एकादशः स्कंधः – सप्तदशोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराण

एकादशः स्कंधः – सप्तदशोऽध्यायः

उद्धव उवाच –
यत्त्वयाऽभिहितः पूर्वं धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षणः ।
वर्णाश्रमाचारवतां सर्वेषां द्विपदामपि ।। १ ।।
यथाऽनुष्ठीयमानेन त्वयि भक्तिर्नृणां भवेत् ।
स्वधर्मेणारविन्दाक्ष तत् समाख्यातुमर्हसि ।। २ ।।
नेपाली भावानुवादः उद्धवले भन्नुभयो– हे कमलनेत्र भगवन्! हजुरले पूर्वकालमा वर्णाश्रम धर्मको पालना गर्नेहरूका लागि हजुरको भक्ति प्राप्त हुने साधनहरूको उपदेश दिनुभएको थियो। मानिसले आफ्नो वर्ण र आश्रम अनुकूल कुन धर्मको अनुष्ठान गर्दा हजुरमा अनन्य भक्ति पैदा हुन्छ? कृपया त्यसको विस्तारपूर्वक वर्णन गरिदिनुहोस् ।। १-२ ।।
 
पुरा किल महाबाहो धर्मं परमकं प्रभो ।
यत्तेन हंसरूपेण ब्रह्मणेऽभ्यात्थ माधव ।। ३ ।।
नेपाली भावानुवादः हे महाबाहु माधव! प्राचीन कालमा हजुरले हंसरूप अवतार धारण गरेर ब्रह्माजीलाई जुन परम धर्मको उपदेश दिनुभएको थियो, त्यसका बारेमा मलाई बताउनुहोस् ।। ३ ।।
 
स इदानीं सुमहता कालेनामित्रकर्शन ।
न प्रायो भविता मर्त्यलोके प्रागनुशासितः ।। ४ ।।
नेपाली भावानुवादः हे शत्रुनाशक प्रभो! हजुरले पहिले उपदेश दिनुभएको त्यो धर्म लामो समय बितेका कारणले गर्दा अहिले यस मृत्युलोकमा प्रायः लोप भइसकेको छ ।। ४ ।।
 
वक्ता कर्ताऽविता नान्यो धर्मस्याच्युत ते भुवि ।
सभायामपि वैरिञ्च्यां यत्र मूर्तिधराः कलाः ।। ५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे अच्युत! हजुरले बताउनुभएको धर्मको वक्ता, कर्ता र रक्षक यस पृथ्वीमा हजुरबाहेक अरू कोही छैन। यहाँसम्म कि जहाँ वेद र शास्त्रहरू मूर्तिमान् भएर रहन्छन्, त्यो ब्रह्माको सभामा पनि हजुरविना धर्मको रक्षा सम्भव छैन ।। ५ ।।
 
कत्र्राऽवित्रा प्रवक्त्रा च भवता मधुसूदन ।
त्यक्ते महीतले देव विनष्टं कः प्रवक्ष्यति ।। ६ ।।
नेपाली भावानुवादः हे मधुसूदन! यस धर्मका प्रवर्तक, रक्षक र वक्ता हजुर नै हुनुहुन्छ। यदि हजुरले नै यो पृथ्वीलोक छोड्नुभयो भने नष्ट भइसकेको यस धर्मको उपदेश फेरि कसले देला? ।। ६ ।।
 
तत्त्वं नः सर्वधर्मज्ञ धर्मस्त्वद्भक्तिलक्षणः ।
यथा यस्य विधीयेत तथा वर्णय मे प्रभो ।। ७ ।।
नेपाली भावानुवादः हे सर्वधर्मज्ञ प्रभो! त्यसैले हजुरको भक्ति लक्षण भएको त्यो सनातन धर्म जसका लागि जसरी विधान गरिएको छ, त्यसको रहस्य मलाई बताइदिनुहोस् ।। ७ ।।
 
श्रीशुक उवाच –
इत्थं स्वभृत्यमुख्येन पृष्टः स भगवान् हरिः ।
प्रीतः क्षेमाय मर्त्यानां धर्मानाह सनातनान् ।। ८ ।।
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजीले भन्नुभयो– आफ्ना मुख्य भक्त उद्धवले यसरी प्रश्न गरेपछि भगवान् श्रीहरि प्रसन्न हुनुभयो र मानिसहरूको कल्याणका लागि सनातन धर्मको उपदेश दिन लाग्नुभयो ।। ८ ।।
 
