श्रीमद्भागवत महापुराण
सप्तमः स्कंधः - पंचमोऽध्यायः
श्रीनारद
उवाच –
पौरोहित्याय भगवान् वृतः काव्यः किलासुरैः ।
षण्डामर्कौ सुतौ तस्य दैत्यराजगृहान्तिके ॥ १ ॥
तौ राज्ञा प्रापितं बालं प्रह्लादं नयकोविदम् ।
पाठयामासतुः पाठ्यान् अन्यांश्च असुरबालकान् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो— "हे युधिष्ठिर! दैत्यहरूले शुक्राचार्यलाई आफ्ना पुरोहित बनाएका थिए। उनका षण्ड र अमर्क नाम गरेका दुई छोरा थिए। ती दुवै राजमहलकै नजिकै बसेर हिरण्यकशिपुका नीतिज्ञ पुत्र बालक प्रह्लाद र अन्य असुर बालकहरूलाई राजनीति एवं अर्थनीति पढाउँथे" ।। १–२ ।।
यत्तत्र गुरुणा प्रोक्तं शुश्रुवेऽनुपपाठ च ।
न साधु मनसा मेने स्वपरासद्ग्रहाश्रयम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुले त्यहाँ जे पढाउनुहुन्थ्यो, प्रह्लादले त्यो सुन्थे र पढेर सुनाउँथे पनि। तर आफ्नो वा अर्काको भन्ने असत् आग्रहमा आधारित त्यस शिक्षालाई उनले मनैदेखि राम्रो मान्दैनथे ।। ३ ।।
एकदासुरराट् पुत्रं अङ्कमारोप्य पाण्डव ।
पप्रच्छ कथ्यतां वत्स मन्यते साधु यद्भवान् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर! एक दिन असुरराज हिरण्यकशिपुले आफ्ना छोरा प्रह्लादलाई प्रेमपूर्वक काखमा राखेर सोधे— "छोरा! तिमीले अहिलेसम्म पढेका कुरामध्ये तिमीलाई जुन सबैभन्दा राम्रो लाग्छ, त्यही उत्तम कुरा मलाई सुनाऊ त" ।। ४ ।।
प्रह्लाद उवाच –
तत्साधु मन्येऽसुरवर्य देहिनां
सदा समुद्विग्नधियामसद्ग्रहात् ।
हित्वात्मपातं गृहमन्धकूपं
वनं गतो यद्धरिमाश्रयेत ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रह्लादले भने— "हे असुरश्रेष्ठ! 'म' र 'मेरो' भन्ने असत् आग्रहका कारण संसारी जीवहरूको बुद्धि सधैँ उद्विग्न (अशान्त) रहन्छ। त्यसैले आफ्नो पतनको कारण बनेको, अन्धकारमय कुवा जस्तो यस गृहस्थीलाई त्यागेर वनमा गई भगवान् श्रीहरिको शरण लिनु नै म सर्वोत्तम मान्दछु" ।। ५ ।।
नारद उवाच –
श्रुत्वा पुत्रगिरो दैत्यः परपक्षसमाहिताः ।
जहास बुद्धिर्बालानां भिद्यते परबुद्धिभिः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजी भन्नुहुन्छ— "छोराका मुखबाट शत्रुको पक्षमा भएका यस्ता कुरा सुनेर हिरण्यकशिपु हाँस्दै भन्न लाग्यो— 'अरूको बहकाउमा लागेर बालकहरूको बुद्धि पनि कसरी बिग्रँदो रहेछ!'" ।। ६ ।।
सम्यग्विधार्यतां बालो गुरुगेहे द्विजातिभिः ।
विष्णुपक्षैः प्रतिच्छन्नैः न भिद्येतास्य धीर्यथा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः "गुरुको घरमा लुकेर बसेका विष्णुका पक्षपातीहरूले कतै यसको बुद्धि नबिगारून्, त्यसैले ब्राह्मणहरूले यस बालकको राम्रोसँग रक्षा र रेखदेख गर्नुहोस्" ।। ७ ।।
गृहमानीतमाहूय प्रह्रादं दैत्ययाजकाः ।
प्रशस्य श्लक्ष्णया वाचा समपृच्छन्त सामभिः ॥ ८ ॥
वत्स प्रह्राद भद्रं ते सत्यं कथय मा मृषा ।
बालानति कुतस्तुभ्यं एष बुद्धिविपर्ययः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुहरूले प्रह्लादलाई पुनः पाठशालामा लगेर साम, दान आदि नीतिद्वारा फकाउँदै मधुर वाणीले सोधे— "बाबु प्रह्लाद! तिम्रो कल्याण होस्। हामीसँग ढाँटेर झूटो नबोल, सत्य भन— अरू बालकहरूको भन्दा भिन्न तिम्रो यो बुद्धि कसरी उल्टो भयो?" ।। ८–९ ।।
बुद्धिभेदः परकृत उताहो ते स्वतोऽभवत् ।
भण्यतां श्रोतुकामानां गुरूणां कुलनन्दन ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः "हे कुलनन्दन! तिम्रो यो बुद्धिभेद अरू कसैले गराएको हो कि आफैँ भएको हो? हामी तिम्रा गुरुहरू यो जान्न चाहन्छौँ, हामीलाई सत्य बताऊ" ।। १० ।।
प्रह्राद उवाच –
स्वः परश्चेत्यसद्ग्राहः पुंसां यन्मायया कृतः ।
विमोहितधियां दृष्टः तस्मै भगवते नमः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रह्लादले भने— "जुन भगवान्को मायाले मोहित भएका मानिसहरूमा 'यो आफ्नो' र 'यो अर्को' भन्ने असत् भेदभाव पैदा हुन्छ, ती मायापति भगवान्लाई म नमस्कार गर्दछु" ।। ११ ।।
स यदानुव्रतः पुंसां पशुबुद्धिर्विभिद्यते ।
अन्य एष तथान्योऽहं इति भेदगतासती ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः "जब भगवान् मानिसप्रति अनुग्रह गर्नुहुन्छ, तब उसको 'यो म हुँ र यो मभन्दा भिन्न छ' भन्ने पशुतुल्य असत् भेदभावपूर्ण बुद्धि नष्ट हुन्छ" ।। १२ ।।
स एष आत्मा स्वपरेत्यबुद्धिभिः
दुरत्ययानुक्रमणो निरूप्यते ।
मुह्यन्ति यद्वर्त्मनि वेदवादिनो
ब्रह्मादयो ह्येष भिनत्ति मे मतिम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः "उहाँ परमात्मा नै मेरो आत्मा हुनुहुन्छ। अज्ञानीहरूले मात्र 'आफ्नो' र 'अर्को' भनी भेद गर्छन्। जसको स्वरूपका विषयमा ब्रह्मा आदि वेदज्ञहरू पनि मोहित हुन्छन्, उनै परमात्माले मेरो बुद्धिलाई संसारबाट मोडेर आफ्नो मार्गतिर लगाइरहनुभएको छ" ।। १३ ।।
यथा भ्राम्यत्ययो ब्रह्मन् स्वयमाकर्षसन्निधौ ।
तथा मे भिद्यते चेतः चक्रपाणेर्यदृच्छया ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे ब्राह्मण (गुरुजी)! जसरी चुम्बकको नजिक रहेको फलाम आफैँ तानिन्छ, त्यसरी नै चक्रपाणि भगवान्को इच्छाले मेरो चित्त पनि उहाँतिरै तानिएको छ" ।। १४ ।।
नारद उवाच –
एतावद् ब्राह्मणायोक्त्वा विरराम महामतिः ।
तं सन्निभर्त्स्य कुपितः स दीनो राजसेवकः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो— "महामति प्रह्लाद यति भनेर मौन रहे। राजाका दीन सेवक ती पुरोहितहरू प्रह्लादको उत्तर सुनेर क्रोधित भए र उनलाई हप्काउँदै भन्न लागे—" ।। १५ ।।
आनीयतामरे वेत्रं अस्माकं अयशस्करः ।
