चतुर्थः स्कन्धः – अष्टाविंशोऽध्यायः

श्रीमद्भागवत महापुराण

चतुर्थः स्कन्धः – अष्टाविंशोऽध्यायः

नारद उवाच –
(अनुष्टुप्)
सैनिका भयनाम्नो ये बर्हिष्मन् दिन्दिष्टकारिणः ।
प्रज्वारकालकन्याभ्यां विचेरुः अवनीमिमाम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजी भन्नुहुन्छ— "हे बर्हिष्मन्! 'भय' (मृत्यु) का आज्ञाकारी सैनिकहरू प्रज्वार (रोग) र कालकन्या (जरा वा बुढ्यौली) का साथ यस पृथ्वीमा जताततै विचरण गर्न थाले" ।।१।।
 
ते एकदा तु रभसा पुरञ्जनपुरीं नृप ।
रुरुधुर्भौमभोगाढ्यां जरत्पन्नगपालिताम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे राजन्! एकपटक उनीहरूले अत्यन्त वेगका साथ संसारका सम्पूर्ण भोग–विलासले सम्पन्न र एउटा बुढो सर्प (पाँच प्राण) द्वारा सुरक्षित पुरञ्जनको नगर (शरीर) लाई चारैतिरबाट घेरे" ।।२।।

कालकन्यापि बुभुजे पुरञ्जनपुरं बलात् ।
ययाभिभूतः पुरुषः सद्यो निःसारतामियात् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः "बुढ्यौली रूपी कालकन्याले पुरञ्जनको नगरलाई जबरजस्ती कब्जा गरिन्। जसको चपेटामा परेपछि मनुष्य तुरुन्तै तेजहीन र निःसार हुन पुग्दछ" ।।३।।
 
तयोपभुज्यमानां वै यवनाः सर्वतोदिशम् ।
द्वार्भिः प्रविश्य सुभृशं प्रार्दयन् सकलां पुरीम् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यस समयमा कालकन्याद्वारा आक्रान्त पारिएको त्यस नगरमा यवनहरू (मृत्युका दूतहरू) विभिन्न ढोकाबाट पसेर जताततै विध्वंस मच्चाउन थाले" ।।४।।
 
तस्यां प्रपीड्यमानायां अभिमानी पुरञ्जनः ।
अवापोरुविधान् तापान् कुटुम्बी ममताकुलः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः "आफ्नो नगर यसरी पीडित भएको देखेर देहाभिमानी र परिवारको ममतामा फसेका राजा पुरञ्जन अनेक प्रकारका शारीरिक र मानसिक क्लेशले सताइन थाले" ।।५।।
 
कन्योपगूढो नष्टश्रीः कृपणो विषयात्मकः ।
नष्टप्रज्ञो हृतैश्वर्यो गन्धर्वयवनैर्बलात् ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः "कालकन्याको आलिङ्गनले उनको सम्पूर्ण कान्ति र श्री नष्ट भयो। विषयवासनामा आशक्त हुनाले उनी अत्यन्त दीन बने। उनको विवेक शक्ति हरायो र गन्धर्व एवं यवनहरूले उनको सबै ऐश्वर्य जबरजस्ती लुटे" ।।६।।
 
विशीर्णां स्वपुरीं वीक्ष्य प्रतिकूलाननादृतान् ।
पुत्रान् पौत्रानुगामात्यान् जायां च गतसौहृदाम् ॥ ७ ॥
आत्मानं कन्यया ग्रस्तं पञ्चालान् अरिदूषितान् ।
दुरन्तचिन्तामापन्नो न लेभे तत्प्रतिक्रियाम् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः "नगर नष्ट–भ्रष्ट भएको, छोरा–नाति र मन्त्रीहरू प्रतिकूल भई अनादर गर्न थालेको र पत्नीको स्नेह पनि समाप्त भएको देखेर राजा चिन्तित भए। आफू कालकन्याको वशमा परेको र पाञ्चाल देश शत्रुको हातमा गएको देखेर पनि उनले त्यस विपत्तिबाट छुटकारा पाउने कुनै उपाय देखेनन्" ।।७–८।।
 
