श्रीमद्भागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः – नवमोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच –
तस्यासन्
विश्वरूपस्य शिरांसि त्रीणि भारत ।
सोमपीथं
सुरापीथं अन्नादमिति शुश्रुम ॥ १ ॥
नेपाली
भावानुवादः श्रीशुकदेवजीले भन्नुभयो— परीक्षित! ती विश्वरूपका तीनवटा टाउका थिए।
उनले एउटा मुखले सोमरस पिउँथे, अर्कोले सुरापान गर्थे र
तेस्रो मुखले अन्न खान्थे भन्ने कुरा हामीले सुनेका छौँ ।। १ ।।
स
वै बर्हिषि देवेभ्यो भागं प्रत्यक्षमुच्चकैः ।
अददद्
यस्य पितरो देवाः सप्रश्रयं नृप ॥ २ ॥
नेपाली
भावानुवादः हे नृप! उनका पिता त्वष्टा
देवताहरूकै पक्षका भएकाले उनले यज्ञमा ठुलो स्वरमा विनयपूर्वक देवताहरूलाई
प्रत्यक्ष रूपमा आहुति दिन्थे ।। २ ।।
स
एव हि ददौ भागं परोक्षं असुरान् प्रति ।
यजमानोऽवहद्भागं
मातृस्नेहवशानुगः ॥ ३ ॥
नेपाली
भावानुवादः तर उनकी आमा असुर कुलकी भएकी हुनाले, आमाप्रतिको स्नेहका कारण उनले यज्ञ गर्दा
लुकिछिपी असुरहरूलाई पनि भाग दिन्थे ।। ३ ।।
तद्
देवहेलनं तस्य धर्मालीकं सुरेश्वरः ।
आलक्ष्य
तरसा भीतः तच्छीर्षाण्यच्छिनद् रुषा ॥ ४ ॥
नेपाली
भावानुवादः यसरी धर्मको आडमा उनले कपट गरेको
थाहा पाएर देवराज इन्द्र डराए र क्रोधित हुँदै हतार-हतार उनले विश्वरूपका तिनै वटा
टाउका काटिदिए ।। ४ ।।
सोमपीथं
तु यत् तस्य शिर आसीत् कपिञ्जलः ।
कलविङ्कः
सुरापीथं अन्नादं यत्स तित्तिरिः ॥ ५ ॥
नेपाली
भावानुवादः विश्वरूपको सोमरस पिउने टाउको चातक
(कपिञ्जल), सुरापान गर्ने टाउको
भँगेरा (कलविङ्क) र अन्न खाने टाउको तित्रा (तित्तिरि) चरा बन्यो ।। ५ ।।
ब्रह्महत्यामञ्जलिना
जग्राह यदपीश्वरः ।
संवत्सरान्ते
तदघं भूतानां स विशुद्धये ।
भूम्यम्बुद्रुमयोषिद्भ्यः
चतुर्धा व्यभजद् हरिः ॥ ६ ॥
नेपाली
भावानुवादः इन्द्रले सामर्थ्यवान् भएर पनि
विश्वरूपको वधबाट लागेको ब्रह्महत्यालाई हटाउने चेष्टा गरेनन्, बरु अञ्जली थापेर स्वीकार गरे। एक वर्षपछि
प्राणीहरूको हितका लागि उनले त्यो पापलाई चार भाग लगाएर पृथ्वी, जल, वृक्ष र स्त्रीहरूमा बाँडिदिए ।। ६ ।।
भूमिस्तुरीयं
जग्राह खातपूरवरेण वै ।
ईरिणं
ब्रह्महत्याया रूपं भूमौ प्रदृश्यते ॥ ७ ॥
नेपाली
भावानुवादः पृथ्वीले आफ्नो शरीरमा परेका खाडलहरू
समयक्रममा आफैँ पुरिने वरदान पाएर ब्रह्महत्याको एक भाग स्वीकार गरिन्। जमिनमा
देखिने ऊषर (बाँझो) भूमि त्यही ब्रह्महत्याको रूप हो ।। ७ ।।
तुर्यं
छेदविरोहेण वरेण जगृहुर्द्रुमाः ।
तेषां
निर्यासरूपेण ब्रह्महत्या प्रदृश्यते ॥ ८ ॥
नेपाली
भावानुवादः वृक्षहरूले आफ्नो अङ्ग काटिँदा पुनः
पलाउने वरदान पाएर दोस्रो भाग लिए। वृक्षबाट निस्कने चोप (काँद) को रूपमा
ब्रह्महत्या देखिन्छ ।। ८ ।।
शश्वत्कामवरेणांहः
तुरीयं जगृहुः स्त्रियः ।
रजोरूपेण
तास्वंहो मासि मासि प्रदृश्यते ॥ ९ ॥
नेपाली