कुलाङ्गारस्य दुर्बुद्धेः चतुर्थोऽस्योदितो दमः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः "ओई! लौरो लिएर आऊ। यसले त हाम्रो अपजस फैलाउने भयो। यो दुर्बुद्धि र कुलका लागि अङ्गार समान बालकलाई तह लगाउन चौथो उपाय अर्थात् 'दण्ड' नै उचित छ" ।। १६ ।।
दैतेयचन्दनवने जातोऽयं कण्टकद्रुमः ।
यन्मूलोन्मूलपरशोः विष्णोर्नालायितोऽर्भकः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः "दैत्य वंशरूपी चन्दनको वनमा यो काँढे झ्याङ कहाँबाट जन्मियो? यो बालक त दैत्य वंशलाई नाश गर्ने विष्णुको बन्चरोको बिँड जस्तो पो देखियो!" ।। १७ ।।
इति तं विविधोपायैः भीषयन् तर्जनादिभिः ।
प्रह्रादं ग्राहयामास त्रिवर्गस्य उपपादनम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी हप्काउँदै र विभिन्न डर-त्रास देखाउँदै गुरुहरूले प्रह्लादलाई धर्म, अर्थ र काम (त्रिवर्ग) सम्बन्धी शिक्षा दिन थाले ।। १८ ।।
तत एनं गुरुर्ज्ञात्वा ज्ञातज्ञेयचतुष्टयम् ।
दैत्येन्द्रं दर्शयामास मातृमृष्टमलङ्कृतम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः केही समयपछि, प्रह्लादले साम, दाम, भेद र दण्ड गरी चारै नीति जाने भन्ने सोचेर गुरुले उनलाई पिता हिरण्यकशिपुका अगाडि उपस्थित गराए। त्यसअघि आमाले उनलाई नुहाइधुवाइ गरी सुन्दर वस्त्र र गहनाले सजाइदिइन् ।। १९ ।।
पादयोः पतितं बालं प्रतिनन्द्याशिषासुरः ।
परिष्वज्य चिरं दोर्भ्यां परमामाप निर्वृतिम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना गोडामा ढोग्न आएका बालकलाई हिरण्यकशिपुले आशीर्वाद दिएर अँगालो हाले र धेरै बेरसम्म छातीमा टाँसिरहे। त्यस समय दैत्यराजले ठुलो आनन्दको अनुभव गरे ।। २० ।।
आरोप्याङ्कमवघ्राय मूर्धन्यश्रुकलाम्बुभिः ।
आसिञ्चन् विकसद्वक्त्रं इदमाह युधिष्ठिर ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे युधिष्ठिर! हिरण्यकशिपुले प्रसन्न भएर प्रह्लादलाई काखमा राखे र उनको शिर सुँघ्दै माया गरे। हर्षले आँखाबाट आँसु झार्दै उनले छोराको हसिलो अनुहार हेरेर यसरी सोधे— ।। २१ ।।
हिरण्यकशिपुरुवाच –
प्रह्रादानूच्यतां तात स्वधीतं किञ्चिदुत्तमम् ।
कालेनैतावताऽऽयुष्मन् यदशिक्षद्गुरोर्भवान् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हिरण्यकशिपुले भने— "चिरञ्जीवी छोरा प्रह्लाद! यतिन्जेल तिमीले गुरुहरूबाट जे-जे पढ्यौ, तीमध्ये तिमीलाई सबैभन्दा उत्तम लागेको कुनै एउटा कुरा मलाई सुनाऊ त" ।। २२ ।।
प्रह्राद उवाच –
श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् ।
अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यं आत्मनिवेदनम् ॥ २३ ॥
इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा ।
क्रियेत भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रह्लादले भने—
निशम्यैतत्सुतवचो हिरण्यकशिपुस्तदा ।
गुरुपुत्रमुवाचेदं रुषा प्रस्फुरिताधरः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रह्लादको यस्तो कुरा सुनेपछि रिसले ओठ कमाउँदै हिरण्यकशिपुले गुरुपुत्रलाई भन्यो— ।। २५ ।।
ब्रह्मबन्धो किमेतत्ते विपक्षं श्रयतासता ।
असारं ग्राहितो बालो मामनादृत्य दुर्मते ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे अधम ब्राह्मण! मेरो तिरस्कार गरेर तिमीले यो बालकलाई यस्तो असार र शत्रुको पक्षको शिक्षा किन दियौ? हे दुर्बुद्धि! तिमी पक्कै पनि हाम्रा शत्रुको शरणमा गएका छौ" ।। २६ ।।
सन्ति ह्यसाधवो लोके दुर्मैत्राश्छद्मवेषिणः ।
तेषामुदेत्यघं काले रोगः पातकिनामिव ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः "संसारमा भेष बदलेर मित्र झैँ गरी लुकेर शत्रुको काम गर्ने दुष्टहरू धेरै हुन्छन्। तर पापीको पाप जसरी समय आएपछि रोगका रूपमा प्रकट हुन्छ, त्यसरी नै तिमीहरूको यो करतुत पनि प्रकट भएको छ" ।। २७ ।।
गुरुपुत्र उवाच –
न मत्प्रणीतं न परप्रणीतं
सुतो वदत्येष तवेन्द्रशत्रो ।
नैसर्गिकीयं मतिरस्य राजन्
नियच्छ मन्युं कददाः स्म मा नः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुपुत्रले भने— "हे इन्द्रशत्रु! तपाईंका छोराले जे भनिरहेका छन्, त्यो न मैले सिकाएको हुँ, न अरू कसैले। हे राजन्! यो त उनको स्वाभाविक र जन्मजात बुद्धि हो। त्यसैले क्रोध शान्त गर्नुहोस् र हामीलाई व्यर्थमा दोष नलगाउनुहोस्" ।। २८ ।।
नारद उवाच –
गुरुणैवं प्रतिप्रोक्तो भूय आहासुरः सुतम् ।
न चेद्गुरुमुखीयं ते कुतोऽभद्रासती मतिः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजी भन्नुहुन्छ— "गुरुले यस्तो उत्तर दिएपछि हिरण्यकशिपुले फेरि छोरा प्रह्लादलाई सोध्यो— 'यदि गुरुले सिकाएका होइनन् भने तँलाई यस्तो विनाशकारी बुद्धि कहाँबाट प्राप्त भयो?'" ।। २९ ।।
प्रह्राद उवाच –
मतिर्न कृष्णे परतः स्वतो वा
मिथोऽभिपद्येत गृहव्रतानाम् ।
अदान्तगोभिर्विशतां तमिस्रं
पुनः पुनश्चर्वितचर्वणानाम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः प्रह्लादले भने— "पिताजी! जो मानिसहरू घरगृहस्थीकै भोगविलासलाई सर्वेसर्वा मान्छन् र जसका इन्द्रियहरू नियन्त्रणमा छैनन्, उनीहरू चपाइसकेको कुरालाई फेरि चपाउने (पुनः पुनः भोगविलास गर्ने) काममा लागेर नरकतिर भासिन्छन्। यस्ता मानिसहरूको बुद्धि न त आफैँ श्रीकृष्णमा लाग्छ, न अरूले सिकाएर नै लाग्छ, न त आपसमा छलफल गरेर नै लाग्छ" ।। ३० ।।
न ते विदुः स्वार्थगतिं हि विष्णुं
दुराशया ये बहिरर्थमानिनः ।
अन्धा यथान्धैरुपनीयमानाः
वाचीशतन्त्यामुरुदाम्नि बद्धाः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः "बाहिरी विषयवस्तुलाई नै परम पुरुषार्थ मान्ने ती दुराशय भएका मानिसहरूलाई आफ्नो वास्तविक स्वार्थ भगवान् विष्णु हुनुहुन्छ भन्ने थाहा छैन। जसरी एक अन्धोले अर्को अन्धोलाई डोर्याउँदा दुवै खाडलमा खस्छन्, त्यसरी नै वेदका कर्मकाण्डी शब्दहरूमा बाँधिएका ती मानिसहरू पनि अन्धोको पछि लाग्ने अन्धो झैँ भड्किरहेका छन्" ।। ३१ ।।
