफ्नो वास्तविक स्वरूपको नाश' भन्छन् ।।३१।।
नातः परतरो लोके पुंसः स्वार्थव्यतिक्रमः ।
यदध्यन्यस्य प्रेयस्त्वं आत्मनः स्वव्यतिक्रमात् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसका लागि सबैभन्दा प्रिय वस्तु आफ्नो 'आत्मा' नै हो। त्यसैले आफ्नो आत्मस्वरूपलाई भुल्नु भन्दा ठुलो हानि संसारमा अरु केही हुँदैन ।।३२।।
अर्थेन्द्रियार्थाभिध्यानं सर्वार्थापह्नवो नृणाम् ।
भ्रंशितो ज्ञानविज्ञानाद् येनाविशति मुख्यताम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः धन र विषयको मात्र चिन्तन गर्दा मानिसका सबै पुरुषार्थ नष्ट हुन्छन् र ऊ ज्ञान–विज्ञानबाट भ्रष्ट भएर जड योनिमा पुग्न सक्छ ।।३३।।
न कुर्यात्कर्हिचित्सङ्गं तमस्तीव्रं तितीरिषुः ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां यदत्यन्तविघातकम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसलाई अज्ञानको अन्धकारबाट पार हुने इच्छा छ, उसले विषयमा आसक्ति राख्नु हुँदैन; किनकि यो धर्म, अर्थ, काम र मोक्षको बाधक हो ।।३४।।
तत्रापि मोक्ष एवार्थ आत्यन्तिकतयेष्यते ।
त्रैवर्ग्योऽर्थो यतो नित्यं कृतान्तभयसंयुतः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः यी चार पुरुषार्थमध्ये मोक्ष नै सबैभन्दा श्रेष्ठ छ; किनकि अरु तीन पुरुषार्थमा सधैँ मृत्युको डर रहिरहन्छ ।।३५।।
परेऽवरे च ये भावा गुणव्यतिकरादनु ।
न तेषां विद्यते क्षेमं ईशविध्वंसिताशिषाम् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रकृतिमा गुणहरूको हलचलले उत्पन्न हुने जति पनि उच्च वा नीच वस्तुहरू छन्, ती कालको प्रभावबाट सुरक्षित रहन सक्दैनन् ।।३६।।
(वसंततिलका)
तत्त्वं नरेन्द्र जगतामथ तस्थूषां च
देहेन्द्रियासुधिषणात्मभिरावृतानाम् ।
यः क्षेत्रवित्तपतया हृदि विश्वगाविः
प्रत्यक् चकास्ति भगवान् तमवेहि सोऽस्मि ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले हे राजन्! जो भगवान् शरीर, इन्द्रिय, प्राण र बुद्धिले ढाकिएका सबै प्राणीको हृदयमा साक्षी रूपले प्रकाशित हुनुहुन्छ, उहाँ नै 'म' हुँ भनी जान्नुहोस् ।।३७।।
यस्मिन्निदं सदसदात्मतया विभाति
माया विवेकविधुति स्रजि वाहिबुद्धिः ।
तम् नित्यमुक्तपरिशुद्धविशुद्धतत्त्वं
प्रत्यूढकर्मकलिलप्रकृतिं प्रपद्ये ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी मालामा सर्पको भ्रम हुन्छ तर ज्ञान भएपछि त्यो हट्छ, त्यसरी नै विवेक भएपछि यो संसार परमात्माकै एउटा भान मात्र देखिन्छ। म त्यस्ता नित्यमुक्त, निर्मल र ज्ञानस्वरूप परमात्माको शरणमा छु ।।३८।।
यत्पादपङ्कजपलाशविलासभक्त्या
कर्माशयम् ग्रथितमुद्ग्रथयन्ति सन्तः ।
तद्वन्न रिक्तमतयो यतयोऽपि रुद्ध