भावानुवादः स्त्रीहरूले सधैँ कामभोगको शक्ति
प्राप्त गर्ने वरदान पाएर तेस्रो भाग स्वीकार गरे। उनीहरूमा प्रत्येक महिना देखिने
रजस्वला (ऋतुधर्म) त्यही ब्रह्महत्याको रूप हो ।। ९ ।।
द्रव्यभूयोवरेणापः
तुरीयं जगृहुर्मलम् ।
तासु
बुद्बुदफेनाभ्यां दृष्टं तद्धरति क्षिपन् ॥ १० ॥
नेपाली
भावानुवादः पानीमा वस्तुहरू मिसाउँदा त्यसको
मात्रा बढ्ने वरदान पाएर जलले चौथो भाग लियो। पानीमा देखिने फिँज र फोकाहरूमा
ब्रह्महत्याको अंश हुन्छ ।। १० ।।
हतपुत्रस्ततस्त्वष्टा
जुहावेन्द्राय शत्रवे ।
इन्द्रशत्रो
विवर्धस्व मा चिरं जहि विद्विषम् ॥ ११ ॥
नेपाली
भावानुवादः आफ्नो छोरा मारिएपछि त्वष्टाले
अत्यन्त क्रोधित भई इन्द्रलाई मार्नका लागि—
"हे इन्द्रका शत्रु! तिम्रो वृद्धि होस् र छिट्टै आफ्नो शत्रुलाई
मार" भन्ने मन्त्रका साथ हवन गर्न लागे ।। ११ ।।
अथान्वाहार्यपचनाद्
उत्थितो घोरदर्शनः ।
कृतान्त
इव लोकानां युगान्तसमये यथा ॥ १२ ॥
नेपाली
भावानुवादः यज्ञको समाप्तिमा दक्षिणाग्निबाट
एउटा भयंकर दैत्य प्रकट भयो, जो प्रलयकालको यमराज जस्तै विकराल देखिन्थ्यो ।। १२ ।।
विष्वग्विवर्धमानं
तं इषुमात्रं दिने दिने ।
दग्धशैलप्रतीकाशं
सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥
नेपाली
भावानुवादः त्यो दैत्य दिनदिनै चारैतिर बाणको
लम्बाइ बराबर बढ्दै गयो। डढेको पहाड जस्तै कालो र सन्ध्याकालीन बादल जस्तै रातो
उसको शरीर थियो ।। १३ ।।
तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं
मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥
नेपाली
भावानुवादः उसको कपाल र दारी तातेको तामा जस्तै
रातो थियो भने आँखा मध्याह्नको सूर्य जस्तै प्रचण्ड थिए। ।। १४ ।।
देदीप्यमाने
त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी ।
नृत्यन्तमुन्नदन्तं
च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥
नेपाली
भावानुवादः उसले चम्किलो त्रिशूल हातमा लिएर
आकाश र पृथ्वीलाई नै छेक्न खोजे झैँ देखिन्थ्यो जब ऊ गर्जँदै नाच्थ्यो र दौडन्थ्यो, तब पृथ्वी काँप्दथी ।। १५ ।।
लिहता
जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥
महता
रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहुः ।
वित्रस्ता
दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥
नेपाली
भावानुवादः गुफा जस्तो उसको गहिरो मुखले मानौँ
आकाशलाई नै निल्न खोजिरहेको थियो । जिब्रोले नक्षत्रहरू चाट्ने र दाह्राले तीनै
लोक निल्न खोज्ने उसको भयावह रूप देखेर सबै मानिसहरू डराएर दसै दिशातिर भाग्न लागे
।। १६-१७ ।।
येनावृता
इमे लोकाः तपसा त्वाष्ट्रमूर्तिना ।
स
वै वृत्र इति प्रोक्तः पापः परमदारुणः ॥ १८ ॥
नेपाली
भावानुवादः त्यस त्वष्टापुत्रले आफ्ना स्वरूपले
सबै लोकलाई ढाकेको (घेरेको) हुनाले उसको नाम 'वृत्रासुर' भयो ।। १८ ।।