श्रीभगवानुवाच –
धम्र्य एष तव प्रश्नो नैःश्रेयसकरो नृणाम् ।
वर्णाश्रमाचारवतां तमुद्धव निबोध मे ।। ९ ।।
नेपाली भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो– हे उद्धव! तिम्रो यो प्रश्न धर्मयुक्त र मानिसहरूको परम कल्याण गर्ने खालको छ। वर्णाश्रम धर्मको पालना गर्नेहरूका लागि जुन कर्तव्यहरू छन्, ती मबाट सुन ।। ९ ।।
 
आदौ कृतयुगे वर्णो नृणां हंस इति स्मृतः ।
कृत्यकृत्याः प्रजा जात्या तस्मात् कृतयुगं विदुः ।। १० ।।
नेपाली भावानुवादः सृष्टिको सुरुमा अर्थात् सत्ययुगमा मानिसहरूको 'हंस' नामको एउटै मात्र वर्ण थियो। त्यस युगका मानिसहरू जन्मदै कृतकृत्य हुने भएकाले त्यसलाई 'कृतयुग' भनिएको हो ।। १० ।।
 
वेदः प्रणव एवाग्रे धर्मोऽहं वृषरूपधृक् ।
उपासते तपोनिष्ठा हंसं मा मुक्तकिल्बिषाः ।। ११ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यस समयमा केवल 'ॐकार' (प्रणव) नै वेद थियो र म चार पाउ भएको वृषभरूपी धर्मका रूपमा थिएँ। निष्पाप र तपोनिष्ठ मानिसहरू हंसरूप म परमात्माको नै उपासना गर्दथे ।। ११ ।।
 
त्रेतामुखे महाभाग प्राणान्मे हृदयात् त्रयी ।
विद्या प्रादुरभूत्तस्या अहमासं त्रिवृन्मखः ।। १२ ।।
नेपाली भावानुवादः हे महाभाग उद्धव! त्रेतायुगको प्रारम्भमा मेरो हृदय र प्राणबाट ऋक्, यजु र साम गरी तीन वेद (त्रयी) प्रकट भए। त्यसपछि म तीन प्रकारका (होता, अध्वर्यु र उद्गाता) कर्मयुक्त यज्ञका रूपमा प्रकट भएँ ।। १२ ।।
विप्रक्षत्रियविट्शूद्रा मुखबाहूरुपादजाः ।
वैराजात् पुरुषाज्जाता य आत्माचारलक्षणाः ।। १३ ।।
नेपाली भावानुवादः विराट् पुरुषको मुखबाट ब्राह्मण, बाहुबाट क्षत्रिय, तिघ्राबाट वैश्य र पाउबाट शूद्रहरू उत्पन्न भए। तिनीहरूका आचरण र स्वभाव नै उनीहरूको पहिचान बन्यो ।। १३ ।।
 
गृहाश्रमो जघनतो ब्रह्मचर्यं हृदो मम ।
वक्षःस्थानाद् वने वासो न्यासः शीर्षणि संस्थितः ।। १४ ।।
नेपाली भावानुवादः म विराटका तिघ्राबाट गृहस्थाश्रम, हृदयबाट ब्रह्मचर्य, वक्षस्थलबाट वानप्रस्थ र शिरबाट संन्यास आश्रम उत्पन्न भयो ।। १४ ।।
 
वर्णानामाश्रमाणां च जन्मभूम्यनुसारिणीः ।
आसन् प्रकृतयो नृणां नीचैर्नीचोत्तमोत्तमाः ।। १५ ।।
नेपाली भावानुवादः आफ्नो उत्पत्ति स्थान (अङ्ग) अनुसार मानिसहरूको स्वभाव पनि फरक-फरक भयो। नीच अङ्गबाट उत्पन्न हुनेको स्वभाव निम्न र उत्तम अङ्गबाट जन्मनेको स्वभाव उत्तम भयो ।। १५ ।।
 
शमो दमस्तपः शौचं सन्तोषः क्षान्तिरार्जवम् ।
 मद्भक्तिश्च दया सत्यं ब्रह्मप्रकृतयस्त्विमाः ।। १६ ।।
नेपाली भावानुवादः मनको निग्रह (शम), इन्द्रिय दमन (दम), तपस्या, पवित्रता, सन्तोष, क्षमा, सरलता, मप्रतिको भक्ति, दया र सत्यवादिता– यी ब्राह्मणका स्वाभाविक गुण हुन् ।। १६ ।।
 
तेजो बलं धृतिः शौर्यं तितिक्षौदार्यमुद्यमः ।
स्थैर्यं ब्रह्मण्यतैश्वर्यं क्षत्रप्रकृतयस्त्विमाः ।। १७ ।।
नेपाली भावानुवादः तेज, बल, धैर्य, वीरता, सहनशीलता, उदारता, प्रयत्नशीलता, स्थिरता, ब्राह्मणभक्ति र ऐश्वर्य– यी क्षत्रियका स्वाभाविक गुण हुन् ।। १७ ।।
 
