श्रीमद्भागवत महापुराण
षष्ठः स्कन्धः – षोडशोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच –
अथ देवऋषी राजन् संपरेतं नृपात्मजम् ।
दर्शयित्वेति होवाच ज्ञातीनां अनुशोचताम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे राजन्! त्यसपछि देवर्षि नारदले मृत राजकुमारको जीवात्मालाई शोकाकुल परिवारका अगाडि प्रत्यक्ष देखाउँदै यस प्रकार भन्नुभयो ।। १ ।।
जीवात्मन् पश्य भद्रं ते मातरं पितरं च ते ।
सुहृदो बान्धवास्तप्ताः शुचा त्वत्कृतया भृशम् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः देवर्षि नारदले भन्नुभयो— हे जीवात्मन्! तिम्रो कल्याण होस्। हेर, तिम्रा माता-पिता र आफन्तहरू तिम्रो वियोगले अत्यन्त शोकाकुल भएका छन् ।। २ ।।
कलेवरं स्वमाविश्य शेषमायुः सुहृद्वृतः ।
भुङ्क्ष्व भोगान् पितृप्रत्तान् अधितिष्ठ नृपासनम् ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसैले तिमी पुनः आफ्नो यस शरीरमा प्रवेश गर र बाँकी जीवन इष्टमित्रहरूका साथ बिताऊ। आफ्ना पिताले दिएका भोगहरू भोग गर्दै राजसिंहासनमा बस ।। ३ ।।
जीव उवाच –
कस्मिन् जन्मन्यमी मह्यं पितरो मातरोऽभवन् ।
कर्मभिर्भ्राम्यमाणस्य देवतिर्यङ्नृयोनिषु ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः जीवात्माले भन्यो— हे देवर्षि! म आफ्नो कर्म अनुसार देवता, मानिस, पशु र पक्षी आदि अनेक योनिहरूमा निरन्तर डुलिरहेको छु। यस्तो अवस्थामा कुन जन्मका आधारमा यिनीहरू मेरा आमा-बाबु भएका हुन्? ।। ४ ।।
बन्धुज्ञात्यरिमध्यस्थ मित्रोदासीनविद्विषः ।
सर्व एव हि सर्वेषां भवन्ति क्रमशो मिथः ॥ ५ ॥
नेपाली भावानुवादः विभिन्न जन्ममा सबै प्राणीहरू क्रमैले एक-अर्काका दाजुभाइ, आफन्त, शत्रु, मित्र, मध्यस्थ, उदासीन वा द्वेषी भइरहन्छन् ।। ५ ।।
यथा वस्तूनि पण्यानि हेमादीनि ततस्ततः ।
पर्यटन्ति नरेष्वेवं जीवो योनिषु कर्तृषु ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी सुन आदि किनबेच हुने वस्तुहरू एउटा व्यापारीबाट अर्को व्यापारीको हातमा पुग्दछन्, त्यसरी नै यो जीव पनि भिन्न-भिन्न योनिहरूमा पुगिरहन्छ ।। ६ ।।
नित्यस्यार्थस्य सम्बन्धो ह्यनित्यो दृश्यने नृषु ।
यावद्यस्य हि सम्बन्धो ममत्वं तावदेव हि ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः मानिसमा नित्य देखिने आत्माको सम्बन्ध पनि अनित्य नै हुन्छ। जबसम्म जसको जुन वस्तुसँग सम्बन्ध रहन्छ, तबसम्म मात्र उसमा त्यस वस्तुप्रति ममता रहन्छ ।। ७ ।।
एवं योनिगतो जीवः स नित्यो निरहङ्कृतः ।
यावद् यत्रोपलभ्येत तावत् स्वत्वं हि तस्य तत् ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी विभिन्न योनिमा पुग्ने जीव नित्य र अहङ्काररहित छ। ऊ जबसम्म जुन शरीरमा रहन्छ, तबसम्म मात्र त्यसलाई आफ्नो सम्झन्छ ।। ८ ।।
एष नित्योऽव्ययः सूक्ष्म एष सर्वाश्रयः स्वदृक् ।
आत्ममायागुणैर्विश्वं आत्मानं सृजते प्रभुः ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः यो जीव नित्य, अविनाशी, सूक्ष्म र स्वयंप्रकाश हुनाले सबैको आश्रय हो। यो ईश्वररूप भएकाले आफ्नै मायाका गुणद्वारा आफूलाई विश्वका रूपमा प्रकट गर्दछ ।। ९ ।।