तं
निजघ्नुरभिद्रुत्य सगणा विबुधर्षभाः ।
स्वैः
स्वैः दिव्यास्त्रशस्त्रौघैः सोऽग्रसत् तानि कृत्स्नशः ॥ १९ ॥
नेपाली
भावानुवादः इन्द्र लगायतका देवताहरूले आफ्ना
दिव्य अस्त्र-शस्त्रद्वारा उसलाई आक्रमण गरे,
तर वृत्रासुरले ती सबै अस्त्रहरूलाई सजिलै निलिदियो ।। १९ ।।
ततस्ते
विस्मिताः सर्वे विषण्णा ग्रस्ततेजसः ।
प्रत्यञ्चमादिपुरुषं
उपतस्थुः समाहिताः ॥ २० ॥
नेपाली
भावानुवादः देवताहरू आश्चर्यचकित र निराश भए।
आफ्नो तेज हराएपछि उनीहरूले एकाग्र मनले आदिपुरुष भगवान् नारायणको स्तुति गर्न
थाले ।। २० ।।
श्रीदेवा
ऊचुः –
वाय्वम्बराग्न्यप्क्षितयस्त्रिलोका
ब्रह्मादयो
ये वयमुद्विजन्तः ।
हराम
यस्मै बलिमन्तकोऽसौ
बिभेति
यस्मादरणं ततो नः ॥ २१ ॥
नेपाली
भावानुवादः देवताहरूले भने— पञ्चभूत, तीन लोक र
ब्रह्माजी समेत हामी सबै जो कालदेखि डराउँछौँ, त्यो काल पनि
जसदेखि डराउँछ, उनै भगवान् हाम्रा एकमात्र रक्षक हुनुहुन्छ
।। २१ ।।
अविस्मितं
तं परिपूर्णकामं
स्वेनैव
लाभेन समं प्रशान्तम् ।
विनोपसर्पत्यपरं
हि बालिशः
श्वलाङ्गुलेनातितितर्ति
सिन्धुम् ॥ २२ ॥
नेपाली
भावानुवादः प्रभो! तपाईँ पूर्णकाम र शान्त
हुनुहुन्छ। तपाईँलाई छाडेर जसले अरूको शरण लिन्छ,
त्यो कुकुरको पुच्छर समातेर समुद्र तर्न खोज्ने मूर्ख जस्तै हो ।।
२२ ।।
यस्योरुश्रृङ्गे
जगतीं स्वनावं
मनुर्यथाऽऽबध्य
ततार दुर्गम् ।
स
एव नस्त्वाष्ट्रभयाद् दुरन्तात्
त्राताऽऽश्रितान्
वारिचरोऽपि नूनम् ॥ २३ ॥
नेपाली
भावानुवादः जसरी मत्स्य अवतारका बेला मनुले
तपाईँको विशाल सिङमा डुङ्गा बाँधेर प्रलयबाट बचेका थिए, त्यसैगरी तपाईँले हामीलाई यो वृत्रासुरको
भयबाट बचाउनुहोस् ।। २३ ।।
पुरा
स्वयम्भूरपि संयमाम्भ
स्युदीर्णवातोर्मिरवैः
कराले ।
एकोऽरविन्दात्
पतितस्ततार
तस्माद्भयाद्
येन स नोऽस्तु पारः ॥ २४ ॥
नेपाली
भावानुवादः सृष्टिको आदिमा कमलबाट खसेका
ब्रह्माजीलाई जसले प्रलयको जलबाट बचाउनुभयो,
उनै भगवान्ले हामीलाई यो सङ्कटबाट पार लगाउनुहोस् ।। २४ ।।
य
एक ईशो निजमायया नः
ससर्ज
येनानुसृजाम विश्वम् ।
वयं
न यस्यापि पुरः समीहतः
पश्याम
लिङ्गं पृथगीशमानिनः ॥ २५ ॥
नेपाली
भावानुवादः जसले हामीलाई सृष्टि गर्नुभयो, तर हामी 'म ईश्वर हुँ'
भन्ने अभिमानका कारण तपाईँको स्वरूप देख्न सक्दैनौँ, उनै प्रभुको हामी शरणमा छौँ ।। २५ ।।
यो
नः सपत्नैः भृशमर्द्यमानान्
देवर्षितिर्यङ्नृषु
नित्य एव ।
कृतावतारस्तनुभिः
स्वमायया
कृत्वाऽऽत्मसात्
पाति युगे युगे च ॥ २६ ॥
नेपाली
भावानुवादः शत्रुहरूबाट पीडित हुँदा तपाईँले नै
अवतार लिएर हाम्रो रक्षा गर्नुहुन्छ। युग-युगमा तपाईँले नै हामीलाई संरक्षण
दिनुभएको छ ।। २६ ।।
तमेव
देवं वयमात्मदैवतं
परं
प्रधानं पुरुषं विश्वमन्यम् ।
व्रजाम
सर्वे शरणं शरण्यं
स्वानां
स नो धास्यति शं महात्मा ॥ २७ ॥
नेपाली