नैषां मतिस्तावदुरुक्रमाङ्घ्रिं
स्पृशत्यनर्थापगमो यदर्थः ।
महीयसां पादरजोऽभिषेकं
निष्किञ्चनानां न वृणीत यावत् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः "जुन चरणको स्पर्शले संसाररूपी अनर्थको नाश हुन्छ, ती भगवान्को चरणकमलमा त्यतिन्जेलसम्म बुद्धि लाग्दैन, जबसम्म कसैले निष्किञ्चन (अकिञ्चन) भगवत्प्रेमी महात्माहरूको खुट्टाको धूलोले आफूलाई अभिषेक (स्नान) गराउँदैन" ।। ३२ ।।
नारद उवाच –
इत्युक्त्वोपरतं पुत्रं हिरण्यकशिपू रुषा ।
अन्धीकृतात्मा स्वोत्सङ्गात् निरस्यत महीतले ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रह्लाद यति भनेर मौन भए। हिरण्यकशिपु रिसले अन्धो भयो र उनलाई आफ्नो काखबाट उचालेर भुईँमा पछारिदियो ।। ३३ ।।
आहामर्षरुषाविष्टः कषायीभूतलोचनः ।
वध्यतां आश्वयं वध्यो निःसारयत नैर्ऋताः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः रिसले राता-राता आँखा पार्दै उसले दैत्यहरूलाई आज्ञा दियो— "हे दैत्य हो! यसलाई तुरुन्तै यहाँबाट बाहिर लैजाओ र मारिदेओ, किनकि यो मार्न योग्य छ" ।। ३४ ।।
अयं मे भ्रातृहा सोऽयं हित्वा स्वान् सुहृदोऽधमः ।
पितृव्यहन्तुर्यः पादौ विष्णोर्दासवदर्चति ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हेर! यसले आफ्ना हितैषीहरूलाई त्यागेर आफ्नै काकालाई मार्ने विष्णुको दास बनेर पूजा गर्दै छ। यो त मेरो भाइको हत्यारा हो" ।। ३५ ।।
विष्णोर्वा साध्वसौ किं नु करिष्यति असमञ्जसः ।
सौहृदं दुस्त्यजं पित्रोः अहाद्यः पञ्चहायनः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसले पाँच वर्षकै उमेरमा आफ्ना आमाबुबाको स्नेहलाई त्याग्न सक्यो, उसले विष्णुको के उपकार गर्ला र?" ।। ३६ ।।
परोऽप्यपत्यं हितकृद्यथौषधं
स्वदेहजोऽप्यामयवत्सुतोऽहितः ।
छिन्द्यात्तदङ्गं यदुतात्मनोऽहितं
शेषं सुखं जीवति यद्विवर्जनात् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "औषधि जस्तै यदि परायाले पनि हित गर्छ भने त्यो छोरा समान हो। तर आफ्नै छोरो भए पनि अहित गर्छ भने त्यो रोग समान शत्रु हो। यदि आफ्नै शरीरको कुनै अङ्गले पूरै शरीरलाई हानि गर्छ भने त्यसलाई काटेर फाल्नुपर्छ, ताकि बाँकी शरीर सुखले बाँच्न सकोस्" ।। ३७ ।।
सर्वैः उपायैः हन्तव्यः सम्भोजशयनासनैः ।
सुहृल्लिङ्गधरः शत्रुः मुनेर्दुष्टमिवेन्द्रियम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः "यो त मित्रको भेषमा आएको शत्रु हो। जसरी संयमहीन इन्द्रियहरूले साधकको अनिष्ट गर्छन्, त्यसरी नै यसले मेरो अनिष्ट गर्दै छ। त्यसैले खानपिन, सुताइ वा बसाइका क्रममा जुन सुकै उपाय लगाएर भए पनि यसलाई मार" ।। ३८ ।।
नैर्ऋतास्ते समादिष्टा भर्त्रा वै शूलपाणयः ।
तिग्मदंष्ट्रकरालास्याः ताम्रश्मश्रुशिरोरुहाः ॥ ३९ ॥
नदन्तो भैरवान् नादान् छिन्धि भिन्धीति वादिनः ।
आसीनं चाहनन् शूलैः प्रह्रादं सर्वमर्मसु ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः स्वामीको आज्ञा पाएपछि तीखा दाह्रा, डरलाग्दो मुख र राता दारी-कपाल भएका ती दैत्यहरूले हातमा त्रिशूल लिएर 'मार, काट' भन्दै ठुलो स्वरले चिच्याउन थाले। प्रह्लाद शान्त भएर बसेका थिए। दैत्यहरूले उनको मर्मस्थानमा त्रिशूलले प्रहार गर्न थाले ।। ३९–४० ।।
परे ब्रह्मण्यनिर्देश्ये भगवति अखिलात्मनि ।
युक्तात्मन्यफला आसन् अपुण्यस्येव सत्क्रियाः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समय प्रह्लादको चित्त सर्वात्मा र अनिर्वचनीय परब्रह्म परमात्मामा मग्न थियो। त्यसैले ती दैत्यहरूको प्रहार त्यसरी नै निष्फल भयो, जसरी भाग्यहीन मानिसको शुभ कर्मको फल प्राप्त हुँदैन ।। ४१ ।।
प्रयासेऽपहते तस्मिन् दैत्येन्द्रः परिशङ्कितः ।
चकार तद्वधोपायान् निर्बन्धेन युधिष्ठिर ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे युधिष्ठिर! त्रिशूलको प्रहार निष्फल भएपछि हिरण्यकशिपु चिन्तित र सशङ्कित भयो। त्यसपछि उसले प्रह्लादलाई मार्नका लागि अझ कडा उपायहरू अपनायो ।। ४२ ।।
दिग्गजैर्दन्दशूकैश्च अभिचारावपातनैः ।
मायाभिः सन्निरोधैश्च गरदानैरभोजनैः ॥ ४३ ॥
हिमवाय्वग्निसलिलैः पर्वताक्रमणैरपि ।
न शशाक यदा हन्तुं अपापं असुरः सुतम् ।
चिन्तां दीर्घतमां प्राप्तः तत्कर्तुं नाभ्यपद्यत ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले प्रह्लादलाई दिग्गज हात्तीहरूबाट कुल्चायो, विषालु सर्पले डसायो, अभिचार (कृत्या) को प्रयोग गर्यो, पहाडबाट तल खसाल्यो, शम्बरासुरको माया प्रयोग गर्यो, अँध्यारो कोठामा थुनेर विष दियो र भोकै राख्यो। चिसो, तातो, आँधीबेहरी र आगोमा पनि हाल्यो। तर कुनै पनि उपायले ती निष्पाप प्रह्लादलाई मार्न नसकेपछि हिरण्यकशिपु निकै ठुलो चिन्तामा पर्यो ।। ४३–४४ ।।
एष मे बह्वसाधूक्तो वधोपायाश्च निर्मिताः ।
तैस्तैः द्रोहैः असद्धर्मैः मुक्तः स्वेनैव तेजसा ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले सोच्न थाल्यो— "मैले यसलाई मार्नका लागि धेरै कठोर र अधर्मी उपायहरू गरेँ। तर यो बालक आफ्नै तेजले ती सबै विपत्तिबाट मुक्त भयो" ।। ४५ ।।
वर्तमानोऽविदूरे वै बालोऽप्यजडधीरयम् ।
न विस्मरति मेऽनार्यं शुनः शेप इव प्रभुः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः "बालक भए पनि यो निकै बुद्धिमानी देखिन्छ। यसले मैले गरेका यी सबै अत्याचारहरू बिर्सने छैन। यो त शुनःशेप झैँ मप्रति निकै कठोर हुने देखिन्छ" ।। ४६ ।।
अप्रमेयानुभावोऽयं अकुतश्चिद्भयोऽमरः ।