न ह्यस्यास्ति प्रियः कश्चित् नाप्रियः स्वः परोऽपि वा ।
एकः सर्वधियां द्रष्टा कर्तॄणां गुणदोषयोः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः यसको न कोही अत्यन्त प्रिय छ, न त अप्रिय; न आफ्नो छ, न त पराई। यो त सबैका बुद्धि, गुण र दोषहरूको एकमात्र साक्षी हो ।। १० ।।
नादत्त आत्मा हि गुणं न दोषं न क्रियाफलम् ।
उदासीनवदासीनः परावरदृगीश्वरः ॥ ११ ॥
नेपाली भावानुवादः यो आत्माले न गुण ग्रहण गर्दछ, न दोष, न त क्रियाको फल नै। यो त सधैँ उदासीन भावले स्थित रहने सर्वद्रष्टा ईश्वर हो ।। ११ ।।
श्रीशुक उवाच –
इत्युदीर्य गतो जीवो ज्ञातयस्तस्य ते तदा ।
विस्मिता मुमुचुः शोकं छित्त्वात्म स्नेहश्रृङ्खलाम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— त्यो जीवात्मा यस्तो उपदेश दिएर बिदा भयो। उसका आफन्तहरू यो सुनेर अत्यन्त विस्मित भए र उनीहरूको मोहको बन्धन काटियो। फलतः उनीहरूले शोक त्यागिदिए ।। १२ ।।
निर्हृत्य ज्ञातयो ज्ञातेः देहं कृत्वोचिताः क्रियाः ।
तत्यजुर्दुस्त्यजं स्नेहं शोकमोहभयार्तिदम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसपछि आफन्तहरूले बालकको मृत शरीरलाई लगेर यथोचित अन्त्येष्टि र और्ध्वदैहिक क्रियाहरू सम्पन्न गरे। उनीहरूले त्यो दुःखदायी स्नेहलाई त्यागे, जसले शोक, मोह र भय दिन्थ्यो ।। १३ ।।
बालघ्न्यो व्रीडितास्तत्र बालहत्याहतप्रभाः ।
बालहत्याव्रतं चेरुः ब्राह्मणैः यन्निरूपितम् ।
यमुनायां महाराज स्मरन्त्यो द्विजभाषितम् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे महाराज! बालकलाई विष खुवाउने ती रानीहरू बालहत्याका कारण श्रीहीन भएका थिए। उनीहरूले लज्जित भई ब्राह्मणहरूको आदेशानुसार यमुनाको किनारमा बालहत्याको प्रायश्चित्त गरे ।। १४ ।।
स इत्थं प्रतिबुद्धात्मा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभिः ।
गृहान्धकूपान् निष्क्रान्तः सरःपङ्कादिव द्विपः ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः यसरी ऋषिहरूको उपदेशले विवेक जागृत भएका राजा चित्रकेतु हिलोबाट हात्ती निस्किए झैँ गृहस्थीको अँध्यारो कुवाबाट बाहिर निस्किए ।। १५ ।।
मौनेन संयतप्राणो ब्रह्मपुत्राववन्दत ॥ १६ ॥
कालिन्द्यां विधिवत् स्नात्वा कृतपुण्यजलक्रियः ।
नेपाली भावानुवादः उनले यमुनामा विधिवत् स्नान र तर्पण आदि गरे। त्यसपछि संयमित र मौन भई उनले देवर्षि नारद र महर्षि अङ्गिराको चरणमा प्रणाम गरे ।। १६ ।।
अथ तस्मै प्रपन्नाय भक्ताय प्रयतात्मने ।
भगवान् नारदः प्रीतो विद्यामेतामुवाच ह ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः तब भगवान् नारदले प्रसन्न भई ती जितेन्द्रिय र शरणागत भक्त चित्रकेतुलाई यो आत्मविद्याको उपदेश दिनुभयो ।। १७ ।।
ॐ नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि ।
