भागवत दर्शन: नवमः स्कंधः

नवमः स्कंधः - विंशोऽध्यायः

तृतीय स्कंधः– प्रथमोऽध्यायः

पूरुवंशानुकीर्तनम्

श्रीशुक उवाच
पूरोर्वंशं प्रवक्ष्यामि यत्र जातोऽसि भारत ।
यत्र राजर्षयो वंश्या ब्रह्मवंश्याश्च जज्ञिरे ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ– हे भरतवंशी परीक्षित्! अब म पुरुवंशको वर्णन गर्नेछु, जसमा तिम्रो जन्म भएको छ। यस वंशमा धेरै राजर्षि र ब्रह्मर्षिहरू उत्पन्न भएका छन् ।। १ ।।

जनमेजयो ह्यभूत् पूरोः प्रचिन्वांस्तत्सुतस्ततः ।
प्रवीरोऽथ मनुस्युर्वै तस्माच्चारुपदोऽभवत् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः पुरुका छोरा जनमेजय भए। जनमेजयका छोरा प्रचिन्वान्, प्रचिन्वान्का प्रवीर, प्रवीरका मनस्यु र मनस्युका छोरा चारुपद भए ।। २ ।।

तस्य सुद्युरभूत् पुत्रस्तस्माद् बहुगवस्ततः ।
संयातिस्तस्याहंयाती रौद्राश्वस्तत्सुतः स्मृतः ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः चारुपदका छोरा सुद्यु भए। सुद्युबाट बहुगव, बहुगवबाट संयाति, संयातिबाट अहंयाति र अहंयातिबाट रौद्राश्व जन्मिए ।। ३ ।।

ऋतेयुस्तस्य कक्षेयुः स्थण्डिलेयुः कृतेयुकः ।
जलेयुः सन्नतेयुश्च धर्मसत्यव्रतेयवः ॥ ४ ॥
दशैतेऽप्सरसः पुत्रा वनेयुश्चावमः स्मृतः ।
घृताच्यामिन्द्रियाणीव मुख्यस्य जगदात्मनः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परीक्षित्! जसरी विश्वात्मा मुख्य प्राणबाट दस इन्द्रियहरू उत्पन्न हुन्छन्, त्यसैगरी अप्सरा घृताचीको गर्भबाट रौद्राश्वका दस छोराहरू भए। ती हुन्– ऋतेयु, कक्षेयु, स्थण्डिलेयु, कृतेयु, जलेयु, सन्नतेयु, धर्मेयु, सत्येयु, व्रतेयु र सबैभन्दा कान्छो वनेयु ।। ४–५ ।।

ऋतेयो रन्तिभारोऽभूत् त्रयस्तस्यात्मजा नृप ।
सुमतिर्ध्रुवोऽप्रतिरथः कण्वोऽप्रतिरथात्मजः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप! ऋतेयुका छोरा रन्तिभार भए। रन्तिभारका सुमति, ध्रुव र अप्रतिरथ गरी तीन छोरा थिए। अप्रतिरथका छोराको नाम कण्व थियो ।। ६ ।।

तस्य मेधातिथिस्तस्मात् प्रस्कण्वाद्या द्विजातयः ।
पुत्रोऽभूत् सुमते रेभ्यो दुष्यन्तस्तत्सुतो मतः ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः कण्वका छोरा मेधातिथि भए। मेधातिथिबाट प्रस्कण्व आदि ब्राह्मणहरूको वंश चल्यो। सुमतिका छोरा रेभ्य र रेभ्यका छोरा दुष्यन्त भए ।। ७ ।।

दुष्यन्तो मृगयां यातः कण्वाश्रमपदं गतः ।
तत्रासीनां स्वप्रभया मण्डयन्तीं रमामिव ॥ ८ ॥
विलोक्य सद्यो मुमुहे देवमायामिव स्त्रियम् ।
बभाषे तां वरारोहां भटैः कतिपयैर्वृतः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः एक पटक राजा दुष्यन्त केही सैनिकहरूका साथ शिकार खेल्न वनमा जाँदा कण्व ऋषिको आश्रममा पुगे। त्यहाँ उनले साक्षात् लक्ष्मी झैँ आफ्नै तेजले आश्रमलाई सुशोभित पारिरहेकी एक सुन्दरीलाई देखे। भगवान्‌को माया झैँ मोहनी ती सुन्दरीलाई देख्नेबित्तिकै राजा मोहित भए र उनीसँग कुरा गर्न थाले ।। ८–९ ।।