कामानभिलषन्दीनो यातयामांश्च कन्यया ।
विगतात्मगतिस्नेहः पुत्रदारांश्च लालयन् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः "कालकन्याले निःसार तुल्याइसक्दा पनि राजा पुरञ्जन विषयभोगकै लालसामा थिए। आफ्नो परलोक बिग्रिएको र आफन्तको स्नेह गुमेको अवस्थामा पनि उनको चित्त केवल स्त्री र छोराछोरीकै पालनपोषणमा अल्झिरह्यो" ।।९।।
 
गन्धर्वयवनाक्रान्तां कालकन्योपमर्दिताम् ।
हातुं प्रचक्रमे राजा तां पुरीमनिकामतः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः "नगरलाई छोड्ने इच्छा नहुँदा–नहुँदै पनि शत्रुहरूले घेरेका र कालकन्याले अशक्त बनाएका राजा पुरञ्जन अन्ततः त्यो नगर त्याग गर्न बाध्य भए" ।।१०।।
 
भयनाम्नोऽग्रजो भ्राता प्रज्वारः प्रत्युपस्थितः ।
दाह तां पुरीं कृत्स्नां भ्रातुः प्रियचिकीर्षया ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः "यसैबीच यवनराज 'भय' का दाजु प्रज्वार (तीव्र ज्वरो वा रोग) ले आफ्नो भाइको हितका लागि सारा नगरमा आगो लगाइदिए" ।।११।।
 
तस्यां सन्दह्यमानायां सपौरः सपरिच्छदः ।
कौटुम्बिकः कुटुम्बिन्या उपातप्यत सान्वयः ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः "जब नगर बल्न थाल्यो, तब परिवारको मोहमा फसेका पुरञ्जन आफ्ना नगरवासी, सेवक र सन्तानका साथ निकै छटपटाउन थाले" ।।१२।।
 
यवनोपरुद्धायतनो ग्रस्तायां कालकन्याया ।
पुर्यां प्रज्वारसंसृष्टः पुरपालोऽन्वतप्यत ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः "नगर कालकन्याको कब्जामा परेको र आफ्नो बासस्थान यवनहरूले घेरेको देखेर नगरको रक्षक सर्प (प्राण) पनि अत्यन्त पीडित भयो" ।।१३।।
 
न शेके सोऽवितुं तत्र पुरुकृच्छ्रोरुवेपथुः ।
गन्तुमैच्छत्ततो वृक्ष कोटरादिव सानलात् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः "नगर रक्षा गर्न असमर्थ भएपछि जलिरहेको रुखको टोड्काबाट सर्प निस्कन खोजेझैँ उनी पनि निकै कष्टका साथ त्यहाँबाट भाग्न खोजे" ।।१४।।
 
शिथिलावयवो यर्हि गन्धर्वैर्हृतपौरुषः ।
यवनैररिभी राजन् उपरुद्धो रुरोद ह ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे राजन्! गन्धर्वहरूले उनको शक्ति नष्ट गरिदिएका थिए र अङ्ग–प्रत्यङ्गहरू शिथिल भइसकेका थिए। जब उनलाई यवन शत्रुहरूले रोके, तब उनी विवश भएर रुन थाले" ।।१५।।
 
दुहितॄ पुत्रपौत्रांश्च जामिजामातृपार्षदान् ।
स्वत्वावशिष्टं यत्किञ्चिद् गृहकोशपरिच्छदम् ॥ १६ ॥
अहं ममेति स्वीकृत्य गृहेषु कुमतिर्गृही ।
दध्यौ प्रमदया दीनो विप्रयोग उपस्थिते ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः "गृहमा आशक्त पुरञ्जन 'म र मेरो' भन्ने अहङ्कारले बुद्धिहीन बनेका थिए। बिछोडको घडी आइपुग्दा पनि उनी स्त्रीको मोहमा परी छोरा–छोरी, बुहारी, नोकर र धन–सम्पत्तिकै चिन्तामा डुबिरहेका थिए" ।।१६–१७।।
 