प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः सङ्कर्षणाय च ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः ॐकारस्वरूप भगवान्! तपाईँ वासुदेव, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध र सङ्कर्षणका रूपमा चित्त, बुद्धि, मन र अहङ्कारका अधिष्ठाता हुनुहुन्छ। म तपाईँको यस चतुर्व्यूह रूपको ध्यान र नमस्कार गर्दछु ।। १८ ।।
नमो विज्ञानमात्राय परमानन्दमूर्तये ।
आत्मारामाय शान्ताय निवृत्तद्वैतदृष्टये ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः विशुद्ध विज्ञानस्वरूप र परमानन्दमयी मूर्ति भएका तपाईँलाई नमस्कार छ। तपाईँ आफ्नै स्वरूपमा मग्न, शान्त र द्वैतदृष्टिभन्दा पर हुनुहुन्छ ।। १९ ।।
आत्मानन्दानुभूत्यैव न्यस्तशक्त्यूर्मये नमः ।
हृषीकेशाय महते नमस्ते विश्वमूर्तये ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो आनन्दको अनुभूतिले नै मायाका विकारहरूलाई नाश गर्ने, इन्द्रियका प्रेरक र विराट् स्वरूप हुनुभएका तपाईँ महापुरुषलाई नमस्कार छ ।। २० ।।
वचस्युपरतेऽप्राप्य य एको मनसा सह ।
अनामरूपश्चिन्मात्रः सोऽव्यान्नः सदसत्परः ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः जहाँसम्म मन र वाणी पुग्न सक्तैनन्, ती नाम-रूपरहित, चिन्मय र कार्य-कारणभन्दा पर रहेका परमात्माले हाम्रो रक्षा गरून् ।। २१ ।।
यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्यप्येति जायते ।
मृण्मयेष्विव मृज्जातिः तस्मै ते ब्रह्मणे नमः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी माटोका भाँडाहरूमा माटो व्याप्त रहन्छ, त्यसै गरी यो जगत् जसमा अडिएको छ र जसमा लीन हुन्छ, ती परब्रह्मलाई नमस्कार छ ।। २२ ।।
यन्न स्पृशन्ति न विदुः मनोबुद्धीन्द्रियासवः ।
अन्तर्बहिश्च विततं व्योमवत् तन्नतोऽस्म्यहम् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः जसलाई मन, बुद्धि र इन्द्रियले जान्न सक्तैनन् तर जो आकाश झैँ सर्वत्र व्याप्त हुनुहुन्छ, उहाँलाई म प्रणाम गर्दछु ।। २३ ।।
देहेन्द्रियप्राणमनोधियोऽमी
यदंशविद्धाः प्रचरन्ति कर्मसु ।
नैवान्यदा लौहमिवाप्रतप्तं
स्थानेषु तद्द्रष्ट्रपदेशमेति ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः शरीर, इन्द्रिय, प्राण र बुद्धि तपाईँकै अंश (चेतना) पाएर सक्रिय हुन्छन्, नत्र यी त नतातेको फलाम झैँ जड हुन्छन्। तपाईँ नै ती सबैका द्रष्टा हुनुहुन्छ ।। २४ ।।
ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूतिपतये सकलसात्वत परिवृढनिकर करकमल कुड्मलोपलालित चरणारविन्दयुगल परमपरमेष्ठिन् नमस्ते ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः ॐकारस्वरूप, महाविभूतिपति र भक्तहरूद्वारा पूजित चरणकमल भएका सर्वश्रेष्ठ भगवान् महापुरुषलाई म बारम्बार नमस्कार गर्दछु ।। २५ ।।
श्रीशुक उवाच –
भक्तायैतां प्रपन्नाय विद्यामादिश्य नारदः ।
ययावङ्गिरसा साकं धाम स्वायम्भुवं प्रभो ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः शुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे परीक्षित! देवर्षि नारद भक्त चित्रकेतुलाई यस विद्याको उपदेश दिएर महर्षि अङ्गिराका साथ ब्रह्मलोक जानुभयो ।। २६ ।।