स्रोतोगणास्तमरणं भज वासुदेवम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः सन्तहरू भगवान्को चरणकमलको स्मरण गरेर कर्मबन्धनरूपी हृदयको गाँठोलाई सजिलै फुकाउँछन्, जुन कुरा इन्द्रिय रोकेर बस्ने योगीहरूका लागि पनि कठिन छ। त्यसैले तपाईँ पनि ती वासुदेवको भजन गर्नुहोस् ।।३९।।
कृच्छ्रो महानिह भवार्णवमप्लवेशां
षड्वर्गनक्रमसुखेन तितीर्षन्ति ।
तत्त्वं हरेर्भगवतो भजनीयमङ्घ्रिं
कृत्वोडुपं व्यसनमुत्तर दुस्तरार्णम् ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः जो मानिस इन्द्रियरूपी गोहीले भरिएको यो संसारलाई आफ्नै बलले पार गर्न खोज्छन्, उनीहरूका लागि यो अत्यन्त कठिन छ। त्यसैले तपाईँ भगवान्को चरणकमललाई डुङ्गा बनाएर यो दुस्तर सागर पार गर्नुहोस् ।।४०।।
मैत्रेय उवाच –
(अनुष्टुप्)
स एवं ब्रह्मपुत्रेण कुमारेणात्ममेधसा ।
दर्शितात्मगतिः सम्यक् प्रशस्योवाच तं नृपः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजी भन्नुहुन्छ— हे विदुर! ब्रह्माका पुत्र आत्मज्ञानी सनत्कुमारबाट यसरी उपदेश पाएपछि महाराज पृथुले प्रशंसा गर्दै भन्नुभयो ।।४१।।
राजोवाच –
कृतो मेऽनुग्रहः पूर्वं हरिणाऽऽर्तानुकम्पिना ।
तमापादयितुं ब्रह्मन् भगवन् यूयमागताः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा पृथुले भन्नुभयो— भगवन्! दीनदयाल श्रीहरिले पहिले ममाथि जुन दया गर्नुभएको थियो, त्यसलाई पूर्ण गर्नका लागि नै तपाईँहरू यहाँ आउनुभएको हो ।।४२।।
साधूच्छिष्टं हि मे सर्वं आत्मना सह किं ददे ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँहरू अत्यन्त दयालु हुनुहुन्छ। तपाईँहरूले मेरो कल्याणको काम पूर्ण गर्नुभयो। अब यसको बदलामा म तपाईँहरूलाई के दिऊँ? म र मेरो सर्वस्व तपाईँहरू जस्तै महापुरुषहरूको प्रसाद मात्र हो ।।४३।।
प्राणा दाराः सुता ब्रह्मन् गुहाश्च सपरिच्छदाः ।
राज्यं बलं मही कोश इति सर्वं निवेदितम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन्! मेरो प्राण, पत्नी, छोराछोरी, घर, राज्य, सेना र कोष— यो सबै तपाईँहरूकै हो; म यो सबै तपाईँहरूको चरणमा अर्पण गर्दछु ।।४४।।
सैनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च ।
सर्व लोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदर्हति ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः वास्तवमा सेनापति, राजा र दण्ड दिने अधिकार त वेद–शास्त्रका ज्ञाता ब्राह्मणहरूलाई नै सुहाउँछ ।।४५।।
स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च ।
तस्यैवानुग्रहेणान्नं भुञ्जते क्षत्रियादयः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणले आफ्नै वस्तु खान्छन् र दान गर्छन्। उनीहरूको कृपाले नै क्षत्रिय आदि अरु वर्णले सुख भोग गर्न पाएका छन् ।।४६।।