भावानुवादः सबैका अन्तरात्मा र परम आराध्य ती
भगवान् श्रीहरिको हामी शरण लिन्छौँ। उहाँले पक्कै पनि हाम्रो कल्याण गर्नुहुनेछ ।।
२७ ।।
श्रीशुक
उवाच –
इति
तेषां महाराज सुराणां उपतिष्ठताम् ।
प्रतीच्यां
दिश्यभूदाविः शङ्खचक्रगदाधरः ॥ २८ ॥
नेपाली
भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे महाराज! यसरी देवताहरूले स्तुति गरेपछि
पश्चिम दिशामा शङ्ख, चक्र, गदा र पद्म
धारण गरेका भगवान् प्रकट हुनुभयो ।। २८ ।।
आत्मतुल्यैः
षोडशभिः विना श्रीवत्सकौस्तुभौ ।
पर्युपासितमुन्निद्र
शरदम्बुरुहेक्षणम् ॥ २९ ॥
नेपाली
भावानुवादः शरद ऋतुको कमल जस्तै आँखा भएका
भगवान्को साथमा सोह्रजना पार्षदहरू हुनुहुन्थ्यो,
जो हेर्दा भगवान् जस्तै देखिन्थे ।। २९ ।।
दृष्ट्वा
तमवनौ सर्व ईक्षणाह्लादविक्लवाः ।
दण्डवत्पतिता
राजन् शनैरुत्थाय तुष्टुवुः ॥ ३० ॥
नेपाली
भावानुवादः भगवान्को दर्शन पाएर देवताहरू आनन्दित
भए। उनीहरूले साष्टाङ्ग दण्डवत् गरे र उठेर स्तुति गर्न थाले ।। ३० ।।
श्रीदेवा
ऊचुः –
नमस्ते
यज्ञवीर्याय वयसे उत ते नमः ।
नमस्ते
ह्यस्तचक्राय नमः सुपुरुहूतये ॥ ३१ ॥
नेपाली
भावानुवादः देवताहरूले भने— हे भगवान्! यज्ञका फल र कालस्वरूप तपाईँलाई
नमस्कार छ। शत्रुहरूको विनाश गर्ने तपाईँको सुदर्शन चक्रलाई नमस्कार छ ।। ३१ ।।
यत्ते
गतीनां तिसृणां ईशितुः परमं पदम् ।
नार्वाचीनो
विसर्गस्य धातर्वेदितुमर्हति ॥ ३२ ॥
नेपाली
भावानुवादः हे प्रभो! सत्त्व, रज र तम गुणका नियामक तपाईँ नै हुनुहुन्छ।
तपाईँको वास्तविक स्वरूपलाई संसारी प्राणीले बुझ्न सक्दैनन् ।। ३२ ।।
ॐ
नमस्तेऽस्तु भगवन्नारायण वासुदेवादिपुरुष महापुरुष महानुभाव परममङ्गल परमकल्याण
परमकारुणिक केवल जगदाधार लोकैकनाथ सर्वेश्वर लक्ष्मीनाथ परमहंसपरिव्राजकैः परमेण
आयोगसमाधिना परिभावित परिस्फुट पारमहंस्यधर्मेण उद्घाटिततमः कपाटद्वारे
चित्तेऽपावृत आत्मलोके स्वयं उपलब्धनिजसुखानुभवो भवान् ॥ ३३ ॥
नेपाली
भावानुवादः हे भगवान् नारायण! वासुदेव! तपाईँ
आदिपुरुष र महापुरुष हुनुहुन्छ। तपाईँ परम मङ्गलमय र दयालु हुनुहुन्छ। परमहंस
सन्यासीहरूले समाधिद्वारा आफ्नो हृदयको अज्ञान हटाएर तपाईँको आत्मानन्द प्राप्त
गर्दछन् ।। ३३ ।।
दुरवबोध
इव तवायं विहारयोगो यदशरणोऽशरीर इदं अनवेक्षितास्मत् समवाय आत्मनैव अविक्रियमाणेन
सगुणमगुणः सृजसि पासि हरसि ॥ ३४ ॥
नेपाली
भावानुवादः प्रभो! तपाईँको लीला बुझ्न कठिन छ।
तपाईँ निर्गुण र निराकार भएर पनि कसैको सहयोग बिना नै यो सृष्टिको रचना, पालन र संहार गर्नुहुन्छ ।। ३४ ।।
अथ
तत्र भवान् किं देवदत्तवदिह गुणविसर्गपतितः पारतन्त्र्येण स्वकृतकुशलाकुशलं फलं उपाददात्याहोस्विदात्माराम
उपशमशीलः समञ्जसदर्शन उदास्त इति ह वाव न विदामः ॥ ३५ ॥
नेपाली
भावानुवादः तपाईँ सामान्य मनुष्य झैँ कर्मको फल
भोग्नुहुन्छ कि साक्षी स्वरूप उदासीन रहनुहुन्छ?