लोकान्तरं गतवति मय्यनाथा कुटुम्बिनी ।
वर्तिष्यते कथं त्वेषा बालकान् अनुशोचती ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः "अहो! म परलोक गएपछि यी असहाय पत्नीले बालबच्चाको चिन्ता गर्दै कसरी जीवन निर्वाह गर्लिन्?" ।।१८।।
 
न मय्यनाशिते भुङ्‌क्ते नास्नाते स्नाति मत्परा ।
मयि रुष्टे सुसन्त्रस्ता भर्त्सिते यतवाग्भयात् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः "मैले नखाएसम्म उनी खाँदैनथिन्, मैले ननुहाएसम्म नुहाउँदैनथिन्। म रिसाउँदा उनी डरले चुप लाग्थिन् र सधैँ मेरो सेवामा समर्पित रहन्थिन्" ।।१९।।
 
प्रबोधयति माविज्ञं व्युषिते शोककर्शिता ।
वर्त्मैतद् हृहमेधीयं वीरसूरपि नेष्यति ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः "मबाट केही भूल हुँदा उनले मलाई सचेत गराउँथिन्। म कतै परदेश जाँदा विरहले सुक्ने मेरी पत्नीले म नहुँदा यो घर–व्यवहार कसरी चलाउलिन्?" ।।२०।।
 
कथं नु दारका दीना दारकीर्वापरायणाः ।
वर्तिष्यन्ते मयि गते भिन्ननाव इवोदधौ ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः "म बितेपछि मलाई नै सहारा मान्ने यी छोराछोरीहरूको अवस्था समुद्रमा डुङ्गा फुटेका यात्रीको जस्तै हुनेछ, उनीहरूले कसरी जीवन धान्लान्?" ।।२१।।
 
एवं कृपणया बुद्ध्या शोचन्तमतदर्हणम् ।
ग्रहीतुं कृतधीरेनं भयनामाभ्यपद्यत ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः "यसरी अज्ञानवश पुरञ्जनले आफ्नो परिवारका लागि शोक गरिरहेका बेला, उनलाई पक्रन 'भय' नामको यवनराज त्यहाँ आइपुग्यो" ।।२२।।
 
पशुवद्यवनैरेष नीयमानः स्वकं क्षयम् ।
अन्वद्रवन्ननुपथाः शोचन्तो भृशमातुराः ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः "जब यवनहरूले उनलाई पशुलाई जस्तै बाँधेर आफ्नो लोकतर्फ लगे, तब उनका अनुचरहरू पनि अत्यन्त शोकाकुल भएर पछि लागे" ।।२३।।
 
पुरीं विहायोपगत उपरुद्धो भुजङ्‌गमः । यदा तमेवानु पुरी विशीर्णा प्रकृतिं गता ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः "जब रक्षक सर्प (प्राण) ले नगर त्याग्यो, तब सारा नगर (शरीर) छिन्नभिन्न भई पञ्चतत्त्वमा विलीन भयो" ।।२४।।
 
विकृष्यमाणः प्रसभं यवनेन बलीयसा ।
नाविन्दत्तमसाऽऽविष्टः सखायं सुहृदं पुरः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः "यसरी बलवान् यवनले जबरजस्ती लैजाँदा पनि अज्ञानमा डुबेका पुरञ्जनले आफ्नो पुरानो हितैषी मित्र 'अविज्ञात' (परमात्मा) लाई सम्झन सकेनन्" ।।२५।।
 