(वसंततिलका)
यैरीदृशी भगवतो गतिरात्मवादे
एकान्ततो निगमिभिः प्रतिपादिता नः ।
तुष्यन्त्वदभ्रकरुणाः स्वकृतेन नित्यं
को नाम तत्प्रतिकरोति विनोदपात्रम् ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँहरूले मलाई परमात्माको जुन मार्ग देखाउनुभयो, त्यसको ऋण तिर्न सकिँदैन। तपाईँहरू आफ्नै कर्मले सन्तुष्ट रहनुहोस्; किनकि तपाईँहरूको उपकारको बदला तिर्न खोज्नु त हाँसोको पात्र बन्नु मात्र हो ।।४७।।
मैत्रेय उवाच –
(अनुष्टुप्)
ते आत्मयोगपतय आदिराजेन पूजिताः ।
शीलं तदीयं शंसन्तः खेऽभूवन् मिषतां नृणाम् ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— हे विदुर! यसरी महाराज पृथुबाट पुजित भएपछि सनकादि मुनिहरू राजाको स्वभावको प्रशंसा गर्दै सबैको अगाडि आकाश मार्गमा जानुभयो ।।४८।।
वैन्यस्तु धुर्यो महतां संस्थित्याध्यात्मशिक्षया ।
आप्तकामं इवात्मानं मेन आत्मन्यवस्थितः ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः महात्माहरूमध्ये श्रेष्ठ पृथु पनि मुनिहरूबाट आत्मज्ञान पाएपछि आफ्नो मनलाई आत्मामा स्थित गरेर परम आनन्दमा मग्न हुनुभयो ।।४९।।
कर्माणि च यथाकालं यथादेशं यथाबलम् ।
यथोचितं यथावित्तं अकरोद्ब्रह्मसात्कृतम् ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः महाराज पृथुले समय, स्थान र शक्ति अनुसार आफ्ना सबै कर्महरू भगवान्लाई अर्पण गर्दै गरिरहनुभयो ।।५०।।
फलं ब्रह्मणि विन्यस्य निर्विषङ्गः समाहितः ।
कर्माध्यक्षं च मन्वान आत्मानं प्रकृतेः परम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः कर्मको फल भगवान्मा सुम्पिएर उहाँ प्रकृतिभन्दा माथि उठी साक्षी भावमा निर्लिप्त भएर रहनुभयो ।।५१।।
गृहेषु वर्तमानोऽपि स साम्राज्यश्रियान्वितः ।
नासज्जतेन्द्रियार्थेषु निरहंमतिरर्कवत् ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सूर्य सबैतिर प्रकाश फैलाउँदा पनि निर्लिप्त रहन्छ, त्यसरी नै विशाल साम्राज्यको मालिक भएर पनि उहाँ इन्द्रियका विषयहरूमा कहिल्यै आसक्त हुनुभएन ।।५२।।
एवं अध्यात्मयोगेन कर्माणि अनुसमाचरन् ।
पुत्रान् उत्पादयामास पञ्चार्चिष्यात्मसम्मतान् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी अध्यात्म योगमा स्थित भएर कर्म गर्दै उहाँले आफ्नी पत्नी अर्चिको गर्भबाट पाँचजना छोराहरू उत्पन्न गर्नुभयो ।।५३।।
विजिताश्वं धूम्रकेशं हर्यक्षं द्रविणं वृकम् ।
सर्वेषां लोकपालानां दधारैकः पृथुर्गुणान् ॥ ५४ ॥
गोपीथाय जगत्सृष्टेः काले स्वे स्वेऽच्युतात्मकः ।
मनोवाग् वृत्तिभिः सौम्यैः गुणैः संरञ्जयन् प्रजाः ॥ ५५ ॥
राजेत्यधान् नामधेयं सोमराज इवापरः ।