आस्तिक्यं दाननिष्ठा च अदम्भो ब्रह्मसेवनम् ।
अतुष्टिरथोपचयैर्वैश्यप्रकृतयस्त्विमाः ।। १८ ।।
नेपाली भावानुवादः आस्तिकता, दानशीलता, निष्कपटता, ब्राह्मणसेवा र धन आर्जनमा कहिल्यै तृप्त नहुने स्वभाव– यी वैश्यका गुण हुन् ।। १८ ।।
 
शुश्रूषणं द्विजगवां देवानां चाप्यमायया ।
 तत्र लब्धेन सन्तोषः शूद्रप्रकृतयस्त्विमाः ।। १९ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मण, गाई र देवताहरूको निष्कपट सेवा गर्नु र त्यसबाट प्राप्त फलमा सन्तुष्ट रहनु– यी शूद्रका स्वाभाविक गुण हुन् ।। १९ ।।
 
अशौचमनृतं स्तेयं नास्तिक्यं शुष्कविग्रहः ।
कामः क्रोधश्च तर्षश्च स्वभावोऽन्तेवसायिनाम् ।। २० ।।
नेपाली भावानुवादः अपवित्रता, असत्य, चोरी, नास्तिकता, व्यर्थको झगडा, काम, क्रोध र अत्यधिक लोभ– यी अन्त्यज (वर्णबाहिरका) हरूका स्वभाव हुन् ।। २० ।।
 
अहिंसा सत्यमस्तेयमकामक्रोधलोभता ।
भूतप्रियहितेहा च धर्मोऽयं सार्ववर्णिकः ।। २१ ।।
नेपाली भावानुवादः अहिंसा, सत्य, चोरी नगर्नु (अस्तेय), काम-क्रोध र लोभबाट टाढा रहनु तथा सबै प्राणीको हित र प्रिय चाहनु– यो सबै वर्णका लागि साझा धर्म हो ।। २१ ।।
 
द्वितीयं प्राप्यानुपूव्र्याज्जन्मोपनयनं द्विजः ।
वसन् गुरुकुले दान्तो ब्रह्माधीयीत चाहुतः ।। २२ ।।
नेपाली भावानुवादः संस्कारको क्रम अनुसार उपनयन (व्रतबन्ध) गरी दोस्रो जन्म प्राप्त गरेपछि द्विज (ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य) ले गुरुकुलमा बसी इन्द्रियलाई वशमा राखेर गुरुको आज्ञा पालन गर्दै वेदको अध्ययन गर्नुपर्छ ।। २२ ।।
 
मेखलाजिनदण्डाक्षब्रह्मसूत्रकमण्डलून् ।
जटिलोऽधौतदद्वासोऽरक्तपीठः कुशान् दधत् ।। २३ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मचारीले मेखला, मृगचर्म, लौरो, जपमाला, जनै र कमण्डलु धारण गर्नुपर्छ। उसले जटा राख्नुपर्छ, दाँत माझ्ने वा कपडा धुने जस्ता शारीरिक श्रृङ्गारमा लाग्नु हुँदैन र सधैँ कुश धारण गरी बस्नुपर्छ ।। २३ ।।
 
स्नानभोजनहोमेषु जपोच्चारे च वाग्यतः ।
न च्छिन्द्यान्नखरोमाणि कक्षोपस्थगतान्यपि ।। २४ ।।
नेपाली भावानुवादः स्नान, भोजन, होम, जप र शौचको समयमा मौन रहनुपर्छ। ब्रह्मचारीले आफ्नो नङ र कपाल (काखी वा गुप्ताङ्गको समेत) काट्नु हुँदैन ।। २४ ।।
 
रेतो नावकिरेज्जातु ब्रह्मव्रतधरः स्वयम् ।
अवकीर्णेऽवगाह्याप्सु यतासुस्त्रिपदीं जपेत् ।। २५ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मचर्य व्रत पालना गर्नेले कहिल्यै जानीजानी वीर्य पतन गराउनु हुँदैन। यदि अन्जानमा वीर्य स्खलन भएमा जलमा स्नान गरी प्राणायामपूर्वक गायत्री मन्त्रको जप गर्नुपर्छ ।। २५ ।।
 
अग्न्यर्काचार्यगोविप्रगुरुवृद्धसुराञ्छुचिः ।
समाहित उपासीत सन्ध्ये च यतवाग् जपन् ।। २६ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मचारीले शुद्ध भई एकाग्र चित्तले अग्नि, सूर्य, आचार्य, गाई, ब्राह्मण, गुरु, वृद्ध र देवताहरूको उपासना गर्नुपर्छ। बिहान र बेलुका मौन भई सन्ध्योपासना गर्नुपर्छ ।। २६ ।।
 