यो रहस्य बुझ्न हामीलाई कठिन छ ।। ३५ ।।
न
हि विरोध उभयं भगवति अपरिमितगुणगणे ईश्वरेऽनवगाह्यमाहात्म्ये अर्वाचीन विकल्प
वितर्क विचारप्रमाणाभास कुतर्कशास्त्र कलिलान्तःकरण आश्रय दुरवग्रहवादिनां
विवादानवसर उपरतसमस्तमायामये केवल एवात्ममायां अन्तर्धाय को न्वर्थो दुर्घट इव
भवति स्वरूपद्वयाभावात् ॥ ३६ ॥
नेपाली
भावानुवादः तपाईँमा यी दुवै कुरा हुनुमा कुनै
विरोध छैन। तपाईँ अचिन्त्य शक्तिका स्वामी हुनुहुन्छ। कुतर्क गर्नेहरूले तपाईँलाई
बुझ्न सक्दैनन्, तर तपाईँ मायाको
आश्रय लिएर जे पनि गर्न सक्नुहुन्छ ।। ३६ ।।
समविषममतीनां
मतमनुसरसि यथा रज्जुखण्डः सर्पादिधियाम् ॥ ३७ ॥
नेपाली
भावानुवादः जसरी एउटै डोरीलाई कसैले सर्प
देख्छन् त कसैले माला, तपाईँ पनि मानिसको
बुद्धि अनुसार भिन्न-भिन्न रूपमा देखिनुहुन्छ ।। ३७ ।।
स
एव हि पुनः सर्ववस्तुनि वस्तुस्वरूपः सर्वेश्वरः सकलजगत्कारणकारणभूतः
सर्वप्रत्यगात्मत्वात् सर्वगुणाभासोपलक्षित एक एव पर्यवशेषितः ॥ ३८ ॥
नेपाली
भावानुवादः तपाईँ सबै वस्तुको सार हुनुहुन्छ।
तपाईँ नै जगतका कारण ब्रह्मा र प्रकृतिको पनि कारण हुनुहुन्छ ।। ३८ ।।
अथ
ह वाव तव महिमामृतरस समुद्रविप्रुषा सकृदवलीढया स्वमनसि निष्यन्दमानानवरतसुखेन
विस्मारित दृष्टश्रुत विषयसुखलेशाभासाः परमभागवता एकान्तिनो भगवति
सर्वभूतप्रियसुहृदि सर्वात्मनि नितरां निरन्तरं निर्वृतमनसः कथमु ह वा एते मधुमथन
पुनः स्वार्थकुशला ह्यात्मप्रियसुहृदः साधवः त्वच्चरणाम्बुजानुसेवां विसृजन्ति न
यत्र पुनरयं संसारपर्यावर्तः ॥ ३९ ॥
नेपाली
भावानुवादः हे मधुसूदन! तपाईँको महिमारूप अमृतको
एक थोपा मात्र चाख्ने भक्तले पनि सांसारिक सुख बिर्सिन्छ। तपाईँका अनन्य प्रेमी
भक्तहरूले तपाईँको चरणकमलको सेवा कसरी त्याग्न सक्छन् र? जसको सेवाले जन्म-मृत्युको चक्रबाट मुक्ति
मिल्छ ।। ३९ ।।
त्रिभुवनात्मभवन
त्रिविक्रम त्रिनयन त्रिलोकमनोहरानुभाव तवैव विभूतयो दितिजदनुजादयश्चापि
तेषामुपक्रमसमयोऽयमिति स्वात्ममायया सुरनरमृगमिश्रित जलचराकृतिभिः यथापराधं दण्डं
दण्डधर दधर्थ एवमेनमपि
भगवन्जहि त्वाष्ट्रमुत यदि मन्यसे ॥ ४० ॥
नेपाली
भावानुवादः प्रभो! तपाईँ तीन लोकको आश्रय
हुनुहुन्छ। असुरहरू पनि तपाईँकै विभूति हुन्,
तर उनीहरूले अपराध गर्दा तपाईँले नै दण्ड दिनुहुन्छ। यदि उचित लाग्छ
भने यो वृत्रासुरलाई पनि संहार गर्नुहोस् ।। ४० ।।
अस्माकं
तावकानां तव नतानां तत ततामह तव चरण नलिनयुगलध्यानानुबद्ध हृदयनिगडानां
स्वलिङ्गविवरणेन आत्मसात्कृतानां अनुकम्पानुरञ्जित विशदरुचिर शिशिरस्मितावलोकेन
विगलितमधुरमुखरसामृतकलया चान्तस्तापमनघार्हसि शमयितुम् ॥ ४१ ॥
नेपाली