तद्दर्शनप्रमुदितः संनिवृत्तपरिश्रमः ।
पप्रच्छ कामसन्तप्तः प्रहसञ्श्लक्ष्णया गिरा ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः उनलाई देखेर राजाको थकान मेटियो र उनी निकै प्रसन्न भए। कामले सन्तप्त भएका राजाले मुस्कुराउँदै मधुर स्वरमा सोधे ।। १० ।।

का त्वं कमलपत्राक्षि कस्यासि हृदयङ्‌गमे ।
किं वा चिकीर्षितं त्वत्र भवत्या निर्जने वने ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कमल जस्तै आँखा भएकी सुन्दरी! तिमी को हौ र कसकी छोरी हौ? मेरो हृदयलाई आकर्षित गर्ने तिमी जस्ती सुन्दरी यो निर्जन वनमा बसेर के गरिरहेकी छौ? ।। ११ ।।

व्यक्तं राजन्यतनयां वेद्‌म्यहं त्वां सुमध्यमे ।
न हि चेतः पौरवाणामधर्मे रमते क्वचित् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे सुमध्यमे! तिमी क्षत्रियकी छोरी हौ भन्ने कुरामा म प्रस्ट छु। किनकि पुरुवंशीहरूको मन कहिल्यै पनि अधर्ममा लाग्दैन ।। १२ ।।

शकुन्तलोवाच
विश्वामित्रात्मजैवाहं त्यक्ता मेनकया वने ।
वेदैतद् भगवान् कण्वो वीर किं करवाम ते ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः शकुन्तलाले भनिन्– ‘हे वीर! म विश्वामित्रकी छोरी हुँ। मेनका अप्सराले मलाई वनमा छोडेर गएकी थिइन्। यो कुरा भगवान् कण्वलाई थाहा छ। म तपाईंको के सेवा गरूँ?’ ।। १३ ।।

आस्यतां ह्यरविन्दाक्ष गृह्यतामर्हणं च नः ।
भुज्यतां सन्ति नीवारा उष्यतां यदि रोचते ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे कमल नयन! यहाँ आसन ग्रहण गर्नुहोस् र हाम्रो आतिथ्य स्वीकार गर्नुहोस्। यहाँ वनको धानको भात (नीवार) छ, भोजन गर्नुहोस् र इच्छा भए यहीँ बस्नुहोस् ।। १४ ।।

दुष्यन्त उवाच
उपपन्नमिदं सुभ्रु जातायाः कुशिकान्वये ।
स्वयं हि वृणुते राज्ञां कन्यकाः सदृशं वरम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः दुष्यन्तले भने– ’हे सुन्दरी! कुशिक वंश (विश्वामित्रको वंश) मा जन्मेकी तिम्रा लागि यस्तो आतिथ्य उचित नै हो। किनकि क्षत्रिय कन्याहरूले आफैँले योग्य वर रोज्ने गर्छन्’ ।। १५ ।।

ओमित्युक्ते यथाधर्ममुपयेमे शकुन्तलाम् ।
गान्धर्वविधिना राजा देशकालविधानवित् ॥ १६ ॥
अमोघवीर्यो राजर्षिर्महिष्यां वीर्यमादधे ।
श्वोभूते स्वपुरं यातः कालेनासूत सा सुतम् ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः शकुन्तलाले हुन्छ भनेपछि शास्त्र र समयका ज्ञाता राजा दुष्यन्तले गान्धर्व विधिले उनीसँग विवाह गरे। अमोघ वीर्य भएका राजर्षिले शकुन्तलाको गर्भमा वीर्य स्थापित गरे र भोलिपल्ट आफ्नो राजधानी फर्के। समय पुगेपछि शकुन्तलाले एउटा पुत्र जन्माइन् ।। १६–१७ ।।