आचार्यं मां विजानीयान्नावमन्येत कर्हिचित् ।
न मर्त्यबुद्ध्यासूयेत सर्वदेवमयो गुरुः ।। २७ ।।
नेपाली भावानुवादः आचार्य (गुरु) लाई मेरै स्वरूप सम्झनुपर्छ र कहिल्यै पनि उनको अपमान वा ईर्ष्या गर्नु हुँदैन। गुरु सर्वदेवमय हुनुहुन्छ, त्यसैले उनलाई सामान्य मानिस सम्झने भूल गर्नु हुँदैन ।। २७ ।।
 
सायं प्रातरुपानीय भैक्ष्यं तस्मै निवेदयेत् ।
यच्चान्यदप्यनुज्ञातमुपयुञ्जीत संयतः ।। २८ ।।
नेपाली भावानुवादः बिहान र बेलुका मागेर ल्याएको भिक्षा गुरुलाई अर्पण गर्नुपर्छ। गुरुले आज्ञा दिएपछि मात्र संयमित भएर भोजन गर्नुपर्छ ।। २८ ।।
 
सुश्रूषमाण आचार्यं सदोपासीत नीचवत् । या
नशय्यासनस्थानैर्नातिदूरे कृताञ्जलिः ।। २९ ।।
नेपाली भावानुवादः आचार्यको सेवा गर्दा सधैँ विनयी भई सेवक जस्तै उहाँको पछि-पछि लाग्नुपर्छ। गुरु हिँड्दा, सुत्दा वा बस्दा उहाँको नजिकै हात जोडेर आज्ञा पर्खेर बस्नुपर्छ ।। २९ ।।
 
एवंवृत्तो गुरुकुले वसेद् भोगविवर्जितः ।
विद्या समाप्यते यावद् बिभ्रद् व्रतमखण्डितम् ।। ३० ।।
नेपाली भावानुवादः जबसम्म विद्या समाप्त हुँदैन, तबसम्म सबै प्रकारका भोगविलास त्यागेर अखण्ड ब्रह्मचर्य व्रतका साथ गुरुकुलमा निवास गर्नुपर्छ ।। ३० ।।
 
यद्यसौ छन्दसां लोकमारोक्ष्यन् ब्रह्मविष्टपम् ।
गुरवे विन्यसेद् देहं स्वाध्यायार्थं बृहद्वृतः ।। ३१ ।।
नेपाली भावानुवादः यदि ब्रह्मचारी ब्रह्मलोक जान चाहन्छ भने उसले आजीवन नैष्ठिक ब्रह्मचर्य धारण गर्नुपर्छ र वेद अध्ययनका लागि आफ्नो शरीर गुरु सेवामा समर्पित गर्नुपर्छ ।। ३१ ।।
 
अग्नौ गुरावात्मनि च सर्वभूतेषु मां परम् ।
अपृथग्धीरुपासीत ब्रह्मवर्चस्व्यकल्मषः ।। ३२ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्रह्मचारीले अग्नि, गुरु, आफू र सबै प्राणीहरूमा मेरो सर्वव्यापी स्वरूपलाई समान भावले देख्दै निष्पाप भएर उपासना गर्नुपर्छ ।। ३२ ।।
 
स्त्रीणां निरीक्षणस्पर्शसंलापक्ष्वेलनादिकम् ।
प्राणिनो मिथुनीभूतानगृहस्थोऽग्रतस्त्यजेत् ।। ३३ ।।
नेपाली भावानुवादः गृहस्थबाहेक अन्य आश्रमका साधकले स्त्रीलाई हेर्नु, स्पर्श गर्नु, कुराकानी गर्नु वा जिस्कनु हुँदैन। साथै मैथुन गरिरहेका कुनै पनि प्राणीलाई हेर्नु हुँदैन ।। ३३ ।।
 
शौचमाचमनं स्नानं सन्ध्योपासनमार्जवम् ।
तीर्थसेवा जपोऽस्पृश्याभक्ष्यासंभाष्यवर्जनम् ।। ३४ ।।
सर्वाश्रमप्रयुक्तोऽयं नियमः कुलनन्दन ।
मद्भावः सर्वभूतेषु मनोवाक्कायसंयमः ।। ३५ ।।
नेपाली भावानुवादः हे कुलनन्दन! शौच, आचमन, स्नान, सन्ध्यावन्दन, सरलता, तीर्थसेवा, जप, अभक्ष्य र असम्भाष्यको त्याग तथा सबै प्राणीमा मेरो भावना राख्नु– यी नियमहरू सबै आश्रमका लागि अनिवार्य छन् ।। ३४-३५ ।।
 