तं यज्ञपशवोऽनेन संज्ञप्ता येऽदयालुना ।
कुठारैश्चिच्छिदुः क्रुद्धाः स्मरन्तोऽमीवमस्य तत् ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "पहिले उनले निर्दयतापूर्वक यज्ञमा बलि दिएका पशुहरूले अहिले यमलोकमा उनीमाथि क्रोध गर्दै बन्चरोले टुक्रा–टुक्रा पार्न थाले" ।।२६।।
 
अनन्तपारे तमसि मग्नो नष्टस्मृतिः समाः ।
शाश्वतीरनुभूयार्तिं प्रमदासङ्‌गदूषितः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः "स्त्रीको आशक्तिले गर्दा उनी वर्षौँसम्म घोर अन्धकारमा परेर ठुलो कष्ट भोग्न बाध्य भए" ।।२७।।
 
तामेव मनसा गृह्णन् बभूव प्रमदोत्तमा ।
अनन्तरं विदर्भस्य राजसिंहस्य वेश्मनि ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः "अन्तिम समयमा पनि स्त्रीकै चिन्तन गरेकाले राजा पुरञ्जन अर्को जन्ममा विदर्भराजको घरमा अत्यन्त सुन्दरी कन्याका रूपमा जन्मिए" ।।२८।।
 
उपयेमे वीर्यपणां वैदर्भीं मलयध्वजः ।
युधि निर्जित्य राजन्यान् पाण्ड्यः परपुरञ्जयः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः "ती कन्या विवाहयोग्य भएपछि पाण्ड्य देशका राजा मलयध्वजले अन्य राजाहरूलाई परास्त गरी उनलाई पतिको रूपमा वरण गरे" ।।२९।।
 
तस्यां स जनयां चक्र आत्मजामसितेक्षणाम् ।
यवीयसः सप्त सुतान् सप्त द्रविडभूभृतः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः "राजा मलयध्वजले ती विदर्भकुमारीबाट एक छोरी र सात छोराहरू जन्माए, जो पछि द्रविड देशका राजा भए" ।।३०।।
 
एकैकस्याभवत्तेषां राजन् अर्बुदमर्बुदम् ।
भोक्ष्यते यद्वंशधरैः मही मन्वन्तरं परम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे राजन्! ती प्रत्येक छोराबाट अर्बौँ सन्तान जन्मिए, जसको वंशले यस पृथ्वीमा मन्वन्तरको अन्त्यसम्म भोग गर्नेछन्" ।।३१।।
 
अगस्त्यः प्राग्दुहितरं उपयेमे धृतव्रताम् ।
यस्यां दृढच्युतो जात इध्मवाहात्मजो मुनिः ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः "मलयध्वजकी जेठी छोरी धृतव्रताको विवाह अगस्त्य ऋषिसँग भयो। उनीहरूबाट दृढच्युत र इध्मवाह नामका मुनिहरूको जन्म भयो" ।।३२।।
 
विभज्य तनयेभ्यः क्ष्मां राजर्षिर्मलयध्वजः ।
आरिराधयिषुः कृष्णं स जगाम कुलाचलम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः "अन्त्यमा राजर्षि मलयध्वजले छोराहरूलाई राज्य सुम्पिएर श्रीकृष्णको आराधना गर्न मलय पर्वततिर लागे" ।।३३।।
 
हित्वा गृहान् सुतान् भोगान् वैदर्भी मदिरेक्षणा ।
अन्वधावत पाण्ड्येशं ज्योत्स्नेव रजनीकरम् ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी चाँदनीले चन्द्रमाको अनुसरण गर्दछ, त्यसरी नै वैदर्भीले पनि सम्पूर्ण सुख–भोग त्यागेर आफ्ना पति मलयध्वजको अनुगमन गरिन्" ।।३४।।
 
तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका ।
तत्पुण्यसलिलैर्नित्यं उभयत्रात्मनो मृजन् ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यहाँ बग्ने पवित्र नदीहरूमा स्नान गरेर उनीहरूले प्रतिदिन आफ्नो शरीर र अन्तःकरणलाई निर्मल तुल्याए" ।।३५।।
 
कन्दाष्टिभिर्मूलफलैः पुष्पपर्णैस्तृणोदकैः ।
वर्तमानः शनैर्गात्र कर्शनं तप आस्थितः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "कन्दमूल र फलफूल खाएर उनले कठोर तपस्या गरे, जसले गर्दा बिस्तारै उनको शरीर सुक्दै गयो" ।।३६।।
 
शीतोष्णवातवर्षाणि क्षुत्पिपासे प्रियाप्रिये ।
सुखदुःखे इति द्वन्द्वान् यजयत्समदर्शनः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "महाराज मलयध्वजले भोक–तिर्खा, सुख–दुःख र शीत–उष्ण जस्ता सम्पूर्ण द्वन्द्वहरूलाई जितेर समदृष्टि प्राप्त गरे" ।।३७।।
 
तपसा विद्यया पक्व कषायो नियमैर्यमैः ।
युयुजे ब्रह्मण्यात्मानं विजिताक्षानिलाशयः ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः "तप र विद्याद्वारा वासनाहरूलाई नष्ट गरी, इन्द्रिय र मनलाई वशमा राखेर उनी परब्रह्ममा लीन भए" ।।३८।।
 
आस्ते स्थाणुरिवैकत्र दिव्यं वर्षशतं स्थिरः ।
वासुदेवे भगवति नान्यद् वेदोद्वहन् रतिम् ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः "यसरी एक सय दिव्य वर्षसम्म उनी भगवान् वासुदेवको प्रेममा मग्न भई स्थाणु (ठुटो रुख) झैँ स्थिर रहे" ।।३९।।
 
स व्यापकतयाऽऽत्मानं व्यतिरिक्ततयाऽऽत्मनि ।
विद्वान्स्वप्न इवामर्श साक्षिणं विरराम ह ॥ ४० ॥
साक्षाद्‍भगवतोक्तेन गुरुणा हरिणा नृप ।
विशुद्धज्ञानदीपेन स्फुरता विश्वतोमुखम् ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे राजन्! साक्षात् श्रीहरिको उपदेशद्वारा प्राप्त विशुद्ध ज्ञानले गर्दा उनले आत्मालाई शरीरभन्दा पृथक् र सर्वव्यापी साक्षीका रूपमा अनुभव गरे र संसारबाट उपराम भए" ।।४०–४१।।
 
परे ब्रह्मणि चात्मानं परं ब्रह्म तथात्मनि ।
वीक्षमाणो विहायेक्षां अस्माद् उपरराम ह ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः "आत्मा र परब्रह्मको अभेद साक्षात्कार गरेपछि उनी सर्वथा शान्त भए" ।।४२।।
 
पतिं परमधर्मज्ञं वैदर्भी मलयध्वजम् ।
प्रेम्णा पर्यचरद्धित्वा भोगान् सा पतिदेवता ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः "पतिपरायणा वैदर्भीले पनि सम्पूर्ण भोग त्यागेर आफ्ना धर्मज्ञ पतिको अनन्य सेवा गरिन्" ।।४३।।
 
चीरवासा व्रतक्षामा वेणीभूतशिरोरुहा ।
बभावुपपतिं शान्ता शिखा शान्तमिवानलम् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः "व्रत र उपवासले गर्दा उनको शरीर दुब्लो भएको थियो। पतिको छेउमा रहँदा उनी निभ्न लागेको अग्निको शान्त शिखा झैँ सुशोभित देखिन्थिन्" ।।४४।।
 
अजानती प्रियतमं यदोपरतमङ्‌गना ।
सुस्थिरासनमासाद्य यथापूर्वमुपाचरत् ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः "पतिको मृत्यु भइसकेको कुरा थाहा नपाएकी उनले पहिले झैँ स्थिर आसनमा बसेका पतिको सेवा गरिरहिन्" ।।४५।।
 