सूर्यवद्विसृजन्गृह्णन् प्रतपंश्च भुवो वसु ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँका छोराहरू विजिताश्व, धूम्रकेश, हर्यक्ष, द्रविण र वृक थिए। पृथुले आफ्ना मीठा वचन र सौम्य गुणले प्रजाको मन जितेकाले उहाँलाई 'दोस्रो चन्द्रमा' मानिन्थ्यो। सूर्यले जसरी जल खिचेर वर्षा गराउँछ, त्यसरी नै उहाँले कर लिएर प्रजाकै हितमा खर्च गर्नुहुन्थ्यो ।।५४–५६।।
दुर्धर्षस्तेजसेवाग्निः महेन्द्र इव दुर्जयः ।
तितिक्षया धरित्रीव द्यौरिवाभीष्टदो नृणाम् ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ तेजमा अग्नि, विजयमा इन्द्र, क्षमामा पृथ्वी र दानमा स्वर्ग समान हुनुहुन्थ्यो ।।५७।।
वर्षति स्म यथाकामं पर्जन्य इव तर्पयन् ।
समुद्र इव दुर्बोधः सत्त्वेनाचलराडिव ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ बादलले झैँ इच्छित वस्तुको वर्षा गर्नुहुन्थ्यो। उहाँ समुद्र जस्तै गम्भीर र सुमेरु पर्वत जस्तै अटल हुनुहुन्थ्यो ।।५८।।
धर्मराडिव शिक्षायां आश्चर्ये हिमवानिव ।
कुवेर इव कोशाढ्यो गुप्तार्थो वरुणो यथा ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ न्यायमा यमराज, ऐश्वर्यमा हिमालय, सम्पत्तिमा कुवेर र गम्भीरतामा वरुण समान हुनुहुन्थ्यो ।।५९।।
मातरिश्वेव सर्वात्मा बलेन महसौजसा ।
अविषह्यतया देवो भगवान् भूतराडिव । ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ बलमा वायु र प्रतापमा भगवान् शङ्कर जस्तै तेजस्वी हुनुहुन्थ्यो ।।६०।।
कन्दर्प इव सौन्दर्ये मनस्वी मृगराडिव ।
वात्सल्ये मनुवन्नॄणां प्रभुत्वे भगवानजः । ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः उहाँ सौन्दर्यमा कामदेव, साहसका सिंह, मायामा मनु र सामर्थ्यमा ब्रह्मा समान हुनुहुन्थ्यो ।।६१।।
बृहस्पतिर्ब्रह्मवादे आत्मवत्त्वे स्वयं हरिः ।
भक्त्या गोगुरुविप्रेषु विष्वक्सेनानुवर्तिषु । ॥ ६२ ॥
ह्रिया प्रश्रयशीलाभ्यां आत्मतुल्यः परोद्यमे । ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः ज्ञानमा वृहस्पति, संयममा श्रीहरि तथा भक्ति, लज्जा र परोपकारमा उहाँ अनुपम हुनुहुन्थ्यो ।।६२।।
प्रविष्टः कर्णरन्ध्रेषु स्त्रीणां रामः सतामिव । ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सत्पुरुषहरूको हृदयमा श्रीराम बस्नुहुन्छ, त्यसरी नै उहाँको पवित्र यश तीनै लोकमा व्याप्त थियो र सबैको हृदयमा उहाँले वास गर्नुभएको थियो ।।६३।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां
चतुर्थस्कन्धे पृथुचरिते