भावानुवादः हे भगवान्! हामी तपाईँका दास हौँ।
तपाईँको दर्शन र मधुर वाणीले हाम्रो हृदयको तापलाई शान्त गरिदिनुहोस् ।। ४१ ।।
अथ
भगवन् तवास्माभिः अखिलजगदुत्पत्ति स्थिति लय निमित्तायमान दिव्यमायाविनोदस्य
सकलजीवनिकायानां अन्तर्हृदयेषु बहिरपि च ब्रह्मप्रत्यगात्मस्वरूपेण प्रधानरूपेण च
यथादेशकालदेहावस्थानविशेषं तदुपादान उपलम्भकतयानुभवतः सर्वप्रत्ययसाक्षिण
आकाशशरीरस्य साक्षात्परब्रह्मणः परमात्मनः कियानिह वार्थविशेषो विज्ञापनीयः स्याद्
विस्फुलिङ्गादिभिरिव हिरण्यरेतसः ॥ ४२ ॥
नेपाली
भावानुवादः तपाईँ सबैको साक्षी हुनुहुन्छ।
तपाईँलाई थाहा नभएको केही छैन। आगोको झिल्कोले अग्निलाई उज्यालो पार्न नसके झैँ
हामीले तपाईँलाई केही निवेदन गरिरहनु पर्दैन ।। ४२ ।।
अत
एव स्वयं तदुपकल्पयास्माकं भगवतः परमगुरोस्तव चरणशतपलाशच्छायां विविधवृजिनसंसार
परिश्रमोपशमनीं उपसृतानां
वयं यत्कामेनोपसादिताः ॥ ४३ ॥
नेपाली
भावानुवादः हामी जुन कामना लिएर आएका छौँ, त्यो तपाईँलाई थाहा छ। तपाईँको चरणको छायामा
हामीलाई स्थान दिनुहोस् ।। ४३ ।।
अथो
ईश जहि त्वाष्ट्रं ग्रसन्तं भुवनत्रयम् ।
ग्रस्तानि
येन नः कृष्ण तेजांस्यस्त्रायुधानि च ॥ ४४ ॥
नेपाली
भावानुवादः हे श्रीकृष्ण! तीनै लोकलाई निल्न
खोज्ने वृत्रासुरलाई मार्नुहोस्। उसले हाम्रा सबै अस्त्र र तेज खाइदिएको छ ।। ४४
।।
हंसाय
दह्रनिलयाय निरीक्षकाय
कृष्णाय
मृष्टयशसे निरुपक्रमाय ।
सत्सङ्ग्रहाय
भवपान्थनिजाश्रमाप्तौ
अन्ते
परीष्टगतये हरये नमस्ते ॥ ४५ ॥
नेपाली
भावानुवादः प्रभो! तपाईँ शुद्ध स्वरूप, साक्षी र उज्वल कीर्ति सम्पन्न हुनुहुन्छ।
तपाईँलाई हाम्रो नमस्कार छ ।। ४५ ।।
श्रीशुक
उवाच –
अथैवमीडितो
राजन् सादरं त्रिदशैर्हरिः ।
स्वमुपस्थानमाकर्ण्य
प्राह तानभिनन्दितः ॥ ४६ ॥
नेपाली
भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— परीक्षित! देवताहरूले यसरी स्तुति गरेपछि
भगवान् खुसी हुनुभयो र उनीहरूलाई भन्नुभयो ।। ४६ ।।
श्रीभगवानुवाच
–
प्रीतोऽहं
वः सुरश्रेष्ठा मदुपस्थानविद्यया ।
आत्मैश्वर्यस्मृतिः
पुंसां भक्तिश्चैव यया मयि ॥ ४७ ॥
नेपाली
भावानुवादः भगवान्ले भन्नुभयो— श्रेष्ठ देवताहरू! म तिमीहरूको स्तुतिले
प्रसन्न छु। यसले जीवलाई वास्तविक ज्ञान र मेरो भक्ति प्राप्त हुन्छ ।। ४७ ।।
किं
दुरापं मयि प्रीते तथापि विबुधर्षभाः ।
मय्येकान्तमतिर्नान्यन्
मत्तो वाञ्छति तत्त्ववित् ॥ ४८ ॥
नेपाली
भावानुवादः म प्रसन्न भएपछि कुनै कुराको अभाव
हुँदैन। तर मेरो सच्चा भक्तले म बाहेक अरू केही चाहँदैन ।। ४८ ।।
न
वेद कृपणः श्रेय आत्मनो गुणवस्तुदृक् ।
तस्य
तानिच्छतो यच्छेद्यदि सोऽपि तथाविधः ॥ ४९ ॥
नेपाली