एवं बृहद्व्रतधरो ब्राह्मणोऽग्निरिव ज्वलन् ।
मद्भक्तस्तीव्रतपसा दग्धकर्माशयोऽमलः ।। ३६ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी नैष्ठिक ब्रह्मचर्य पालन गर्ने ब्राह्मण अग्नि जस्तै तेजस्वी हुन्छ। उसको तीव्र तपस्याले गर्दा सबै कर्म-संस्कारहरू नष्ट हुन्छन् र ऊ मेरो अनन्य भक्त बन्दछ ।। ३६ ।।
 
अथानन्तरमावेक्ष्यन् यथा जिज्ञासितागमः ।
गुरवे दक्षिणां दत्त्वा स्नायाद् गुर्वनुमोदितः ।। ३७ ।।
नेपाली भावानुवादः अध्ययन पूरा भएपछि यदि गृहस्थाश्रममा जाने इच्छा भएमा गुरुलाई दक्षिणा दिई उहाँको अनुमति लिएर समावर्तन स्नान गर्नुपर्छ ।। ३७ ।।
 
गृहं वनं वोपविशेत् प्रव्रजेद् वा द्विजोत्तमः ।
आश्रमादाश्रमं गच्छेन्नान्यथा मत्परश्चरेत् ।। ३८ ।।
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि द्विजले गृहस्थ, वानप्रस्थ वा संन्यासमध्ये कुनै एक आश्रममा प्रवेश गर्नुपर्छ। एक आश्रमबाट अर्को आश्रममा जानु शास्त्रसम्मत विधि हो, मेरो भक्तले यसको विपरीत आचरण गर्नु हुँदैन ।। ३८ ।।
 
गृहार्थी सदृशीं भार्यामुद्वहेदजुगुप्सिताम् ।
यवीयसीं तु वयसा तां सवर्णामनु क्रमात् ।। ३९ ।।
नेपाली भावानुवादः गृहस्थाश्रममा जान चाहनेले आफूसमान वर्णकी, सुशील र आफूभन्दा कम उमेरकी कन्याका साथ विवाह गर्नुपर्छ ।। ३९ ।।
 
इज्याध्ययनदानानि सर्वेषां च द्विजन्मनाम् । 

प्रतिग्रहोऽध्यापनं च ब्राह्मणस्यैव याजनम् ।। ४० ।।
 नेपाली भावानुवादः यज्ञ गर्नु, वेद पढ्नु र दान दिनु– यी तीन कर्म ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्यका साझा धर्म हुन्। तर दान लिनु, पढाउनु र यज्ञ गराउनु– यी तीन वृत्तिहरू ब्राह्मणका लागि मात्र हुन् ।। ४० ।।
 
प्रतिग्रहं मन्यमानस्तपस्तेजोयशोनुदम् ।
अन्याभ्यामेव जीवेत शिलैर्वा दोषदृक्तयोः ।। ४१ ।।
नेपाली भावानुवादः दान लिँदा तपस्या, तेज र कीर्ति नष्ट हुन्छ भन्ने ठान्ने ब्राह्मणले अध्यापन र यज्ञ गराएर जीविका चलाउनुपर्छ। यदि त्यसमा पनि दोष देखिएमा खेतमा झरेका अन्नका दानाहरू (शिलवृत्ति) सङ्कलन गरी जीवन निर्वाह गर्नुपर्छ ।। ४१ ।।
 
ब्राह्मणस्य हि देहोऽयं क्षुद्रकामाय नेष्यते ।
कृच्छ्राय तपसे चेह प्रेत्यानन्तसुखाय च ।। ४२ ।।
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणको यो शरीर तुच्छ विषयभोगका लागि होइन। यो त यस लोकमा कष्ट र तपस्या सहनका लागि र परलोकमा अनन्त आनन्द (मोक्ष) प्राप्तिका लागि हो ।। ४२ ।।
 
शिलोञ्छवृत्त्या परितुष्टचित्तो
    धर्मं महान्तं विरजं जुषाणः ।
मय्यर्पितात्मा गृह एव तिष्ठ
    न्नातिप्रसक्तः समुपैति शान्तिम् ।। ४३ ।।
नेपाली भावानुवादः खेतमा झरेका अन्न टिपेर गुजारा गर्ने र ममा चित्त अर्पण गर्ने गृहस्थले घरमै रहेर पनि अनासक्त भावले परम शान्ति प्राप्त गर्दछ ।। ४३ ।।
 
समुद्धरन्ति ये विप्रं सीदन्तं मत्परायणम् ।
तानुद्धरिष्ये नचिरादापद्भ्यो नौरिवार्णवात् ।। ४४ ।।
नेपाली भावानुवादः जसले दुःखमा परेका मेरा भक्त ब्राह्मणहरूको उद्धार गर्छन्, म उनीहरूलाई सबै विपत्तिबाट त्यसरी नै पार लगाउँछु, जसरी डुङ्गाले समुद्र तार्छ ।। ४४ ।।
 