चित्रकेतुस्तु विद्यां तां यथा नारदभाषिताम् ।
धारयामास सप्ताहं अब्भक्षः सुसमाहितः ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः राजा चित्रकेतुले सात दिनसम्म केवल जल मात्र पिएर एकाग्र चित्तले नारदजीले सिकाएको विद्याको अनुष्ठान गरे ।। २७ ।।
ततः स सप्तरात्रान्ते विद्यया धार्यमाणया ।
विद्याधराधिपत्यं च लेभेऽप्रतिहतं नृप ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः सात रातको अनुष्ठानपछि राजा चित्रकेतुले विद्याधरहरूको अखण्ड आधिपत्य प्राप्त गरे ।। २८ ।।
ततः कतिपयाहोभिः विद्ययेद्धमनोगतिः ।
जगाम देवदेवस्य शेषस्य चरणान्तिकम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यसको केही दिनमै उनको मन शुद्ध भयो र उनी देवादिदेव भगवान् शेषजीको चरणमा पुगे ।। २९ ।।
मृणालगौरं शितिवाससं स्फुरत्
किरीटकेयूरकटित्रकङ्कणम् ।
प्रसन्नवक्त्रारुणलोचनं वृतं
ददर्श सिद्धेश्वरमण्डलैः प्रभुम् ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः उनले कमलको डाँठ झैँ गोरो वर्ण भएका, नीलो वस्त्र पहिरिएका र किरीट-बाजुवन्द आदि आभूषणले सुशोभित प्रसन्नमुख भगवान् शेषको दर्शन गरे ।। ३० ।।
तद्दर्शनध्वस्तसमस्तकिल्बिषः
स्वस्थामलान्तःकरणोऽभ्ययान्मुनिः ।
प्रवृद्धभक्त्या प्रणयाश्रुलोचनः
प्रहृष्टरोमानमदादिपुरुषम् ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः भगवान्को दर्शनले चित्रकेतुका सम्पूर्ण पाप नष्ट भए। उनको अन्तःकरण निर्मल भयो र उनी प्रेमाश्रु बगाउँदै आदिपुरुषको चरणमा परे ।। ३१ ।।
स उत्तमश्लोकपदाब्जविष्टरं
प्रेमाश्रुलेशैरुपमेहयन्मुहुः ।
प्रेमोपरुद्धाखिलवर्णनिर्गमो
नैवाशकत्तं प्रसमीडितुं चिरम् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः आँसुले भगवान्को चरण भिजाउँदै प्रेमका कारण उनको कण्ठ अवरुद्ध भयो र उनले धेरै बेरसम्म कुनै स्तुति गर्न सकेनन् ।। ३२ ।।
ततः समाधाय मनो मनीषया
बभाष एतत्प्रतिलब्धवागसौ ।
नियम्य सर्वेन्द्रियबाह्यवर्तनं
जगद्गुरुं सात्वतशास्त्रविग्रहम् ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः केही बेरपछि उनले मन स्थिर गरी इन्द्रियहरूलाई रोकेर जगद्गुरु भगवान्को यस प्रकार स्तुति गर्न थाले ।। ३३ ।।
चित्रकेतुरुवाच –
अजित जितः सममतिभिः
साधुभिर्भवान् जितात्मभिर्भवता ।
विजितास्तेऽपि च भजतां
अकामात्मनां य आत्मदोऽतिकरुणः ॥ ३४ ॥
नेपाली भावानुवादः चित्रकेतुले भने— हे अजित! तपाईँ कसैबाट जितिनुहुन्न, तापनि समदर्शी साधुहरूले तपाईँलाई जितेका छन्। तपाईँ निष्काम भक्तहरूलाई आफूलाई नै सुम्पिदिनुहुन्छ ।। ३४ ।।
तव विभवः खलु भगवन्
जगदुदयस्थितिलयादीनि ।
विश्वसृजस्तेंऽशांशास्तत्र
मृषा स्पर्धन्ति पृथगभिमत्या ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे भगवन्! जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र प्रलय तपाईँकै लीला हो। ब्रह्मा आदि सृष्टि कर्ताहरू तपाईँकै अंशका पनि अंश हुन्, तर उनीहरू व्यर्थै आफूलाई स्वतन्त्र कर्ता मानी गर्व गर्दछन् ।। ३५ ।।