भावानुवादः अज्ञानी मानिसले आफ्नो वास्तविक हित
बुझ्दैन र सांसारिक वस्तुको इच्छा गर्छ ।। ४९ ।।
स्वयं
निःश्रेयसं विद्वान् न वक्त्यज्ञाय कर्म हि ।
न
राति रोगिणोऽपथ्यं वाञ्छतोऽपि भिषक्तमः ॥ ५० ॥
नेपाली
भावानुवादः ज्ञानीले अज्ञानीलाई कर्ममा फस्ने
उपदेश दिँदैन। जसरी वैद्यले बिरामीलाई हानिकारक कुरा दिँदैन ।। ५० ।।
मघवन्
यात भद्रं वो दध्यञ्चमृषिसत्तमम् ।
विद्याव्रततपःसारं
गात्रं याचत मा चिरम् ॥ ५१ ॥
नेपाली
भावानुवादः हे इन्द्र! तिमीहरूको कल्याण होस्।
अब ढिला नगरी ऋषि दधीचिको शरणमा जाऊ र उनीसँग उनको शरीर माग, जो तपस्याले वज्र समान दृढ भएको छ ।। ५१ ।।
स
वा अधिगतो दध्यङ् अश्विभ्यां ब्रह्म निष्कलम् ।
यद्वा
अश्वशिरो नाम तयोरमरतां व्यधात् ॥ ५२ ॥
नेपाली
भावानुवादः दधीचि ऋषिसँग ब्रह्मज्ञान छ। उ
नले
अश्विनीकुमारहरूलाई दिएको आत्मविद्याका कारण उनीहरू अमर भएका थिए ।। ५२ ।।
दध्यङ्ङ्आथर्वणस्त्वष्ट्रे
वर्माभेद्यं मदात्मकम् ।
विश्वरूपाय
यत्प्रादात् त्वष्टा यत् त्वमधास्ततः ॥ ५३ ॥
नेपाली
भावानुवादः दधीचि ऋषिले नै 'नारायण कवच' को उपदेश
त्वष्टालाई दिएका थिए, जसलाई तिमीहरूले विश्वरूपमार्फत
प्राप्त गर्यौ ।। ५३ ।।
युष्मभ्यं
याचितोऽश्विभ्यां धर्मज्ञोऽङ्गानि दास्यति ।
ततस्तैरायुधश्रेष्ठो
विश्वकर्मविनिर्मितः ।
येन
वृत्रशिरो हर्ता मत्तेजौपबृंहितः ॥ ५४ ॥
नेपाली
भावानुवादः दधीचि ऋषिले तिमीहरूलाई आफ्नो शरीरको
अङ्ग दिनेछन्। त्यसपछि विश्वकर्माद्वारा ती हड्डीहरूबाट एउटा श्रेष्ठ अस्त्र बनाउन
लगाउनु। मेरो तेजले युक्त त्यो वज्रले नै वृत्रासुरको शिर काटिनेछ ।। ५४ ।।
तस्मिन्विनिहते
यूयं तेजोऽस्त्रायुधसम्पदः ।
भूयः
प्राप्स्यथ भद्रं वो न हिंसन्ति च मत्परान् ॥ ५५ ॥
नेपाली
भावानुवादः वृत्रासुर मरेपछि तिमीहरूले आफ्नो
हराएको तेज र सम्पत्ति फिर्ता पाउनेछौ। मेरो शरणमा आउनेलाई कसैले सताउन सक्दैन ।।
५५ ।।
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवत महापुराणको यो नवौँ अध्यायमा विश्वरूपको वध र वृत्रासुरको उत्पत्तिको नाटकीय कथा छ। सुरुमा विश्वरूपका तीनवटा टाउकाको वर्णन गरिएको छ, जसले सोमरस, सुरा र अन्न ग्रहण गर्थे। उनले यज्ञमा देवताहरूलाई आहुति दिए पनि आमाप्रतिको स्नेहले असुरहरूलाई पनि भाग दिन्थे। यो कपट थाहा पाएपछि इन्द्रले उनको शिर काटिदिए, जसबाट चराहरूको जन्म भयो। इन्द्रले ब्रह्महत्याको पापलाई चार भागमा विभाजन गरी पृथ्वी, वृक्ष, स्त्री र जलमा बाँडिदिए। पृथ्वीले खाडल पुरिने वरदान पाएर बाँझो भूमिको रूपमा पाप स्वीकार गरिन्। वृक्षले पुनः पलाउने वरदान पाएर चोपको रूपमा पाप स्वीकार गरे। स्त्रीले सधैँ कामशक्ति