नूनमेतद् विरोधेन मृत्युर्मे भविता न वा ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः "यसको प्रभाव र सामर्थ्य अपार छ। यो कसैसित डराउँदैन। सायद यसको विरोध गर्दा मेरो मृत्यु नै हुन सक्छ वा नहुन पनि सक्छ" ।। ४७ ।।
इति तच्चिन्तया किञ्चित् म्लानश्रियं अधोमुखम् ।
शण्डामर्कावौशनसौ विविक्त इति होचतुः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी चिन्ताले मलीन अनुहार लगाएर बसेका हिरण्यकशिपुलाई देखेर शुक्राचार्यका छोरा षण्ड र अमर्कले एकान्तमा यसो भने— ।। ४८ ।।
जितं त्वयैकेन जगत्त्रयं भ्रुवोः
विजृम्भणत्रस्त समस्तधिष्ण्यपम् ।
न तस्य चिन्त्यं तव नाथ चक्ष्वहे
न वै शिशूनां गुणदोषयोः पदम् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे स्वामी! तपाईंको एउटा भ्रुकुटी (आँखीभौँ) को इशाराले तिनै लोकका लोकपालहरू डराउँछन्। तपाईंले सारा संसार जित्नुभएको छ। एउटा सानो बालकको विषयमा चिन्ता लिनु उचित छैन। बालकहरूको बुद्धिमा देखिने यस्ता गुण-दोषहरू स्थायी हुँदैनन्" ।। ४९ ।।
इमं तु पाशैर्वरुणस्य बद्ध्वा
निधेहि भीतो न पलायते यथा ।
बुद्धिश्च पुंसो वयसाऽऽर्यसेवया
यावद्गुरुर्भार्गव आगमिष्यति ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः "जबसम्म हाम्रा पिता गुरु शुक्राचार्य आउनुहुन्न, तबसम्म यसलाई वरुणपाशले बाँधेर राख्नुहोस् ताकि यो कतै भाग्न नसकोस्। उमेर बढ्दै जाँदा र गुरुजनको सेवा गर्दै जाँदा यसको बुद्धि आफैँ सुध्रिनेछ" ।। ५० ।।
तथेति गुरुपुत्रोक्तं अनुज्ञायेदमब्रवीत् ।
धर्मो ह्यस्योपदेष्टव्यो राज्ञां ये गृहमेधिनाम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः हिरण्यकशिपुले गुरुपुत्रहरूको सल्लाह मान्यो र भन्यो— "यसलाई गृहस्थ राजाहरूले पालन गर्ने धर्मका बारेमा उपदेश दिनुहोस्" ।। ५१ ।।
धर्ममर्थं च कामं च नितरां चानुपूर्वशः ।
प्रह्रादायोचतू राजन्प्रश्रितावनताय च ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् युधिष्ठिर! त्यसपछि गुरुहरूले पाठशालामा लगेर प्रह्लादलाई धर्म, अर्थ र कामको शिक्षा दिन थाले। प्रह्लाद पनि निकै विनयी भएर ती कुरा सुन्न थाले ।। ५२ ।।
यथा त्रिवर्गं गुरुभिः आत्मने उपशिक्षितम् ।
न साधु मेने तच्छिक्षां द्वन्द्वारामोपवर्णिताम् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुहरूले सिकाएको त्यो 'त्रिवर्ग' (धर्म, अर्थ र काम) को शिक्षा प्रह्लादलाई कति पनि मन परेन। किनकि ती कुराहरू त केवल द्वन्द्व र विषयभोगमा रमाउनेहरूका लागि मात्र थिए ।। ५३ ।।
यदाऽऽचार्यः परावृत्तो गृहमेधीयकर्मसु ।
वयस्यैर्बालकैस्तत्र सोपहूतः कृतक्षणैः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः एकदिन गुरुहरू घरायसी काममा व्यस्त भई बाहिर गएको समयमा अन्य असुर बालकहरूले खेल्नका लागि प्रह्लादलाई बोलाए ।। ५४ ।।
अथ तान् श्लक्ष्णया वाचा प्रत्याहूय महाबुधः ।
उवाच विद्वांन् तन्निष्ठां कृपया प्रहसन्निव ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः तब महाज्ञानी प्रह्लादले ती बालकहरूलाई प्रेमपूर्वक नजिक बोलाए। उनीहरू प्रति करुणा भाव राख्दै र हल्का मुस्कुराउँदै उनले ज्ञानको उपदेश दिन थाले ।। ५५ ।।
ते तु तद्गौरवात्सर्वे त्यक्तक्रीडापरिच्छदाः ।
बाला न दूषितधियो द्वन्द्वारामेरितेहितैः ॥ ५६ ॥
पर्युपासत राजेन्द्र तन्न्यस्तहृदयेक्षणाः ।
तानाह करुणो मैत्रो महाभागवतोऽसुरः ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजेन्द्र! प्रह्लादको महिमा देखेर सबै बालकहरूले आफ्ना खेलकुदका सामान छाडेर उनलाई घेरेर बसे। ती बालकहरूको बुद्धि अझै सांसारिक विषयभोगले दूषित भइसकेको थिएन। परम भागवत प्रह्लादले आफ्ना साथीहरूलाई एकाग्र भई सुनिरहेको देखेर करुणापूर्वक भन्न थाले ।। ५६–५७ ।।
पौरोहित्याय भगवान् वृतः काव्यः किलासुरैः ।
षण्डामर्कौ सुतौ तस्य दैत्यराजगृहान्तिके ॥ १ ॥
तौ राज्ञा प्रापितं बालं प्रह्लादं नयकोविदम् ।
पाठयामासतुः पाठ्यान् अन्यांश्च असुरबालकान् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो— "हे युधिष्ठिर! दैत्यहरूले शुक्राचार्यलाई आफ्ना पुरोहित बनाएका थिए। उनका षण्ड र अमर्क नाम गरेका दुई छोरा थिए। ती दुवै राजमहलकै नजिकै बसेर हिरण्यकशिपुका नीतिज्ञ पुत्र बालक प्रह्लाद र अन्य असुर बालकहरूलाई राजनीति एवं अर्थनीति पढाउँथे" ।। १–२ ।।
यत्तत्र गुरुणा प्रोक्तं शुश्रुवेऽनुपपाठ च ।
न साधु मनसा मेने स्वपरासद्ग्रहाश्रयम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुले त्यहाँ जे पढाउनुहुन्थ्यो, प्रह्लादले त्यो सुन्थे र पढेर सुनाउँथे पनि। तर आफ्नो वा अर्काको भन्ने असत् आग्रहमा आधारित त्यस शिक्षालाई उनले मनैदेखि राम्रो मान्दैनथे ।। ३ ।।
एकदासुरराट् पुत्रं अङ्कमारोप्य पाण्डव ।
पप्रच्छ कथ्यतां वत्स मन्यते साधु यद्भवान् ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे पाण्डुपुत्र युधिष्ठिर! एक दिन असुरराज हिरण्यकशिपुले आफ्ना छोरा प्रह्लादलाई प्रेमपूर्वक काखमा राखेर सोधे— "छोरा! तिमीले अहिलेसम्म पढेका कुरामध्ये तिमीलाई जुन सबैभन्दा राम्रो लाग्छ, त्यही उत्तम कुरा मलाई सुनाऊ त" ।। ४ ।।
प्रह्लाद उवाच –
तत्साधु मन्येऽसुरवर्य देहिनां
सदा समुद्विग्नधियामसद्ग्रहात् ।
हित्वात्मपातं गृहमन्धकूपं
वनं गतो यद्धरिमाश्रयेत ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रह्लादले भने— "हे असुरश्रेष्ठ! 'म' र 'मेरो' भन्ने असत् आग्रहका कारण संसारी जीवहरूको बुद्धि सधैँ उद्विग्न (अशान्त) रहन्छ। त्यसैले आफ्नो पतनको कारण बनेको, अन्धकारमय कुवा जस्तो यस गृहस्थीलाई त्यागेर वनमा गई भगवान् श्रीहरिको शरण लिनु नै म सर्वोत्तम मान्दछु" ।। ५ ।।
नारद उवाच –