यदा नोपलभेताङ्‌घ्रौ ऊष्माणं पत्युरर्चती ।
आसीत् संविग्नहृदया यूथभ्रष्टा मृगी यथा ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः "जब उनले पतिको पाउ चिसो भएको अनुभव गरिन्, तब उनी बथानबाट छुट्टिएकी मृगी झैँ व्याकुल भइन्" ।।४६।।
 
आत्मानं शोचती दीनं अबन्धुं विक्लवाश्रुभिः ।
स्तनौ आसिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः "सुनसान वनमा आफूलाई एक्लो र असहाय पाएर उनी धुरुधुरु रुन थालिन्" ।।४७।।
 
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे इमां उदधिमेखलाम् ।
दस्युभ्यः क्षत्रबन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुमर्हसि ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः "उनले भनिन्— 'राजर्षे! उठ्नुहोस्, यो पृथ्वी अधर्मीहरूबाट डराइरहेकी छ, यसको रक्षा गर्नुहोस्'" ।।४८।।
 
एवं विलपन्ती बाला विपिनेऽनुगता पतिम् ।
पतिता पादयोर्भर्तू रुदत्यश्रूण्यवर्तयत् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः "यसरी विलाप गर्दै उनी पतिको चरणमा परेर आँसुको धारा बगाउन थालिन्" ।।४९।।
 
चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्युः कलेवरम् ।
आदीप्य चानुमरणे विलपन्ती मनो दधे ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः "उनले चिता तयार गरी पतिको शव राखिन् र आफू पनि सती हुने दृढ निश्चय गरिन्" ।।५०।।
 
तत्र पूर्वतरः कश्चित् सखा ब्राह्मण आत्मवान् ।
सान्त्वयन्वल्गुना साम्ना तामाह रुदतीं प्रभो ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे प्रभो! त्यसै समयमा उनका एक पुराना मित्र 'आत्मज्ञानी ब्राह्मण' त्यहाँ आए र उनलाई मधुर वचनले सम्झाउन थाले" ।।५१।।
 
ब्राह्मण उवाच –
का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि ।
जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मणले भन्नुभयो— "तिमी को हौ? कसको शोक गरिरहेकी छौ? के तिमीले मलाई चिन्नौ? म तिम्रो त्यही पुरानो साथी हुँ, जोसँग तिमीले पहिले विचरण गर्थ्यौ" ।।५२।।
 
अपि स्मरसि चात्मानमविज्ञातसखं सखे ।
हित्वा मां पदमन्विच्छन् भौमभोगरतो गतः ॥ ५३ ॥
हंसावहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ ।
अभूतामन्तरा वौकः सहस्रपरिवत्सरान् ॥ ५४ ॥
स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्यमतिर्महीम् ।
विचरन् पदमद्राक्षीः कयाचिन् निर्मितं स्त्रिया ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे सखे! म तिम्रो 'अविज्ञात' नामको साथी हुँ। तिमी सांसारिक भोगको इच्छाले मलाई छोडेर यहाँ आयौ र एउटी स्त्री (बुद्धि) ले बनाएको नगरमा प्रवेश गर्‍यौ" ।।५३–५५।।
 
पञ्चारामं नवद्वारं एकपालं त्रिकोष्ठकम् ।
षट्कुलं पञ्चविपणं पञ्चप्रकृति स्त्रीधवम् ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यो नगरमा पाँचवटा बगैँचा, नौवटा ढोका, एक द्वारपाल, तीन कोठा, छवटा कुल र पाँचवटा बजार थिए, जसकी स्वामिनी एक स्त्री थिइन्" ।।५६।।
 
पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वारः प्राणा नव प्रभो ।
तेजोऽबन्नानि कोष्ठानि कुलमिन्द्रियसङ्‌ग्रहः ॥ ५७ ॥
विपणस्तु क्रियाशक्तिः भूतप्रकृतिरव्यया ।
 शक्त्यधीशः पुमांस्त्वत्र प्रविष्टो नावबुध्यते ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः "इन्द्रियका विषय नै बगैँचा हुन्, नौवटा इन्द्रियका छिद्र नै ढोका हुन्। पञ्चतत्त्व कोठा हुन् र ज्ञानेन्द्रियहरू कुल हुन्। त्यहाँ प्रवेश गरेपछि जीवले आफ्नो वास्तविक स्वरूप बिर्सिन्छ" ।।५७–५८।।
 
तस्मिंस्त्वं रामया स्पृष्टो रममाणोऽश्रुतस्मृतिः ।
 तत्सङ्‌गादीदृशीं प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः "त्यही बुद्धिको फन्दामा परेर तिमीले आफ्नो स्वरूप बिर्सियौ र यस्तो दुर्दशा भोग्नुपर्‍यो" ।।५९।।
 
न त्वं विदर्भदुहिता नायं वीरः सुहृत्तव ।
 न पतिस्त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नवमुखे यया ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः "न तिमी विदर्भकी छोरी हौ, न यी मलयध्वज तिम्रा पति हुन्। न त तिमी पुरञ्जनीका पति नै थियौ" ।।६०।।
 
माया ह्येषा मया सृष्टा यत्पुमांसं स्त्रियं सतीम् ।
मन्यसे नोभयं यद्वै हंसौ पश्यावयोर्गतिम् ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः "आफूलाई पुरुष वा स्त्री ठान्नु केवल मेरो माया हो। वास्तवमा हामी दुवै 'हंस' (शुद्ध आत्मा) हौँ, हाम्रो वास्तविक स्वरूपलाई चिन" ।।६१।।
 
अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भोः ।
न नौ पश्यन्ति कवयः छिद्रं जातु मनागपि ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः "म ईश्वर हुँ र तिमी जीव हौ, हामीमा कुनै भिन्नता छैन। ज्ञानीहरूले हामी दुईमा कुनै अन्तर देख्दैनन्" ।।६२।।
 
यथा पुरुष आत्मानं एकं आदर्शचक्षुषोः ।
द्विधाभूतमवेक्षेत तथैवान्तरमावयोः ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसरी ऐनामा एउटै मानिसको दुईवटा रूप देखिन्छ, त्यसरी नै अविद्याका कारण एउटै आत्मा ईश्वर र जीवका रूपमा दुई प्रकारले देखिन्छ" ।।६३।।
 
एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधितः ।
स्वस्थस्तद्व्यभिचारेण नष्टामाप पुनः स्मृतिम् ॥ ६४ ॥
नेपाली भावानुवादः "यसरी ईश्वरद्वारा बोध गराइएपछि जीवले आफ्नो हराएको आत्मज्ञान पुनः प्राप्त गर्‍यो" ।।६४।।
 
बर्हिष्मन्नेतदध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शितम् ।
यत्परक्षप्रियो देवो भगवान्विश्वभावनः ॥ ६५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे प्राचीनबर्हि! मैले तिमीलाई यो आत्मज्ञान परोक्ष रूपमा वर्णन गरेँ, किनकि भगवान्लाई परोक्ष वर्णन नै प्रिय लाग्छ" ।।६५।।
 

इति श्रीमद्‌भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे 

पुरंजनोपाख्याने अष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥

🌸 •••••••••• 🌸

यस अध्यायको सारांश :