पाउने वरदान पाएर रजस्वलाको रूपमा पाप स्वीकार गरे। जलले मात्रा बढ्ने वरदान पाएर फिँजको रूपमा पापको अंश लियो। छोराको मृत्युपछि त्वष्टाले इन्द्रलाई मार्न 'अन्वाहार्यपचन' अग्निबाट वृत्रासुरको सृष्टि गरे। वृत्रासुर प्रलयकालको यमराज जस्तै भयंकर र विशाल थियो। उसको मुख गुफा जस्तो र शरीर डढेको पहाड जस्तै कालो थियो। वृत्रासुरले देवताहरूका सबै अस्त्र र तेज निल्न थालेपछि स्वर्गमा ठुलो हाहाकार मचियो। देवताहरू डराएर भगवान् श्रीहरिको शरणमा गए र प्रार्थना गर्न थाले। उनीहरूले भगवान्लाई पञ्चभूत र कालको पनि नियन्ता मान्दै रक्षाको याचना गरे। देवताहरूको स्तुतिबाट प्रसन्न भएर भगवान् शङ्ख-चक्र-गदाधारी रूपमा प्रकट हुनुभयो। भगवान्ले इन्द्रलाई सम्झाउनुभयो कि केवल भौतिक सुख माग्नु अज्ञानता हो। तर देवताहरूको सङ्कट टार्न भगवान्ले ऋषि दधीचिको हड्डीबाट अस्त्र बनाउने सल्लाह दिनुभयो। दधीचि ऋषिले ब्रह्मविद्या र नारायण कवचको ज्ञान राख्थे, जसको तपोबलले उनको शरीर वज्र जस्तै थियो। भगवान्ले भन्नुभयो कि विश्वकर्माले ती हड्डीबाट बनाउने वज्रले मात्र वृत्रासुरको वध सम्भव छ। यसरी भगवान्ले देवताहरूलाई विजयको बाटो देखाउनुभयो र आफ्नो शरणागतको सधैँ रक्षा हुने आश्वासन दिनुभयो। यो अध्यायले अधर्मको आडमा गरिने कपटको अन्त र सत्यको विजयको आधार तयार गर्छ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायले कर्म, फल र ईश्वरको शरणागतिको गहिरो दार्शनिक सन्देश दिन्छ। इन्द्रले ब्रह्महत्याको पाप बाँड्ने प्रसङ्गले कर्मको फल कसै न कसैले भोग्नै पर्ने र प्रकृतिका विभिन्न तत्त्वहरूमा त्यसको प्रभाव रहने कुरालाई सङ्केत गर्छ। 'वृत्रासुर' अहंकार र अज्ञानको प्रतीक हो, जसले ज्ञान र तेज (अस्त्र) लाई निल्ने सामर्थ्य राख्छ। देवताहरूको स्तुतिले ईश्वरलाई 'काल' र 'सृष्टि' को परमतत्त्वको रूपमा व्याख्या गर्छ। डोरी र सर्पको उदाहरणले जगत्को भ्रम र ईश्वरको वास्तविकतालाई बुझाउँछ (विवर्तवाद)। भगवान्को संवादले भक्तले सांसारिक वस्तु भन्दा ईश्वरको प्रेम मात्र चाहनुपर्ने उच्च दार्शनिक विचार प्रस्तुत गर्छ। दधीचि ऋषिको हड्डी दान गर्ने कुराले परोपकार र आत्मत्याग नै सर्वश्रेष्ठ तपस्या हो भन्ने पुष्टि गर्छ। ईश्वर साक्षी रूपमा निर्विकार भए पनि भक्तको उद्धारका लागि सगुण रूप धारण गर्नुहुन्छ भन्ने सगुन-निर्गुणको समन्वय यहाँ देखिन्छ। यसले पापको व्यवस्थापन र धार्मिक मर्यादाको उल्लङ्घनले ल्याउने विनाशकारी परिणामलाई स्पष्ट पारेको छ। अन्त्यमा, ज्ञान र तपस्याले मात्र आसुरी शक्तिलाई पराजित गर्न सकिन्छ भन्ने यसको मुख्य सार हो।
No comments:
Post a Comment