श्रुत्वा पुत्रगिरो दैत्यः परपक्षसमाहिताः ।
जहास बुद्धिर्बालानां भिद्यते परबुद्धिभिः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजी भन्नुहुन्छ— "छोराका मुखबाट शत्रुको पक्षमा भएका यस्ता कुरा सुनेर हिरण्यकशिपु हाँस्दै भन्न लाग्यो— 'अरूको बहकाउमा लागेर बालकहरूको बुद्धि पनि कसरी बिग्रँदो रहेछ!'" ।। ६ ।।
सम्यग्विधार्यतां बालो गुरुगेहे द्विजातिभिः ।
विष्णुपक्षैः प्रतिच्छन्नैः न भिद्येतास्य धीर्यथा ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः "गुरुको घरमा लुकेर बसेका विष्णुका पक्षपातीहरूले कतै यसको बुद्धि नबिगारून्, त्यसैले ब्राह्मणहरूले यस बालकको राम्रोसँग रक्षा र रेखदेख गर्नुहोस्" ।। ७ ।।
गृहमानीतमाहूय प्रह्रादं दैत्ययाजकाः ।
प्रशस्य श्लक्ष्णया वाचा समपृच्छन्त सामभिः ॥ ८ ॥
वत्स प्रह्राद भद्रं ते सत्यं कथय मा मृषा ।
बालानति कुतस्तुभ्यं एष बुद्धिविपर्ययः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुहरूले प्रह्लादलाई पुनः पाठशालामा लगेर साम, दान आदि नीतिद्वारा फकाउँदै मधुर वाणीले सोधे— "बाबु प्रह्लाद! तिम्रो कल्याण होस्। हामीसँग ढाँटेर झूटो नबोल, सत्य भन— अरू बालकहरूको भन्दा भिन्न तिम्रो यो बुद्धि कसरी उल्टो भयो?" ।। ८–९ ।।
बुद्धिभेदः परकृत उताहो ते स्वतोऽभवत् ।
भण्यतां श्रोतुकामानां गुरूणां कुलनन्दन ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः "हे कुलनन्दन! तिम्रो यो बुद्धिभेद अरू कसैले गराएको हो कि आफैँ भएको हो? हामी तिम्रा गुरुहरू यो जान्न चाहन्छौँ, हामीलाई सत्य बताऊ" ।। १० ।।
प्रह्राद उवाच –
स्वः परश्चेत्यसद्ग्राहः पुंसां यन्मायया कृतः ।
विमोहितधियां दृष्टः तस्मै भगवते नमः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रह्लादले भने— "जुन भगवान्को मायाले मोहित भएका मानिसहरूमा 'यो आफ्नो' र 'यो अर्को' भन्ने असत् भेदभाव पैदा हुन्छ, ती मायापति भगवान्लाई म नमस्कार गर्दछु" ।। ११ ।।
स यदानुव्रतः पुंसां पशुबुद्धिर्विभिद्यते ।
अन्य एष तथान्योऽहं इति भेदगतासती ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः "जब भगवान् मानिसप्रति अनुग्रह गर्नुहुन्छ, तब उसको 'यो म हुँ र यो मभन्दा भिन्न छ' भन्ने पशुतुल्य असत् भेदभावपूर्ण बुद्धि नष्ट हुन्छ" ।। १२ ।।
स एष आत्मा स्वपरेत्यबुद्धिभिः
दुरत्ययानुक्रमणो निरूप्यते ।
मुह्यन्ति यद्वर्त्मनि वेदवादिनो
ब्रह्मादयो ह्येष भिनत्ति मे मतिम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः "उहाँ परमात्मा नै मेरो आत्मा हुनुहुन्छ। अज्ञानीहरूले मात्र 'आफ्नो' र 'अर्को' भनी भेद गर्छन्। जसको स्वरूपका विषयमा ब्रह्मा आदि वेदज्ञहरू पनि मोहित हुन्छन्, उनै परमात्माले मेरो बुद्धिलाई संसारबाट मोडेर आफ्नो मार्गतिर लगाइरहनुभएको छ" ।। १३ ।।
यथा भ्राम्यत्ययो ब्रह्मन् स्वयमाकर्षसन्निधौ ।
तथा मे भिद्यते चेतः चक्रपाणेर्यदृच्छया ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे ब्राह्मण (गुरुजी)! जसरी चुम्बकको नजिक रहेको फलाम आफैँ तानिन्छ, त्यसरी नै चक्रपाणि भगवान्को इच्छाले मेरो चित्त पनि उहाँतिरै तानिएको छ" ।। १४ ।।
नारद उवाच –
एतावद् ब्राह्मणायोक्त्वा विरराम महामतिः ।
तं सन्निभर्त्स्य कुपितः स दीनो राजसेवकः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजीले भन्नुभयो— "महामति प्रह्लाद यति भनेर मौन रहे। राजाका दीन सेवक ती पुरोहितहरू प्रह्लादको उत्तर सुनेर क्रोधित भए र उनलाई हप्काउँदै भन्न लागे—" ।। १५ ।।
आनीयतामरे वेत्रं अस्माकं अयशस्करः ।
कुलाङ्गारस्य दुर्बुद्धेः चतुर्थोऽस्योदितो दमः ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः "ओई! लौरो लिएर आऊ। यसले त हाम्रो अपजस फैलाउने भयो। यो दुर्बुद्धि र कुलका लागि अङ्गार समान बालकलाई तह लगाउन चौथो उपाय अर्थात् 'दण्ड' नै उचित छ" ।। १६ ।।
दैतेयचन्दनवने जातोऽयं कण्टकद्रुमः ।
यन्मूलोन्मूलपरशोः विष्णोर्नालायितोऽर्भकः ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः "दैत्य वंशरूपी चन्दनको वनमा यो काँढे झ्याङ कहाँबाट जन्मियो? यो बालक त दैत्य वंशलाई नाश गर्ने विष्णुको बन्चरोको बिँड जस्तो पो देखियो!" ।। १७ ।।
इति तं विविधोपायैः भीषयन् तर्जनादिभिः ।
प्रह्रादं ग्राहयामास त्रिवर्गस्य उपपादनम् ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी हप्काउँदै र विभिन्न डर-त्रास देखाउँदै गुरुहरूले प्रह्लादलाई धर्म, अर्थ र काम (त्रिवर्ग) सम्बन्धी शिक्षा दिन थाले ।। १८ ।।
तत एनं गुरुर्ज्ञात्वा ज्ञातज्ञेयचतुष्टयम् ।
दैत्येन्द्रं दर्शयामास मातृमृष्टमलङ्कृतम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः केही समयपछि, प्रह्लादले साम, दाम, भेद र दण्ड गरी चारै नीति जाने भन्ने सोचेर गुरुले उनलाई पिता हिरण्यकशिपुका अगाडि उपस्थित गराए। त्यसअघि आमाले उनलाई नुहाइधुवाइ गरी सुन्दर वस्त्र र गहनाले सजाइदिइन् ।। १९ ।।
पादयोः पतितं बालं प्रतिनन्द्याशिषासुरः ।
परिष्वज्य चिरं दोर्भ्यां परमामाप निर्वृतिम् ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्ना गोडामा ढोग्न आएका बालकलाई हिरण्यकशिपुले आशीर्वाद दिएर अँगालो हाले र धेरै बेरसम्म छातीमा टाँसिरहे। त्यस समय दैत्यराजले ठुलो आनन्दको अनुभव गरे ।। २० ।।
आरोप्याङ्कमवघ्राय मूर्धन्यश्रुकलाम्बुभिः ।
आसिञ्चन् विकसद्वक्त्रं इदमाह युधिष्ठिर ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः हे युधिष्ठिर! हिरण्यकशिपुले प्रसन्न भएर प्रह्लादलाई काखमा राखे र उनको शिर सुँघ्दै माया गरे। हर्षले आँखाबाट आँसु झार्दै उनले छोराको हसिलो अनुहार हेरेर यसरी सोधे— ।। २१ ।।
हिरण्यकशिपुरुवाच –