श्रीमद्भागवत महापुराणको यो अठ्ठाइसौँ अध्याय 'पुरञ्जन उपाख्यान' को उपसंहार र सबैभन्दा महत्वपूर्ण अंश हो। यस अध्यायमा राजा पुरञ्जनको मृत्यु र त्यसपछिको जन्मको निकै मार्मिक वर्णन गरिएको छ। जब कालकन्या (बुढ्यौली), प्रज्वार (रोग) र यवनराज (मृत्यु) ले पुरञ्जनको नगर (शरीर) माथि आक्रमण गर्छन्, तब पुरञ्जन अत्यन्तै व्याकुल हुन्छन्। उनले आफ्ना छोरा–नाति र पत्नीको मोह छोड्न नसक्दा अत्यन्त कष्टका साथ प्राण त्याग्छन्। मृत्युको समयमा पनि पत्नीकै चिन्तन गरेकाले उनी अर्को जन्ममा विदर्भ देशका राजाको घरमा कन्याका रूपमा जन्मन्छन्। पछि उनको विवाह राजा मलयध्वजसँग हुन्छ। धेरै समयपछि मलयध्वजले राज्य छोडेर वनमा तपस्या गर्छन् र अन्ततः देह त्याग गर्छन्। वैदर्भी (पुरञ्जन) पतिको वियोगमा रोइरहेका बेला उनका एक पुराना मित्र 'अविज्ञात ब्राह्मण' (परमात्मा) त्यहाँ प्रकट हुनुहुन्छ। ती ब्राह्मणले वैदर्भीलाई उनी को हुन् र उनको वास्तविक स्वरूप के हो भन्ने कुराको बोध गराउनुहुन्छ। ब्राह्मणले सम्झाउनुहुन्छ कि तिमी न त स्त्री हौ, न त पुरुष; तिमी त मसँगै रहने 'हंस' (शुद्ध आत्मा) हौ। यो संसार र यसका सम्बन्धहरू केवल मायाको खेल मात्र हुन्। यसरी भगवान्को अनुग्रहले पुरञ्जनले आफ्नो हराएको आत्मज्ञान पुनः प्राप्त गर्छन्। यो कथाले जीव कसरी मोहमा फसेर बारम्बार जन्म–मरणको चक्रमा घुमिरहन्छ र अन्तमा गुरु वा ईश्वरको कृपाले मात्र मुक्त हुन्छ भन्ने कुरालाई स्पष्ट पार्दछ।

यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :

यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष अत्यन्त गहन छ, जसले 'अद्वैत वेदान्त' को सारलाई प्रस्तुत गर्दछ। पुरञ्जनको अर्को जन्ममा स्त्री हुनुले 'अन्त्य मतिः सा गतिः' (अन्तिम समयमा जे सोचिन्छ, त्यस्तै गति प्राप्त हुन्छ) भन्ने सिद्धान्तलाई पुष्टि गर्दछ। 'अविज्ञात ब्राह्मण' ले दिएको उपदेशले जीव र ईश्वरको अभेदतालाई दर्शाउँछ। नौवटा ढोका भएको नगर मानव शरीरको प्रतीक हो, जसमा जीव बुद्धिको अधीनमा रहेर आफ्नो स्वरूप बिर्सिन्छ। 'हंस' को रूपकले आत्माको शुद्धता र विवेकलाई सङ्केत गर्दछ। ऐनाको उदाहरणले बुझाउँछ कि जसरी एउटै मानिस बिम्ब र प्रतिबिम्बका रूपमा देखिन्छ, त्यसरी नै परमात्मा नै जीवका रूपमा प्रतिबिम्बित भइरहेका छन्। यो अध्यायको मूल सन्देश नै 'तत्वमसि' (तिमी त्यही ब्रह्म हौ) भन्ने हो। नारदजीले यो परोक्ष कथा मार्फत राजा प्राचीनबर्हिलाई बाहिरी कर्मकाण्ड र पशुबलि भन्दा माथि उठेर आत्मचिन्तन गर्न प्रेरित गर्नुभएको छ।

ॐ अध्यात्म ज्ञान भण्डार ॐ

🏠 होममा जानुहोस् माथि जानुहोस् ↑