द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको बाइसौँ अध्यायमा महाराज पृथु र सनकादि मुनिहरूबीचको दिव्य संवादको वर्णन गरिएको छ। महाराज पृथुले आफ्नो नगरमा सूर्य समान तेजस्वी चार कुमारहरू (सनक, सनन्दन, सनातन र सनत्कुमार) को आगमन भएको देख्नुभयो। मुनिहरूलाई देख्नासाथ राजाले अत्यन्त श्रद्धापूर्वक उहाँहरूको स्वागत र पूजन गर्नुभयो। पृथुले मुनिहरूसँग प्रश्न गर्नुभयो कि यो दुस्तर संसार सागरबाट पार हुने र जीवको वास्तविक कल्याण हुने सरल उपाय के हो? यो प्रश्न सुनेर सनत्कुमार अत्यन्त प्रसन्न हुनुभयो र उहाँले पृथुलाई अध्यात्मको गूढ रहस्य बताउनुभयो। सनत्कुमारले भन्नुभयो कि जीवको कल्याणका लागि 'अनात्मा' (शरीर र विषय) मा वैराग्य र 'परमात्मा' मा दृढ अनुराग हुनु आवश्यक छ।
मुनिहरूले सम्झाउनुभयो कि इन्द्रियका विषयहरूको चिन्तन गर्दा बुद्धिको नाश हुन्छ र बुद्धि नाश भएपछि मानिस आफ्नो वास्तविक स्वरूपबाट टाढा हुन्छ। भगवान् विष्णुको चरणकमलको भक्ति नै यस्तो डुङ्गा हो, जसले मानिसलाई सजिलै संसार सागर पार गराउँछ। उपदेशपछि मुनिहरू आकाश मार्गमा प्रस्थान गर्नुभयो र पृथुले मुनिहरूबाट प्राप्त ज्ञानलाई आफ्नो जीवनमा उतार्नुभयो। महाराज पृथुले विशाल साम्राज्यको मालिक भएर पनि आफूलाई सधैँ निर्लिप्त राख्नुभयो। उहाँले आफ्ना पाँच छोराहरूलाई उचित शिक्षा दिनुभयो र प्रजाको पालन एउटा आदर्श राजाको रूपमा गर्नुभयो। पृथुको तुलना चन्द्रमा, सूर्य, इन्द्र, अग्नि, वायु र अन्य देवताहरूसँग गरिएको छ, जसले उहाँको सर्वगुणसम्पन्न व्यक्तित्वलाई झल्काउँछ। अन्त्यमा, पृथुको यश तीनै लोकमा फैलिएको र उहाँलाई एक आदर्श 'राजर्षि' का रूपमा स्वीकार गरिएको वर्णन यस अध्यायमा पाइन्छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले 'भक्ति' र 'ज्ञान' को सुन्दर समन्वयलाई प्रस्तुत गर्दछ। सनकादि मुनिहरूको उपदेशले के स्पष्ट पार्छ भने संसारमा सबैभन्दा ठुलो हानि भनेको 'आत्मा' को विस्मृति हो। जब जीवले आफूलाई शरीर सम्झन्छ, तब ऊ दुःखको चक्रमा फस्छ। दार्शनिक रूपमा यहाँ 'उपाधि' (अन्तःकरण) र 'साक्षी' (आत्मा) बीचको भेदलाई ऐना र प्रतिबिम्बको उदाहरणद्वारा बुझाइएको छ। जसरी ऐना नभएमा प्रतिबिम्बको भ्रम रहँदैन, त्यसरी नै अहङ्कार हटेपछि जीव र ईश्वरको भेद पनि अन्त्य हुन्छ।
पृथुको चरित्रले 'निष्काम कर्मयोग' को दर्शन सिकाउँछ। उहाँले राज्यका सबै सुख भोग गर्दा पनि आफूलाई सूर्य जस्तै निर्लिप्त राख्नुभयो। यो 'जीवनमुक्ति' को अवस्था हो, जहाँ मानिस संसारमा रहेर पनि संसारको हुँदैन। ब्राह्मण र गुरुहरूको सेवालाई भगवान् प्राप्तिको पहिलो खुड्किलो मानिएको छ। यस अध्यायले 'मोक्ष' लाई मात्र वास्तविक पुरुषार्थका रूपमा स्विकारेको छ, किनकि अन्य तीन पुरुषार्थ (धर्म, अर्थ, काम) कालको अधीनमा छन्। समग्रमा, यो अध्यायले मानिसलाई विषयको चिन्तन त्यागेर भगवान्को शरणागतिमा जान र आत्मबोध प्राप्त गर्न प्रेरित गर्दछ।
No comments:
Post a Comment