कण्वः कुमारस्य वने चक्रे समुचिताः क्रियाः ।
बद्ध्वा मृगेन्द्रांस्तरसा क्रीडति स्म स बालकः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः महर्षि कण्वले त्यस बालकको वनमै उचित संस्कारहरू गरिदिए। त्यो बालक यति शक्तिशाली थियो कि उसले वनका सिंहहरूलाई समातेर बाँध्थ्यो र उनीहरूसँग खेल्ने गर्दथ्यो ।। १८ ।।

तं दुरत्ययविक्रान्तमादाय प्रमदोत्तमा ।
हरेरंशांशसम्भूतं भर्तुरन्तिकमागमत् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्‌को अंशबाट जन्मिएका र अपार पराक्रम भएका ती बालकलाई लिएर सुन्दरी शकुन्तला आफ्ना पति राजा दुष्यन्तकहाँ पुगिन् ।। १९ ।।

यदा न जगृहे राजा भार्यापुत्रावनिन्दितौ ।
श्रृण्वतां सर्वभूतानां खे वागाहाशरीरिणी ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः जब राजाले आफ्नी निर्दोष पत्नी र छोरालाई स्वीकार गरेनन्, तब सबैले सुन्ने गरी आकाशबाट एउटा आकाशवाणी भयो ।। २० ।।

माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः ।
भरस्व पुत्रं दुष्यन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे दुष्यन्त! छोरा जन्माउनमा आमा त धौँकनी (खलाती) मात्र हुन्, छोरा त बाबुकै स्वरूप हो। त्यसैले शकुन्तलाको अपमान नगर र आफ्नो छोराको भरणपोषण गर" ।। २१ ।।

रेतोधाः पुत्रो नयति नरदेव यमक्षयात् ।
त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे राजन्! वीर्य धारण गर्ने बाबुलाई छोराले नै नरकबाट उद्धार गर्छ। यो गर्भ तिमीले नै राखेका हौ, शकुन्तलाले सत्य भनेकी छिन्" ।। २२ ।।

पितर्युपरते सोऽपि चक्रवर्ती महायशाः ।
महिमा गीयते तस्य हरेरंशभुवो भुवि ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः पिता दुष्यन्तको मृत्युपछि ती महायशस्वी बालक चक्रवर्ती सम्राट बने। भगवान्‌को अंशका रूपमा जन्मिएका उनको महिमा आज पनि पृथ्वीमा गाइन्छ ।। २३ ।।

चक्रं दक्षिणहस्तेऽस्य पद्मकोशोऽस्य पादयोः ।
ईजे महाभिषेकेण सोऽभिषिक्तोऽधिराड् विभुः ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः उनको दाहिने हातमा चक्र र गोडामा कमलको चिन्ह थियो। महाभिषेक विधिद्वारा सम्राटको पदमा अभिषिक्त उनी अत्यन्त प्रभावशाली राजा थिए ।। २४ ।।

पञ्चपञ्चाशता मेध्यैर्गङ्‌गायामनु वाजिभिः ।
मामतेयं पुरोधाय यमुनामनु प्रभुः ॥ २५ ॥
अष्टसप्ततिमेध्याश्वान् बबन्ध प्रददद् वसु ।
भरतस्य हि दौष्यन्तेरग्निः साचीगुणे चितः ।
सहस्रं बद्वशो यस्मिन् ब्राह्मणा गा विभेजिरे ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा भरतले ममताका छोरा दीर्घतमा ऋषिलाई पुरोहित बनाएर गङ्गाको किनारमा ५५ र यमुनाको किनारमा ७८ गरी जम्मा १३३ अश्वमेध यज्ञ गरे। यी यज्ञहरूमा उनले ठुलो धनराशी दान गरे। दुष्यन्तपुत्र भरतले स्थापना गरेको अग्नि साचीगुण नामक स्थानमा थियो, जहाँ प्रत्येक ब्राह्मणले हजारौँको सङ्ख्यामा गाईहरू दान पाएका थिए ।। २५–२६ ।।

त्रयस्त्रिंशच्छतं ह्यश्वान् बद्ध्वा विस्मापयन् नृपान् ।
दौष्यन्तिरत्यगान्मायां देवानां गुरुमाययौ ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी १३३ अश्वमेध यज्ञ गरेर अन्य राजाहरूलाई चकित पार्ने राजा भरतले यस संसारको मायालाई जितेर भगवान् श्रीहरिलाई प्राप्त गरे ।। २७ ।।