परमाणुपरममहतोः
त्वमाद्यन्तान्तरवर्ती त्रयविधुरः ।
आदावन्तेऽपि च सत्त्वानां य
द्ध्रुवं तदेवान्तरालेऽपि ॥ ३६ ॥
नेपाली भावानुवादः परमाणुदेखि महत्तत्त्वसम्मका सबै वस्तुको आदि, मध्य र अन्तमा तपाईँ हुनुहुन्छ, तर तपाईँ आफैँ यी तीनै अवस्थाभन्दा पर हुनुहुन्छ ।। ३६ ।।
क्षित्यादिभिरेष किलावृतः
सप्तभिर्दशगुणोत्तरैरण्डकोशः ।
यत्र
पतत्यणुकल्पः
सहाण्डकोटिकोटिभिस्तदनन्तः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो ब्रह्माण्ड सात आवरणले घेरिएको छ। यस्ता करोडौँ ब्रह्माण्डहरू तपाईँमा एउटा सानो परमाणु झैँ घुमिरहन्छन्, त्यसैले तपाईँ अनन्त हुनुहुन्छ ।। ३७ ।।
विषयतृषो नरपशवो
सहाण्डकोटिकोटिभिस्तदनन्तः ॥ ३७ ॥
नेपाली भावानुवादः यो ब्रह्माण्ड सात आवरणले घेरिएको छ। यस्ता करोडौँ ब्रह्माण्डहरू तपाईँमा एउटा सानो परमाणु झैँ घुमिरहन्छन्, त्यसैले तपाईँ अनन्त हुनुहुन्छ ।। ३७ ।।
विषयतृषो नरपशवो
य उपासते
विभूतीर्न परं त्वाम् ।
तेषामाशिष ईश तदनु
विनश्यन्ति यथा राजकुलम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः विषयभोग चाहने नरपशुहरू तपाईँको साटो अन्य देवताहरूको उपासना गर्दछन्। उनीहरूले पाउने फल पनि ती देवताहरू झैँ नाशवान् हुन्छन् ।। ३८ ।।
कामधियस्त्वयि रचिता
तेषामाशिष ईश तदनु
विनश्यन्ति यथा राजकुलम् ॥ ३८ ॥
नेपाली भावानुवादः विषयभोग चाहने नरपशुहरू तपाईँको साटो अन्य देवताहरूको उपासना गर्दछन्। उनीहरूले पाउने फल पनि ती देवताहरू झैँ नाशवान् हुन्छन् ।। ३८ ।।
कामधियस्त्वयि रचिता
नपरम
रोहन्ति यथा करम्भबीजानि ।
ज्ञानात्मन्यगुणमये
गुणगणतोऽस्य द्वन्द्वजालानि ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परमात्मा! तपाईँमा गरिएको सकाम भावनाले पुनः जन्म-मृत्युको फल दिँदैन, जसरी भुटेको बिउ उम्रँदैन ।। ३९ ।।
जितमजित तदा भवता यदाह
भागवतं धर्ममनवद्यम् ।
निष्किञ्चना ये मुनय
आत्मारामा यमुपासतेऽपवर्गाय ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे अजित! जब तपाईँले निष्काम भागवत धर्मको उपदेश दिनुभयो, तब तपाईँले सबैलाई जित्नुभयो। आत्माराम मुनिहरू पनि मुक्तिका लागि यही धर्मको आश्रय लिन्छन् ।। ४० ।।
विषममतिर्न यत्र नृणां
त्वमहमिति मम तवेति च यदन्यत्र ।
विषमधिया रचितो यः
स ह्यविशुद्धः क्षयिष्णुरधर्मबहुलः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः भागवत धर्ममा 'म' र 'मेरो' भन्ने भेद हुँदैन। जहाँ भेद हुन्छ, त्यो अशुद्ध, नाशवान् र अधर्मपूर्ण हुन्छ ।। ४१ ।।
कः क्षेमो निजपरयोः
कियान्वार्थः स्वपरद्रुहा धर्मेण ।
स्वद्रोहात्तव कोपः
परसम्पीडया च तथाधर्मः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो वा अरूको कुभलो हुने धर्मबाट के हित हुन्छ र? अरूलाई पीडा दिँदा तपाईँ क्रोधित हुनुहुन्छ, त्यसैले त्यो धर्म होइन, अधर्म हो ।। ४२ ।।
न व्यभिचरति तवेक्षा
यया ह्यभिहितो भागवतो धर्मः ।
स्थिरचरसत्त्वकदम्बेष्व