सर्वाः समुद्धरेद् राजा पितेव व्यसनात् प्रजाः ।
आत्मानमात्मना धीरो यथा गजपतिर्गजान् ।। ४५ ।।
नेपाली भावानुवादः पिताले सन्तानलाई झैँ राजाले आफ्ना प्रजालाई सबै दुःखबाट रक्षा गर्नुपर्छ। बुद्धिमान् हात्तीले समूहलाई जोगाए झैँ राजाले धैर्यपूर्वक सबैको रक्षा गर्नुपर्छ ।। ४५ ।।
 
एवंविधो नरपतिर्विमानेनार्कवर्चसा ।
विधूयेहाशुभं कृत्स्नमिन्द्रेण सह मोदते ।। ४६ ।।
नेपाली भावानुवादः यसरी प्रजाको रक्षा गर्ने राजा सबै पापबाट मुक्त भएर अन्तमा सूर्य झैँ चम्किलो विमानमा बसी इन्द्रसँगै स्वर्गमा आनन्दपूर्वक रहन्छन् ।। ४६ ।।
 
सीदन् विप्रो वणिग्वृत्त्या पण्यैरेवापदं तरेत् ।
खड्गेन वाऽऽपदाक्रान्तो न श्ववृत्त्या कथञ्चन ।। ४७ ।।
नेपाली भावानुवादः यदि ब्राह्मणलाई जीविका चलाउन गाह्रो भएमा वैश्यको वृत्ति (व्यापार) वा क्षत्रियको वृत्ति (शस्त्र सञ्चालन) अपनाउन सक्छ, तर नीचको सेवा (श्ववृत्ति) कहिल्यै गर्नु हुँदैन ।। ४७ ।।
 
वैश्यवृत्त्या तु राजन्यो जीवेन्मृगययाऽऽपदि ।
चरेद् वा विप्ररूपेण न श्ववृत्त्या कथञ्चन ।। ४८ ।।
नेपाली भावानुवादः क्षत्रियले आपत्कालमा वैश्यको काम वा ब्राह्मणको काम (पढाउने) गरेर जीवन धान्न सक्छ, तर उसले पनि कसैको चाकरी गरेर जीवन बिताउनु हुँदैन ।। ४८ ।।
 
शूद्रवृत्तिं भजेद् वैश्यः शूद्रः कारुकटक्रियाम् ।
कृच्छ्रान्मुक्तो न गर्ह्येण वृत्तिं लिप्सेत कर्मणा ।। ४९ ।।
नेपाली भावानुवादः वैश्यले आपत् परेमा शूद्रको सेवा गर्न सक्छ र शूद्रले चटकी वा शिल्पकला जस्ता काम गर्न सक्छ। तर दुःख हटेपछि कसैले पनि तल्लो वर्णको निन्दित काममा लोभ गर्नु हुँदैन ।। ४९ ।।
 
वेदाध्यायस्वधास्वाहाबल्यन्नाद्यैर्यथोदयम् ।
देवर्षिपितृभूतानि मद्रूपाण्यन्वहं यजेत् ।। ५० ।।
नेपाली भावानुवादः गृहस्थले दैनिक पञ्चमहायज्ञ (ब्रह्मयज्ञ, पितृयज्ञ, देवयज्ञ, भूतयज्ञ र मनुष्ययज्ञ) गर्नुपर्छ। यी यज्ञहरू मार्फत ऋषि, पितृ, देवता र प्राणीहरूलाई मेरो स्वरूप सम्झेर पूजा गर्नुपर्छ ।। ५० ।।
 
यदृच्छ्योपपन्नेन शुक्लेनोपार्जितेन वा ।
धनेनापीडयन् भृत्यान् न्यायेनैवाहरेत् क्रतून् ।। ५१ ।।
नेपाली भावानुवादः गृहस्थले न्यायपूर्वक आर्जन गरेको धनले आफ्नो परिवारलाई कष्ट नदिई श्रद्धापूर्वक यज्ञ र धार्मिक कार्यहरू गर्नुपर्छ ।। ५१ ।।
 
कुटुम्बेषु न सज्जेत न प्रमाद्येत् कुटुम्ब्यपि ।
विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत् ।। ५२ ।।
नेपाली भावानुवादः गृहस्थले परिवारमा अति आशक्त हुनु हुँदैन। ज्ञानी मानिसले यस लोकको सुख जस्तै स्वर्गको सुख पनि नाशवान् छ भन्ने बुझेर त्यसमा लोभ गर्नु हुँदैन ।। ५२ ।।
 