मृगान् शुक्लदतः कृष्णान् हिरण्येन परीवृतान् ।
अदात्कर्मणि मष्णारे नियुतानि चतुर्दश ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः मष्णार नामक स्थानमा भएको यज्ञमा राजा भरतले सुनले सजिएका, सेतो दाँत भएका १४ लाख काला हात्तीहरू दान दिए ।। २८ ।।

भरतस्य महत् कर्म न पूर्वे नापरे नृपाः ।
नैवापुर्नैव प्राप्स्यन्ति बाहुभ्यां त्रिदिवं यथा ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः भरतले गरेको यो महान् कार्य न त पहिलेका राजाहरूले गर्न सके, न भविष्यका राजाहरूले नै गर्न सक्नेछन्। के कसैले आफ्नो हातले स्वर्ग छुन सक्छ र? ।। २९ ।।

किरातहूणान् यवनानंध्रान् कंकान् खगाञ्छकान् ।
अब्रह्मण्यान् नृपांश्चाहन् म्लेच्छान् दिग्विजयेऽखिलान् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः दिग्विजयको समयमा भरतले किरात, हूण, यवन, आन्ध्र, कङ्क, खस, शक र अन्य ब्राह्मण विरोधी म्लेच्छ राजाहरूलाई पराजित गरे ।। ३० ।।

जित्वा पुरासुरा देवान् ये रसौकांसि भेजिरे ।
देवस्त्रियो रसां नीताः प्राणिभिः पुनराहरत् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः पहिलेका असुरहरूले देवतालाई जितेर देवस्त्रिीहरूलाई पाताल (रसातल) पुर्‍याएका थिए। राजा भरतले ती शत्रुहरूलाई जितेर देवस्त्रिीहरूलाई पुनः फर्काएर ल्याए ।। ३१ ।।

सर्वान् कामान् दुदुहतुः प्रजानां तस्य रोदसी ।
समास्त्रिणवसाहस्रीर्दिक्षु चक्रमवर्तयत् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः उनको राज्यमा आकाश र पृथ्वी दुवैले प्रजाका सबै इच्छाहरू पूरा गर्थे। उनले २७ हजार वर्षसम्म सबै दिशामा आफ्नो चक्र (शासन) चलाए ।। ३२ ।।

स सम्राड् लोकपालाख्यमैश्वर्यमधिराट् श्रियम् ।
चक्रं चास्खलितं प्राणान् मृषेत्युपरराम ह ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः ती चक्रवर्ती सम्राटले अन्ततः लोकपालहरूका जस्तो ऐश्वर्य, अतुलनीय सम्पत्ति र यो जीवनलाई नै नाशवान् र असत्य सम्झेर संसारबाट विरक्त भए ।। ३३ ।।

तस्यासन् नृप वैदर्भ्यः पत्न्य स्तिस्रः सुसम्मताः ।
जघ्नुस्त्यागभयात् पुत्रान् नानुरूपा इतीरिते ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे नृप! विदर्भका राजाका तीन छोरीहरू भरतका रानीहरू थिए। जब राजाले आफ्ना छोराहरू आफू जस्तो योग्य छैनन् भने, तब राजाले आफूहरूलाई त्याग्ने डरले ती रानीहरूले आफ्नै छोराहरूलाई मारिदिए ।। ३४ ।।

तस्यैवं वितथे वंशे तदर्थं यजतः सुतम् ।
मरुत्स्तोमेन मरुतो भरद्वाजमुपाददुः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी वंश नाश हुन थालेपछि राजा भरतले पुत्र प्राप्तिका लागि 'मरुत्स्तोम' यज्ञ गरे। मरुद्गणहरूले प्रसन्न भएर उनलाई भरद्वाज नामक पुत्र प्रदान गरे ।। ३५ ।।