पृथग्धियो यमुपासते त्वार्याः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँले बताएको भागवत धर्म कहिल्यै विचलित हुँदैन। समदर्शी सन्तहरू यसै धर्मको सेवा गर्दछन् ।। ४३ ।।
न हि भगवन्नघटितमिदं
त्वद्दर्शनान् नृणामखिलपापक्षयः ।
यन्नाम सकृच्छ्रवणात्
पुल्कसकोऽपि विमुच्यते संसारात् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँको नाम सुन्दैमा चण्डाल पनि मुक्त हुन्छ भने तपाईँको दर्शनले सबै पाप नष्ट हुनु त स्वाभाविकै हो ।। ४४ ।।
अथ भगवन् वयमधुना
त्वदवलोकपरिमृष्टाशयमलाः ।
सुरऋषिणा यदुदितं
तावकेन कथमन्यथा भवति ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँको दर्शनले मेरा सबै मल नष्ट भए। तपाईँका भक्त नारदजीले भनेको कुरा कहिल्यै झुटो हुन सक्तैन ।। ४५ ।।
विदितमनन्त समस्तं
तव जगदात्मनो जनैरिहाचरितम् ।
विज्ञाप्यं परमगुरोः
कियदिव सवितुरिव खद्योतैः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अनन्त! तपाईँ सर्वसाक्षी हुनुहुन्छ। तपाईँलाई के निवेदन गरूँ? जसरी जुनकिरीले सूर्यलाई प्रकाश देखाउन सक्तैन, त्यसरी नै तपाईँलाई केही अज्ञात छैन ।। ४६ ।।
नमस्तुभ्यं भगवते
सकलजगत्स्थितिलयोदयेशाय ।
दुरवसितात्मगतये
कुयोगिनां भिदा परमहंसाय ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र प्रलयका स्वामी तपाईँलाई नमस्कार छ। भेदवादीहरूले तपाईँलाई जान्न सक्तैनन् ।। ४७ ।।
यं वै श्वसन्तमनु विश्वसृजः श्वसन्ति
यं चेकितानमनु चित्तय उच्चकन्ति ।
भूमण्डलं सर्षपायति यस्य मूर्ध्नि
तस्मै नमो भगवतेऽस्तु सहस्रमूर्ध्ने ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको शक्तिले ब्रह्मा आदि सक्रिय हुन्छन् र जसको शिरमा यो पृथ्वी रायोको दाना जस्तै देखिन्छ, ती सहस्रशीर्ष भगवान्लाई नमस्कार छ ।। ४८ ।।
श्रीशुक उवाच –
संस्तुतो भगवान् एवं अनन्तस्तमभाषत ।
विद्याधरपतिं प्रीतः चित्रकेतुं कुरूद्वह ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे परीक्षित! चित्रकेतुले यसरी स्तुति गरेपछि भगवान् अनन्त प्रसन्न भई बोल्नुभयो ।। ४९ ।।
श्रीभगवान् उवाच –
यन्नारदाङ्गिरोभ्यां ते व्याहृतं मेऽनुशासनम् ।
संसिद्धोऽसि तया राजन् विद्यया दर्शनाच्च मे ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो— हे राजन्! नारद र अङ्गिराले दिएको विद्या र मेरो दर्शनले तिमी अब पूर्ण सिद्ध भयौ ।। ५० ।।
अहं वै सर्वभूतानि भूतात्मा भूतभावनः ।
शब्दब्रह्म परं ब्रह्म ममोभे शाश्वती तनू ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः म नै सबै प्राणी, उनीहरूको आत्मा र पालनकर्ता हुँ। शब्दब्रह्म र परब्रह्म दुवै मेरा स्वरूप हुन् ।। ५१ ।।
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि सन्ततम् ।
उभयं च मया व्याप्तं मयि चैवोभयं कृतम् ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः जगत् ममा छ र म जगत्मा छु। यी दुवै मद्वारा व्याप्त छन् र ममै आश्रित छन् ।। ५२ ।।
यथा सुषुप्तः पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि ।
आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थितः ॥ ५३ ॥
एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मनः ।
मायामात्राणि विज्ञाय तद्द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी स्वप्नबाट ब्युँझिएको मानिसले स्वप्नको संसारलाई भ्रम मान्दछ, त्यसरी नै जाग्रत आदि अवस्थालाई माया सम्झेर त्यसको साक्षी म परमात्मालाई स्मरण गर्नुपर्दछ ।। ५३-५४ ।।
येन प्रसुप्तः पुरुषः स्वापं वेदात्मनस्तदा ।
सुखं च निर्गुणं ब्रह्म तमात्मानमवेहि माम् ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः गहिरो निद्रामा पनि जसले सुखको अनुभव गराउँछ, त्यो ब्रह्म म नै हुँ। मलाई नै आफ्नो आत्मा सम्झ ।। ५५ ।।
उभयं स्मरतः पुंसः प्रस्वापप्रतिबोधयोः ।
अन्वेति व्यतिरिच्येत तज्ज्ञानं ब्रह्म तत्परम् ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः निद्रा र ब्युँझिएको अवस्था— दुवैको अनुभव गर्ने र दुवैभन्दा पृथक् रहने जुन एकरस ज्ञान छ, त्यही परब्रह्म हो ।। ५६ ।।
यदेतद् विस्मृतं पुंसो मद्भावं भिन्नमात्मनः ।
ततः संसार एतस्य देहाद्देहो मृतेर्मृतिः ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः जब जीवले मेरो स्वरूप बिर्सन्छ र आफूलाई अलग ठान्दछ, तब मात्र ऊ संसारको जन्म-मृत्युको चक्रमा फस्दछ ।। ५७ ।।
लब्ध्वेह मानुषीं योनिं ज्ञानविज्ञानसम्भवाम् ।
आत्मानं यो न बुद्ध्येत न क्वचिन् शममाप्नुयात् ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः यो दुर्लभ मानव जन्म पाएर पनि जसले मलाई जान्दैन, उसले कहिल्यै शान्ति पाउँदैन ।। ५८ ।।
स्मृत्वेहायां परिक्लेशं ततः फलविपर्ययम् ।
अभयं चाप्यनीहायां सङ्कल्पाद् विरमेत्कविः ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः सांसारिक सुखको चेष्टाले केवल क्लेश र विपरित फल मिल्दछ। निष्काम हुनुमा नै अभय छ भन्ने बुझेर सङ्कल्प त्यागिदेऊ ।। ५९ ।।
सुखाय दुःखमोक्षाय कुर्वाते दम्पती क्रियाः ।
ततोऽनिवृत्तिः अप्राप्तिः दुखस्य च सुखस्य च ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः संसारमा स्त्री-पुरुष सुखका लागि कर्म गर्दछन्, तर त्यसले न त दुःख हट्छ, न सुख नै मिल्छ ।। ६० ।।
एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् ।
आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम् ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः अभिमान त्यागेर आत्मा यी तीनै अवस्थाभन्दा फरक र सूक्ष्म छ भन्ने कुरा बुझ्नुपर्दछ ।। ६१ ।।
दृष्टश्रुताभिर्मात्राभिः निर्मुक्तः स्वेन तेजसा ।
ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भक्तः पुरुषो भवेत् ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः देखेका र सुनेका विषयभोगबाट मुक्त भई ज्ञान-विज्ञानमा सन्तुष्ट भएर मेरो अनन्य भक्त बन ।। ६२ ।।
एतावानेव मनुजैः योगनैपुण्यबुद्धिभिः ।
स्वार्थः सर्वात्मना ज्ञेयो यत्परात्मैकदर्शनम् ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवादः आत्मा र परमात्माको एकताको अनुभव गर्नु नै मानव जीवनको सर्वोच्च स्वार्थ र सफलता हो ।। ६३ ।।