पुत्रदाराप्तबन्धूनां सङ्गमः पान्थसङ्गमः ।
अनुदेहं वियन्त्येते स्वप्नो निद्रानुगो यथा ।। ५३ ।।
नेपाली भावानुवादः सन्तान, पत्नी र बन्धु-बान्धवहरूको मिलन भनेको बाटोमा बटुवाहरूको भेट जस्तै हो। जसरी सपना बिउँझिएपछि हराउँछ, त्यसरी नै यो शरीर र सम्बन्ध पनि नाशवान् छ ।। ५३ ।।
 
इत्थं परिमृशन्मुक्तो गृहेष्वतिथिवद् वसन् ।
न गृहैरनुबध्येत निर्ममो निरहङ्कृतः ।। ५४ ।।
नेपाली भावानुवादः यस्तो विचार राख्ने मानिस घरमा पाहुना जस्तै अनासक्त भएर बस्छ। ऊ 'मेरो' र 'म' भन्ने अहङ्कारबाट मुक्त भई संसारको बन्धनमा पर्दैन ।। ५४ ।।
 
कर्मभिर्गृहमेधीयैरिष्ट्वा मामेव भक्तिमान् ।
तिष्ठेद् वनं वोपविशेत् प्रजावान् वा परिव्रजेत् ।। ५५ ।।
नेपाली भावानुवादः भक्तिमान् गृहस्थले आफ्नो कर्तव्य पूरा गरी ममा समर्पित हुनुपर्छ। त्यसपछि ऊ वानप्रस्थ भई वनमा जान सक्छ वा संन्यास लिन सक्छ ।। ५५ ।।
 
यस्त्वासक्तमतिर्गेहे पुत्रवित्तैषणातुरः ।
स्त्रैणः कृपणधीर्मूढो ममाहमिति बध्यते ।। ५६ ।।
नेपाली भावानुवादः तर जो घरव्यवहारमा मात्र डुब्छ, सन्तान र धनको मोहमा फस्छ र जहिल्यै 'मेरो-म' भन्दै मरिहत्ते गर्छ, ऊ संसारको कडा बन्धनमा बाँधिन्छ ।। ५६ ।।
 
अहो मे पितरौ वृद्धौ भार्या बालात्मजाऽऽत्मजाः ।
अनाथा मामृते दीनाः कथं जीवन्ति दुःखिताः ।। ५७ ।।
नेपाली भावानुवादः "मेरा वृद्ध आमाबुवा छन्, साना छोराछोरी छन्, म नभए यिनीहरूको बिजोग होला" भन्ने चिन्ताले गर्दा मूढ व्यक्ति सधैँ अशान्त रहन्छ ।। ५७ ।।
 
एवं गृहाशयक्षिप्तहृदयो मूढधीरयम् ।
अतृप्तस्ताननुध्यायन् मृतोऽन्धं विशते तमः ।। ५८ ।।
 नेपाली भावानुवादः यसरी परिवारको मोहमा चित्त विक्षिप्त भएको मूर्ख व्यक्ति कहिल्यै तृप्त हुन सक्दैन। अन्तमा तिनै विषयको चिन्तन गर्दै मर्दछ र घोर अन्धकारमय नरकमा जान्छ ।। ५८ ।।
 