अन्तर्वत्न्यां भ्रातृपत्न्यां मैथुनाय बृहस्पतिः ।
प्रवृत्तो वारितो गर्भं शप्त्वा वीर्यमुपासृजत् ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः भरद्वाजको उत्पत्तिको कथा यस्तो छ– बृहस्पतिले आफ्ना दाजु उतथ्यकी गर्भवती पत्नी ममतासँग समागम गर्न खोज्दा गर्भको बालकले रोके। तर बृहस्पतिले मानेनन् र बालकलाई अन्धो हुने श्राप दिएर वीर्य स्थापना गरे ।। ३६ ।।

तं त्यक्तुकामां ममतां भर्तुत्यागविशङ्‌किताम् ।
नामनिर्वाचनं तस्य श्लोकमेनं सुरा जगुः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीमान्ले त्याग्ने डरले ममताले त्यस गर्भलाई त्याग्न खोज्दा देवताहरूले बालकको नामकरणका सम्बन्धमा यो श्लोक गाए ।। ३७ ।।

मूढे भर द्वाजमिमं भर द्वाजं बृहस्पते ।
यातौ यदुक्त्वा पितरौ भरद्वाजस्ततस्त्वयम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः बृहस्पतिले भने– "हे मूर्ख! यो मेरो र मेरो दाजुको दुवैको अंश हो, त्यसैले यसलाई पाल्।" ममताले भनिन्– "हे बृहस्पति! यो मेरो पतिको होइन, तिम्रो हो, त्यसैले तिमी नै यसलाई पाल्।" यसरी दुवैले एकअर्कालाई 'भर' (पालन गर) भनेकाले ती बालकको नाम 'भरद्वाज' भयो ।। ३८ ।।

चोद्यमाना सुरैरेवं मत्वा वितथमात्मजम् ।

व्यसृजन् मरुतोऽबिभ्रन् दत्तोऽयं वितथेऽन्वये ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः देवताहरूले सम्झाउँदा पनि ममताले यो बालक अवैध (वितथ) हो भनी त्यागिदिइन्। त्यसपछि मरुद्गणहरूले उनलाई पाले र पछि राजा भरतलाई सुम्पिए। यसरी भरद्वाज भरतको वंशमा 'वितथ' नामले प्रसिद्ध भए ।। ३९ ।।