प्रह्रादानूच्यतां तात स्वधीतं किञ्चिदुत्तमम् ।
कालेनैतावताऽऽयुष्मन् यदशिक्षद्गुरोर्भवान् ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः हिरण्यकशिपुले भने— "चिरञ्जीवी छोरा प्रह्लाद! यतिन्जेल तिमीले गुरुहरूबाट जे-जे पढ्यौ, तीमध्ये तिमीलाई सबैभन्दा उत्तम लागेको कुनै एउटा कुरा मलाई सुनाऊ त" ।। २२ ।।
प्रह्राद उवाच –
श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् ।
अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यं आत्मनिवेदनम् ॥ २३ ॥
इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा ।
क्रियेत भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रह्लादले भने—
निशम्यैतत्सुतवचो हिरण्यकशिपुस्तदा ।
गुरुपुत्रमुवाचेदं रुषा प्रस्फुरिताधरः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रह्लादको यस्तो कुरा सुनेपछि रिसले ओठ कमाउँदै हिरण्यकशिपुले गुरुपुत्रलाई भन्यो— ।। २५ ।।
ब्रह्मबन्धो किमेतत्ते विपक्षं श्रयतासता ।
असारं ग्राहितो बालो मामनादृत्य दुर्मते ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे अधम ब्राह्मण! मेरो तिरस्कार गरेर तिमीले यो बालकलाई यस्तो असार र शत्रुको पक्षको शिक्षा किन दियौ? हे दुर्बुद्धि! तिमी पक्कै पनि हाम्रा शत्रुको शरणमा गएका छौ" ।। २६ ।।
सन्ति ह्यसाधवो लोके दुर्मैत्राश्छद्मवेषिणः ।
तेषामुदेत्यघं काले रोगः पातकिनामिव ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः "संसारमा भेष बदलेर मित्र झैँ गरी लुकेर शत्रुको काम गर्ने दुष्टहरू धेरै हुन्छन्। तर पापीको पाप जसरी समय आएपछि रोगका रूपमा प्रकट हुन्छ, त्यसरी नै तिमीहरूको यो करतुत पनि प्रकट भएको छ" ।। २७ ।।
गुरुपुत्र उवाच –
न मत्प्रणीतं न परप्रणीतं
सुतो वदत्येष तवेन्द्रशत्रो ।
नैसर्गिकीयं मतिरस्य राजन्
नियच्छ मन्युं कददाः स्म मा नः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुपुत्रले भने— "हे इन्द्रशत्रु! तपाईंका छोराले जे भनिरहेका छन्, त्यो न मैले सिकाएको हुँ, न अरू कसैले। हे राजन्! यो त उनको स्वाभाविक र जन्मजात बुद्धि हो। त्यसैले क्रोध शान्त गर्नुहोस् र हामीलाई व्यर्थमा दोष नलगाउनुहोस्" ।। २८ ।।
नारद उवाच –
गुरुणैवं प्रतिप्रोक्तो भूय आहासुरः सुतम् ।
न चेद्गुरुमुखीयं ते कुतोऽभद्रासती मतिः ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः नारदजी भन्नुहुन्छ— "गुरुले यस्तो उत्तर दिएपछि हिरण्यकशिपुले फेरि छोरा प्रह्लादलाई सोध्यो— 'यदि गुरुले सिकाएका होइनन् भने तँलाई यस्तो विनाशकारी बुद्धि कहाँबाट प्राप्त भयो?'" ।। २९ ।।
प्रह्राद उवाच –
मतिर्न कृष्णे परतः स्वतो वा
मिथोऽभिपद्येत गृहव्रतानाम् ।
अदान्तगोभिर्विशतां तमिस्रं
पुनः पुनश्चर्वितचर्वणानाम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः प्रह्लादले भने— "पिताजी! जो मानिसहरू घरगृहस्थीकै भोगविलासलाई सर्वेसर्वा मान्छन् र जसका इन्द्रियहरू नियन्त्रणमा छैनन्, उनीहरू चपाइसकेको कुरालाई फेरि चपाउने (पुनः पुनः भोगविलास गर्ने) काममा लागेर नरकतिर भासिन्छन्। यस्ता मानिसहरूको बुद्धि न त आफैँ श्रीकृष्णमा लाग्छ, न अरूले सिकाएर नै लाग्छ, न त आपसमा छलफल गरेर नै लाग्छ" ।। ३० ।।
न ते विदुः स्वार्थगतिं हि विष्णुं
दुराशया ये बहिरर्थमानिनः ।
अन्धा यथान्धैरुपनीयमानाः
वाचीशतन्त्यामुरुदाम्नि बद्धाः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः "बाहिरी विषयवस्तुलाई नै परम पुरुषार्थ मान्ने ती दुराशय भएका मानिसहरूलाई आफ्नो वास्तविक स्वार्थ भगवान् विष्णु हुनुहुन्छ भन्ने थाहा छैन। जसरी एक अन्धोले अर्को अन्धोलाई डोर्याउँदा दुवै खाडलमा खस्छन्, त्यसरी नै वेदका कर्मकाण्डी शब्दहरूमा बाँधिएका ती मानिसहरू पनि अन्धोको पछि लाग्ने अन्धो झैँ भड्किरहेका छन्" ।। ३१ ।।
नैषां मतिस्तावदुरुक्रमाङ्घ्रिं
स्पृशत्यनर्थापगमो यदर्थः ।
महीयसां पादरजोऽभिषेकं
निष्किञ्चनानां न वृणीत यावत् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः "जुन चरणको स्पर्शले संसाररूपी अनर्थको नाश हुन्छ, ती भगवान्को चरणकमलमा त्यतिन्जेलसम्म बुद्धि लाग्दैन, जबसम्म कसैले निष्किञ्चन (अकिञ्चन) भगवत्प्रेमी महात्माहरूको खुट्टाको धूलोले आफूलाई अभिषेक (स्नान) गराउँदैन" ।। ३२ ।।
नारद उवाच –
इत्युक्त्वोपरतं पुत्रं हिरण्यकशिपू रुषा ।
अन्धीकृतात्मा स्वोत्सङ्गात् निरस्यत महीतले ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः प्रह्लाद यति भनेर मौन भए। हिरण्यकशिपु रिसले अन्धो भयो र उनलाई आफ्नो काखबाट उचालेर भुईँमा पछारिदियो ।। ३३ ।।
आहामर्षरुषाविष्टः कषायीभूतलोचनः ।
वध्यतां आश्वयं वध्यो निःसारयत नैर्ऋताः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः रिसले राता-राता आँखा पार्दै उसले दैत्यहरूलाई आज्ञा दियो— "हे दैत्य हो! यसलाई तुरुन्तै यहाँबाट बाहिर लैजाओ र मारिदेओ, किनकि यो मार्न योग्य छ" ।। ३४ ।।
अयं मे भ्रातृहा सोऽयं हित्वा स्वान् सुहृदोऽधमः ।
पितृव्यहन्तुर्यः पादौ विष्णोर्दासवदर्चति ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः "हेर! यसले आफ्ना हितैषीहरूलाई त्यागेर आफ्नै काकालाई मार्ने विष्णुको दास बनेर पूजा गर्दै छ। यो त मेरो भाइको हत्यारा हो" ।। ३५ ।।
विष्णोर्वा साध्वसौ किं नु करिष्यति असमञ्जसः ।
सौहृदं दुस्त्यजं पित्रोः अहाद्यः पञ्चहायनः ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः "जसले पाँच वर्षकै उमेरमा आफ्ना आमाबुबाको स्नेहलाई त्याग्न सक्यो, उसले विष्णुको के उपकार गर्ला र?" ।। ३६ ।।
परोऽप्यपत्यं हितकृद्यथौषधं
स्वदेहजोऽप्यामयवत्सुतोऽहितः ।