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां सहितायामेकादशस्कन्धे 

सप्तदशोऽध्यायः ।। १७ ।।

🌸 •••••••••• 🌸

🌸 यस अध्यायको सार तथा दर्शन 🌸

अध्याय सारांश

श्रीमद्भागवतको एघारौँ स्कन्धको सत्रौँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले उद्धवलाई वर्णाश्रम धर्मको विस्तृत उपदेश दिनुभएको छ। उद्धवको जिज्ञासा मेटाउँदै भगवान् भन्नुहुन्छ कि सत्ययुगमा सबै मानिस 'हंस' वर्णका थिए र ॐकार नै एकमात्र वेद थियो। त्रेतायुगको सुरुवातसँगै विराट्रूपबाट चार वर्ण र चार आश्रमको उत्पत्ति भयो। मुखबाट ब्राह्मण, बाहुबाट क्षत्रिय, ऊरु (तिघ्रा) बाट वैश्य र पाउबाट शूद्रहरूको जन्म भयो। त्यसैगरी हृदयबाट ब्रह्मचर्य, तिघ्राबाट गृहस्थ, वक्षस्थलबाट वानप्रस्थ र शिरबाट संन्यास आश्रमको उदय भयो। प्रत्येक वर्णका लागि विशेष स्वभाव र गुणहरू तोकिएका छन्, जसमा ब्राह्मणका लागि शम, दम र तप मुख्य हुन्। क्षत्रियका लागि शौर्य र धैर्य, वैश्यका लागि कृषि-व्यापार र शूद्रका लागि सेवा धर्म तोकिएको छ। सबै वर्णका लागि साझा धर्मका रूपमा अहिंसा, सत्य र अस्तेय (चोरी नगर्नु) लाई मानिएको छ। भगवान्ले ब्रह्मचारीका लागि गुरुकुलको कठोर अनुशासन र गुरुप्रतिको भक्तिमा जोड दिनुभएको छ। गुरुलाई साक्षात् ईश्वरको स्वरूप मान्नुपर्ने र उहाँको सेवामा समर्पित हुनुपर्ने कुरा यहाँ बताइएको छ। विद्या समाप्त भएपछि गृहस्थाश्रममा प्रवेश गर्ने विधि र सवर्ण विवाहको चर्चा गरिएको छ। गृहस्थले पञ्चमहायज्ञ गरेर पितृ, देव, ऋषि र अतिथिहरूको सेवा गर्नुपर्छ। गृहस्थ भएर पनि अति आसक्त नहुन र घरमा पाहुना जस्तै अनासक्त भावले बस्न भगवान्ले सिकाउनुभएको छ। जीविकाका लागि ब्राह्मणले शिलवृत्ति (खेतमा झरेको अन्न टिप्ने) जस्ता सात्त्विक उपाय अपनाउनुपर्ने बताइएको छ। आपत्कालमा वर्ण व्यवस्थामा केही लचकता भए पनि नीचको सेवा (चाकरी) गर्नुलाई वर्जित गरिएको छ। राजाले आफ्ना प्रजाको रक्षा पिताले सन्तानलाई गरे झैँ गर्नुपर्छ। पारिवारिक मोहमा मात्र डुब्ने र 'मेरो-म' भन्ने अहङ्कार बोक्ने व्यक्ति अन्तमा नरक जाने कुरा यहाँ स्पष्ट पारिएको छ। यो अध्यायले मानिसको उमेर र अवस्था अनुसार कसरी आध्यात्मिक प्रगति गर्ने भन्ने मार्गदर्शन गर्दछ। सामाजिक व्यवस्था र आध्यात्मिक लक्ष्यको सन्तुलन नै वर्णाश्रम धर्मको मुख्य सार हो। भगवान् श्रीकृष्णले उद्धवलाई यस अध्यायमार्फत कर्तव्य र भक्तिको सुन्दर समन्वय देखाउनुभएको छ। अन्ततः सबै वर्ण र आश्रमको लक्ष्य भनेको भगवान्‌को अनन्य भक्ति र मोक्ष प्राप्ति नै हो। यसले अनुशासित जीवनले नै मानिसलाई ईश्वरको नजिक पुर्‍याउँछ भन्ने सन्देश दिन्छ।

दार्शनिक पक्ष

यस अध्यायको दार्शनिक पक्षले सामाजिक मर्यादा र व्यक्तिगत आध्यात्मिक उन्नतिलाई जोड्दछ। यसले के स्पष्ट पार्छ भने सबै जीवको उत्पत्ति एउटै परम तत्त्व (विराट् पुरुष) बाट भएको हो, त्यसैले उनीहरूमा भेदभाव होइन, कार्यविभाजन मात्र छ। 'आचार्यं मां विजानीयान्' भन्नुको अर्थ गुरु र ईश्वरमा अभेद देख्नु हो, जुन ज्ञान प्राप्तिको मूल कडी हो। यो दर्शनले संसारलाई 'पान्थसङ्गम' (बटुवाहरूको भेट) र 'स्वप्न' (सपना) सँग तुलना गरेर यसको नश्वरता प्रस्ट पारेको छ। गृहस्थ भएर पनि अनासक्त रहनु (अतिथि झैँ बस्नु) भन्ने उपदेशले कर्मयोगको उत्कृष्ट नमुना प्रस्तुत गर्दछ। यसले अहङ्कार (म) र ममता (मेरो) लाई नै बन्धनको मुख्य कारण मानेको छ। सात्त्विक जीविका (शिलवृत्ति) ले चित्त शुद्धिमा सहयोग पुर्‍याउँछ। वर्ण र आश्रमका भिन्नताहरूका बाबजुद 'सार्ववर्णिक धर्म' ले मानवताको एकतालाई बल दिन्छ। यस अध्यायले कर्मलाई पूजामा बदल्ने कला सिकाउँछ। अन्त्यमा, सबै धर्म र आचरणको अन्तिम लक्ष्य श्रीहरिको भक्ति र आत्मसाक्षात्कार नै हो भन्ने अद्वैतवादी चिन्तन यहाँ प्रतिविम्बित छ।

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