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां

नवमस्कन्धे विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥

🌸 •••••••••• 🌸

🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸

अध्याय सारांश

श्रीमद्भागवत महापुराणको नवम स्कन्ध अन्तर्गतको बीसौँ अध्यायमा राजा पुरुको वंश र विशेष गरी चक्रवर्ती सम्राट भरतको दिव्य चरित्र वर्णन गरिएको छ। शुकदेवजीले राजा परीक्षितलाई सम्बोधन गर्दै यो उनकै पूर्वजहरूको गौरवगाथा भएको बताउनुहुन्छ। पुरुवंशमा जनमेजय, प्रचिन्वान्, प्रवीर र चारुपद जस्ता प्रतापी राजाहरू जन्मिए। यसै वंशमा ऋतेयुका छोरा रन्तिभार र उनका वंशजका रूपमा राजा दुष्यन्तको उदय भयो। राजा दुष्यन्त एक पटक शिकार खेल्न जाँदा कण्व ऋषिको आश्रममा पुगे, जहाँ उनले शकुन्तलालाई भेटे। शकुन्तला विश्वामित्र र मेनकाकी छोरी थिइन्, जसलाई कण्व ऋषिले पालनपोषण गरेका थिए। दुष्यन्त र शकुन्तलाबीच गान्धर्व विवाह भयो र दुष्यन्त आफ्नो राजधानी फर्के। केही समयपछि शकुन्तलाले एक महाप्रतापी पुत्रलाई जन्म दिइन्। कण्व ऋषिले ती बालकको उचित संस्कार गरिदिए, जो बाल्यकालमै सिंहहरूसँग खेल्ने गर्थे। जब शकुन्तला छोरालाई लिएर दुष्यन्तकहाँ पुगिन्, सुरुमा राजाले लोकलाजका कारण उनलाई स्वीकार गरेनन्। तर आकाशबाट भएको दिव्य आकाशवाणीले शकुन्तलाको पवित्रता र बालकको पितृत्व पुष्टि गर्‍यो। आकाशवाणीले भन्यो कि आमा केवल धौँकनी मात्र हुन् र पुत्र बाबुकै स्वरूप हो, त्यसैले राजाले बालकको भरणपोषण गर्नुपर्छ। त्यसपछि राजा दुष्यन्तले खुसीसाथ शकुन्तला र पुत्रलाई स्वीकार गरे। ती बालक पछि चक्रवर्ती सम्राट भरतका रूपमा प्रसिद्ध भए र उनकै नामबाट यस देशको नाम 'भारत' रहन गयो। भरतले गङ्गा र यमुनाको किनारमा १३३ वटा अश्वमेध यज्ञहरू सम्पन्न गरे। उनले आफ्ना यज्ञहरूमा ब्राह्मणहरूलाई अपार स्वर्ण, हात्ती र गाईहरू दान दिए। भरतको शासनकालमा पृथ्वी र आकाशले प्रजाका सबै आवश्यकताहरू पूर्ण गर्थे। उनले किरात, हूण, यवन र म्लेच्छ जस्ता अधर्मी राजाहरूलाई पराजित गरेर धर्मको स्थापना गरे। भरतले २७ हजार वर्षसम्म निष्कन्टक र एकछत्र शासन गरे। यति ठुलो ऐश्वर्य र शक्ति भए पनि अन्तमा उनलाई संसारप्रति वैराग्य जाग्यो। उनले राज्य, सम्पत्ति र यो भौतिक जीवनलाई नै नाशवान् र असत्य सम्झेर त्यागिदिए। भरतले भगवान् श्रीहरिको भक्तिमा मन लगाएर परम पद प्राप्त गरे। उनका तीन पत्नीहरूबाट भएका छोराहरू अयोग्य भएपछि रानीहरूले नै उनीहरूलाई मारिदिए। वंश रक्षाका लागि भरतले मरुत्स्तोम यज्ञ गरे, जसको फलस्वरूप मरुद्गणहरूले उनलाई भरद्वाज नामक पुत्र प्रदान गरे। भरद्वाज वास्तवमा बृहस्पति र ममताका पुत्र थिए, जसलाई मरुद्गणहरूले पालनपोषण गरेका थिए। भरद्वाज नै भरतको वंशमा 'वितथ' नामले उत्तराधिकारी बने। यसरी यो अध्यायले एउटा महान् वंशको उत्थान र आध्यात्मिक वैराग्यको सुन्दर सङ्गम प्रस्तुत गर्दछ।

दार्शनिक पक्ष

यस अध्यायले भौतिक ऐश्वर्यको नश्वरता र आध्यात्मिक सत्यको सर्वोपरितालाई दार्शनिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। राजा भरतको चरित्रबाट यो स्पष्ट हुन्छ कि संसारको सबैभन्दा ठुलो सम्राट भए पनि अन्ततः शान्ति 'वैराग्य' मा नै छ। "मृषेत्युपरराम ह" भन्ने वाक्यांशले यो संसारलाई एउटा भ्रम वा सपनाका रूपमा चित्रण गरेको छ। यसले बुझाउँछ कि सत्ता, शक्ति र सम्पति केवल समयको खेल मात्र हुन्। अध्यायमा छोरालाई बाबुको 'प्रतिरूप' मानिएको दर्शनले पितृत्व र वंश परम्पराको महत्त्व दर्शाउँछ। शकुन्तलाको कथाले सत्य र धर्मको रक्षाका लागि दैवी शक्ति (आकाशवाणी) सधैँ तत्पर रहन्छ भन्ने विश्वास दिलाउँछ। भरतले २७ हजार वर्षको राज्य पछि सबै कुरा त्याग्नुले 'भोग' भन्दा 'त्याग' महान् हुन्छ भन्ने वैदिक दर्शनलाई पुष्टि गर्छ। भरद्वाजको जन्मकथाले कर्म र त्यसको परिणामको जटिलतालाई देखाउँछ। अन्त्यमा, सबै कर्महरूको लक्ष्य भगवान् श्रीहरिको प्राप्ति नै हो भन्ने कुरा भरतको मोक्ष प्राप्तिबाट सिद्ध हुन्छ। यो अध्यायले मानिसलाई आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्दै अन्ततः परमात्मामा लीन हुने सन्देश दिन्छ।