छिन्द्यात्तदङ्गं यदुतात्मनोऽहितं
शेषं सुखं जीवति यद्विवर्जनात् ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः "औषधि जस्तै यदि परायाले पनि हित गर्छ भने त्यो छोरा समान हो। तर आफ्नै छोरो भए पनि अहित गर्छ भने त्यो रोग समान शत्रु हो। यदि आफ्नै शरीरको कुनै अङ्गले पूरै शरीरलाई हानि गर्छ भने त्यसलाई काटेर फाल्नुपर्छ, ताकि बाँकी शरीर सुखले बाँच्न सकोस्" ।। ३७ ।।
सर्वैः उपायैः हन्तव्यः सम्भोजशयनासनैः ।
सुहृल्लिङ्गधरः शत्रुः मुनेर्दुष्टमिवेन्द्रियम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः "यो त मित्रको भेषमा आएको शत्रु हो। जसरी संयमहीन इन्द्रियहरूले साधकको अनिष्ट गर्छन्, त्यसरी नै यसले मेरो अनिष्ट गर्दै छ। त्यसैले खानपिन, सुताइ वा बसाइका क्रममा जुन सुकै उपाय लगाएर भए पनि यसलाई मार" ।। ३८ ।।
नैर्ऋतास्ते समादिष्टा भर्त्रा वै शूलपाणयः ।
तिग्मदंष्ट्रकरालास्याः ताम्रश्मश्रुशिरोरुहाः ॥ ३९ ॥
नदन्तो भैरवान् नादान् छिन्धि भिन्धीति वादिनः ।
आसीनं चाहनन् शूलैः प्रह्रादं सर्वमर्मसु ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः स्वामीको आज्ञा पाएपछि तीखा दाह्रा, डरलाग्दो मुख र राता दारी-कपाल भएका ती दैत्यहरूले हातमा त्रिशूल लिएर 'मार, काट' भन्दै ठुलो स्वरले चिच्याउन थाले। प्रह्लाद शान्त भएर बसेका थिए। दैत्यहरूले उनको मर्मस्थानमा त्रिशूलले प्रहार गर्न थाले ।। ३९–४० ।।
परे ब्रह्मण्यनिर्देश्ये भगवति अखिलात्मनि ।
युक्तात्मन्यफला आसन् अपुण्यस्येव सत्क्रियाः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस समय प्रह्लादको चित्त सर्वात्मा र अनिर्वचनीय परब्रह्म परमात्मामा मग्न थियो। त्यसैले ती दैत्यहरूको प्रहार त्यसरी नै निष्फल भयो, जसरी भाग्यहीन मानिसको शुभ कर्मको फल प्राप्त हुँदैन ।। ४१ ।।
प्रयासेऽपहते तस्मिन् दैत्येन्द्रः परिशङ्कितः ।
चकार तद्वधोपायान् निर्बन्धेन युधिष्ठिर ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे युधिष्ठिर! त्रिशूलको प्रहार निष्फल भएपछि हिरण्यकशिपु चिन्तित र सशङ्कित भयो। त्यसपछि उसले प्रह्लादलाई मार्नका लागि अझ कडा उपायहरू अपनायो ।। ४२ ।।
दिग्गजैर्दन्दशूकैश्च अभिचारावपातनैः ।
मायाभिः सन्निरोधैश्च गरदानैरभोजनैः ॥ ४३ ॥
हिमवाय्वग्निसलिलैः पर्वताक्रमणैरपि ।
न शशाक यदा हन्तुं अपापं असुरः सुतम् ।
चिन्तां दीर्घतमां प्राप्तः तत्कर्तुं नाभ्यपद्यत ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले प्रह्लादलाई दिग्गज हात्तीहरूबाट कुल्चायो, विषालु सर्पले डसायो, अभिचार (कृत्या) को प्रयोग गर्यो, पहाडबाट तल खसाल्यो, शम्बरासुरको माया प्रयोग गर्यो, अँध्यारो कोठामा थुनेर विष दियो र भोकै राख्यो। चिसो, तातो, आँधीबेहरी र आगोमा पनि हाल्यो। तर कुनै पनि उपायले ती निष्पाप प्रह्लादलाई मार्न नसकेपछि हिरण्यकशिपु निकै ठुलो चिन्तामा पर्यो ।। ४३–४४ ।।
एष मे बह्वसाधूक्तो वधोपायाश्च निर्मिताः ।
तैस्तैः द्रोहैः असद्धर्मैः मुक्तः स्वेनैव तेजसा ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः उसले सोच्न थाल्यो— "मैले यसलाई मार्नका लागि धेरै कठोर र अधर्मी उपायहरू गरेँ। तर यो बालक आफ्नै तेजले ती सबै विपत्तिबाट मुक्त भयो" ।। ४५ ।।
वर्तमानोऽविदूरे वै बालोऽप्यजडधीरयम् ।
न विस्मरति मेऽनार्यं शुनः शेप इव प्रभुः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः "बालक भए पनि यो निकै बुद्धिमानी देखिन्छ। यसले मैले गरेका यी सबै अत्याचारहरू बिर्सने छैन। यो त शुनःशेप झैँ मप्रति निकै कठोर हुने देखिन्छ" ।। ४६ ।।
अप्रमेयानुभावोऽयं अकुतश्चिद्भयोऽमरः ।
नूनमेतद् विरोधेन मृत्युर्मे भविता न वा ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः "यसको प्रभाव र सामर्थ्य अपार छ। यो कसैसित डराउँदैन। सायद यसको विरोध गर्दा मेरो मृत्यु नै हुन सक्छ वा नहुन पनि सक्छ" ।। ४७ ।।
इति तच्चिन्तया किञ्चित् म्लानश्रियं अधोमुखम् ।
शण्डामर्कावौशनसौ विविक्त इति होचतुः ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी चिन्ताले मलीन अनुहार लगाएर बसेका हिरण्यकशिपुलाई देखेर शुक्राचार्यका छोरा षण्ड र अमर्कले एकान्तमा यसो भने— ।। ४८ ।।
जितं त्वयैकेन जगत्त्रयं भ्रुवोः
विजृम्भणत्रस्त समस्तधिष्ण्यपम् ।
न तस्य चिन्त्यं तव नाथ चक्ष्वहे
न वै शिशूनां गुणदोषयोः पदम् ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः "हे स्वामी! तपाईंको एउटा भ्रुकुटी (आँखीभौँ) को इशाराले तिनै लोकका लोकपालहरू डराउँछन्। तपाईंले सारा संसार जित्नुभएको छ। एउटा सानो बालकको विषयमा चिन्ता लिनु उचित छैन। बालकहरूको बुद्धिमा देखिने यस्ता गुण-दोषहरू स्थायी हुँदैनन्" ।। ४९ ।।
इमं तु पाशैर्वरुणस्य बद्ध्वा
निधेहि भीतो न पलायते यथा ।
बुद्धिश्च पुंसो वयसाऽऽर्यसेवया
यावद्गुरुर्भार्गव आगमिष्यति ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः "जबसम्म हाम्रा पिता गुरु शुक्राचार्य आउनुहुन्न, तबसम्म यसलाई वरुणपाशले बाँधेर राख्नुहोस् ताकि यो कतै भाग्न नसकोस्। उमेर बढ्दै जाँदा र गुरुजनको सेवा गर्दै जाँदा यसको बुद्धि आफैँ सुध्रिनेछ" ।। ५० ।।
तथेति गुरुपुत्रोक्तं अनुज्ञायेदमब्रवीत् ।
धर्मो ह्यस्योपदेष्टव्यो राज्ञां ये गृहमेधिनाम् ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः हिरण्यकशिपुले गुरुपुत्रहरूको सल्लाह मान्यो र भन्यो— "यसलाई गृहस्थ राजाहरूले पालन गर्ने धर्मका बारेमा उपदेश दिनुहोस्" ।। ५१ ।।
धर्ममर्थं च कामं च नितरां चानुपूर्वशः ।
प्रह्रादायोचतू राजन्प्रश्रितावनताय च ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन् युधिष्ठिर! त्यसपछि गुरुहरूले पाठशालामा लगेर प्रह्लादलाई धर्म, अर्थ र कामको शिक्षा दिन थाले। प्रह्लाद पनि निकै विनयी भएर ती कुरा सुन्न थाले ।। ५२ ।।
यथा त्रिवर्गं गुरुभिः आत्मने उपशिक्षितम् ।
न साधु मेने तच्छिक्षां द्वन्द्वारामोपवर्णिताम् ॥ ५३ ॥
नेपाली भावानुवादः गुरुहरूले सिकाएको त्यो 'त्रिवर्ग' (धर्म, अर्थ र काम) को शिक्षा प्रह्लादलाई कति पनि मन परेन। किनकि ती कुराहरू त केवल द्वन्द्व र विषयभोगमा रमाउनेहरूका लागि मात्र थिए ।। ५३ ।।
यदाऽऽचार्यः परावृत्तो गृहमेधीयकर्मसु ।
वयस्यैर्बालकैस्तत्र सोपहूतः कृतक्षणैः ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः एकदिन गुरुहरू घरायसी काममा व्यस्त भई बाहिर गएको समयमा अन्य असुर बालकहरूले खेल्नका लागि प्रह्लादलाई बोलाए ।। ५४ ।।
अथ तान् श्लक्ष्णया वाचा प्रत्याहूय महाबुधः ।
उवाच विद्वांन् तन्निष्ठां कृपया प्रहसन्निव ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः तब महाज्ञानी प्रह्लादले ती बालकहरूलाई प्रेमपूर्वक नजिक बोलाए। उनीहरू प्रति करुणा भाव राख्दै र हल्का मुस्कुराउँदै उनले ज्ञानको उपदेश दिन थाले ।। ५५ ।।
ते तु तद्गौरवात्सर्वे त्यक्तक्रीडापरिच्छदाः ।
बाला न दूषितधियो द्वन्द्वारामेरितेहितैः ॥ ५६ ॥
पर्युपासत राजेन्द्र तन्न्यस्तहृदयेक्षणाः ।
तानाह करुणो मैत्रो महाभागवतोऽसुरः ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजेन्द्र! प्रह्लादको महिमा देखेर सबै बालकहरूले आफ्ना खेलकुदका सामान छाडेर उनलाई घेरेर बसे। ती बालकहरूको बुद्धि अझै सांसारिक विषयभोगले दूषित भइसकेको थिएन। परम भागवत प्रह्लादले आफ्ना साथीहरूलाई एकाग्र भई सुनिरहेको देखेर करुणापूर्वक भन्न थाले ।। ५६–५७ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे
प्रह्रादचरिते
पञ्चमोऽध्यायः ।। ५ ।।
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको यस अध्यायमा भक्त प्रह्लादको अटूट भगवत्-भक्ति र उनका पिता हिरण्यकशिपुको आसुरी अहङ्कारबीचको द्वन्द्व चित्रण गरिएको छ। दैत्यराज हिरण्यकशिपुले आफ्ना छोरा प्रह्लादलाई उचित शिक्षा दिनका लागि गुरु शुक्राचार्यका छोराहरू षण्ड र अमर्कको जिम्मा लगाउँछन्। गुरुहरूले प्रह्लादलाई राजनीति, अर्थनीति र सांसारिक प्रपञ्चका कुराहरू पढाउँछन्, तर प्रह्लादको मन भने सधैँ भगवान् श्रीहरिको चिन्तनमा मात्र रहन्छ। एक दिन हिरण्यकशिपुले प्रह्लादलाई काखमा राखेर उनले सिकेका उत्तम कुरा सुनाउन आग्रह गर्छन्। प्रह्लादले निडर भई यो संसारलाई 'अन्धकुवा' को संज्ञा दिँदै भगवान्को शरणमा जानु नै जीवनको सार्थकता भएको बताउँछन्। छोराको मुखबाट शत्रु विष्णुको गुणगान सुनेपछि हिरण्यकशिपु क्रोधले आगो हुन्छ र गुरुहरूलाई गाली गर्छ। गुरुहरूले प्रह्लादलाई पुनः पाठशाला लगेर विभिन्न साम-दानका उपायले फकाउँछन् र कसले यस्तो बुद्धि सिकाएको भनी सोध्छन्। प्रह्लादले जवाफ दिन्छन् कि चुम्बकले फलामलाई ताने जस्तै भगवान्को कृपाले उनको चित्त आफैँ तानिएको हो। यो सुनेर गुरुहरूले प्रह्लादलाई दण्ड दिने धम्की दिन्छन् र त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ, काम) को शिक्षामा जोड दिन्छन्। केही समयपछि फेरि हिरण्यकशिपुले प्रह्लादलाई बोलाएर प्रश्न गर्दा उनले सुप्रसिद्ध 'नवधा भक्ति' (श्रवण, कीर्तन आदि) को व्याख्या गर्छन्। प्रह्लादको यो उत्तर सुनेपछि हिरण्यकशिपुले उनलाई आफ्नो काखबाट मिल्काउँछ र मार्ने आदेश दिन्छ। दैत्यहरूले प्रह्लादलाई त्रिशूलले प्रहार गर्छन्, तर भगवान्मा एकाग्र भएका प्रह्लादलाई केही हुँदैन। त्यसपछि उनलाई हात्तीले कुल्चाउने, सर्पले डसाउने, पहाडबाट खसाल्ने, विष दिने जस्ता अनेकौँ प्राणघातक प्रयासहरू गरिन्छन्। तर प्रह्लादको शरीरमा कुनै पनि हतियार वा विषले काम गर्दैन। हिरण्यकशिपु यो देखेर अत्यन्तै चिन्तित र भयभीत हुन्छ। गुरुपुत्रहरूले शुक्राचार्य नआउन्जेल प्रह्लादलाई बाँधेर राख्न सल्लाह दिन्छन्। प्रह्लादलाई पुनः पाठशाला लगिन्छ, जहाँ उनले मौका पाउनेबित्तिकै आफ्ना साथीहरूलाई पनि भगवत्-तत्त्वको उपदेश दिन सुरु गर्छन्। यसरी यो अध्यायले सत्य र असत्य, भक्ति र अहङ्कारको टकरावलाई प्रस्ट पारेको छ। प्रह्लादको दृढताले सिकाउँछ कि जसको रक्षक स्वयं भगवान् हुनुहुन्छ, उसलाई कसैले पनि हानि पुर्याउन सक्दैन।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायको मुख्य दार्शनिक पक्ष 'भक्ति' र 'ज्ञान' को श्रेष्ठता हो। प्रह्लादले प्रस्तुत गरेको 'नवधा भक्ति' को दर्शनले ईश्वर प्राप्तिको सरल र स्पष्ट मार्ग निर्देश गर्छ। संसारलाई 'अन्धकुवा' भन्नुको अर्थ सांसारिक मोह र आसक्तिले मानिसलाई अन्धकारतिर लैजान्छ भन्ने हो। प्रह्लादका अनुसार, जबसम्म मानिसले निष्किञ्चन महापुरुषहरूको पदरज (खुट्टाको धूलो) ले स्नान गर्दैन, तबसम्म उसको बुद्धि परमात्मामा लाग्न सक्दैन। यसले आध्यात्मिक मार्गमा सद्गुरु र सत्सङ्गको महत्त्वलाई दर्साउँछ। 'स्व' र 'पर' (आफ्नो र अर्को) को भेदलाई उनले मायाको खेल मानेका छन्, जुन अद्वैत दर्शनको सार हो। हिरण्यकशिपुले शरीरलाई महत्त्व दिन्छ भने प्रह्लादले आत्मालाई, यसले जड र चेतन बीचको भिन्नता प्रस्ट पार्छ। इन्द्रियहरूलाई बसमा नराख्नेहरू 'पुनः पुनः चर्वितचर्वणानाम्' अर्थात् चपाइसकेको कुरालाई फेरि चपाउने व्यर्थको संसारी चक्रमा फस्छन् भन्ने गहिरो दर्शन यहाँ छ। प्रह्लादको रक्षा हुनुले यो सिद्ध गर्छ कि भौतिक शक्तिभन्दा आत्मिक र दैवी शक्ति सधैँ माथि हुन्छ। अन्ततः, यो अध्यायले प्रतिपादन गर्छ कि वास्तविक विद्या त्यही हो जसले मानिसलाई बन्धनबाट मुक्त गराउँछ ('सा विद्या या विमुक्तये')।
No comments:
Post a Comment