त्वमेतच्छ्रद्धया राजन् अप्रमत्तो वचो मम ।
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो धारयन्नाशु सिध्यसि ॥ ६४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! तिमी मेरो यो उपदेश श्रद्धापूर्वक धारण गर, तिमी चाँडै नै पूर्ण सिद्ध हुनेछौ ।। ६४ ।।
श्रीशुक उवाच –
आश्वास्य भगवानित्थं चित्रकेतुं जगद्गुरुः ।
पश्यतस्तस्य विश्वात्मा ततश्चान्तर्दधे हरिः ॥ ६५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे राजन्! जगद्गुरु भगवान् श्रीहरि चित्रकेतुलाई यसरी उपदेश दिएर त्यहीँ अन्तर्धान हुनुभयो ।। ६५ ।।
ज्ञानात्मन्यगुणमये
गुणगणतोऽस्य द्वन्द्वजालानि ॥ ३९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे परमात्मा! तपाईँमा गरिएको सकाम भावनाले पुनः जन्म-मृत्युको फल दिँदैन, जसरी भुटेको बिउ उम्रँदैन ।। ३९ ।।
जितमजित तदा भवता यदाह
भागवतं धर्ममनवद्यम् ।
निष्किञ्चना ये मुनय
आत्मारामा यमुपासतेऽपवर्गाय ॥ ४० ॥
नेपाली भावानुवादः हे अजित! जब तपाईँले निष्काम भागवत धर्मको उपदेश दिनुभयो, तब तपाईँले सबैलाई जित्नुभयो। आत्माराम मुनिहरू पनि मुक्तिका लागि यही धर्मको आश्रय लिन्छन् ।। ४० ।।
विषममतिर्न यत्र नृणां
त्वमहमिति मम तवेति च यदन्यत्र ।
विषमधिया रचितो यः
स ह्यविशुद्धः क्षयिष्णुरधर्मबहुलः ॥ ४१ ॥
नेपाली भावानुवादः भागवत धर्ममा 'म' र 'मेरो' भन्ने भेद हुँदैन। जहाँ भेद हुन्छ, त्यो अशुद्ध, नाशवान् र अधर्मपूर्ण हुन्छ ।। ४१ ।।
कः क्षेमो निजपरयोः
कियान्वार्थः स्वपरद्रुहा धर्मेण ।
स्वद्रोहात्तव कोपः
परसम्पीडया च तथाधर्मः ॥ ४२ ॥
नेपाली भावानुवादः आफ्नो वा अरूको कुभलो हुने धर्मबाट के हित हुन्छ र? अरूलाई पीडा दिँदा तपाईँ क्रोधित हुनुहुन्छ, त्यसैले त्यो धर्म होइन, अधर्म हो ।। ४२ ।।
न व्यभिचरति तवेक्षा
यया ह्यभिहितो भागवतो धर्मः ।
स्थिरचरसत्त्वकदम्बेष्व
पृथग्धियो यमुपासते त्वार्याः ॥ ४३ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँले बताएको भागवत धर्म कहिल्यै विचलित हुँदैन। समदर्शी सन्तहरू यसै धर्मको सेवा गर्दछन् ।। ४३ ।।
न हि भगवन्नघटितमिदं
त्वद्दर्शनान् नृणामखिलपापक्षयः ।
यन्नाम सकृच्छ्रवणात्
पुल्कसकोऽपि विमुच्यते संसारात् ॥ ४४ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँको नाम सुन्दैमा चण्डाल पनि मुक्त हुन्छ भने तपाईँको दर्शनले सबै पाप नष्ट हुनु त स्वाभाविकै हो ।। ४४ ।।
अथ भगवन् वयमधुना
त्वदवलोकपरिमृष्टाशयमलाः ।
सुरऋषिणा यदुदितं
तावकेन कथमन्यथा भवति ॥ ४५ ॥
नेपाली भावानुवादः तपाईँको दर्शनले मेरा सबै मल नष्ट भए। तपाईँका भक्त नारदजीले भनेको कुरा कहिल्यै झुटो हुन सक्तैन ।। ४५ ।।
विदितमनन्त समस्तं
तव जगदात्मनो जनैरिहाचरितम् ।
विज्ञाप्यं परमगुरोः
कियदिव सवितुरिव खद्योतैः ॥ ४६ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अनन्त! तपाईँ सर्वसाक्षी हुनुहुन्छ। तपाईँलाई के निवेदन गरूँ? जसरी जुनकिरीले सूर्यलाई प्रकाश देखाउन सक्तैन, त्यसरी नै तपाईँलाई केही अज्ञात छैन ।। ४६ ।।
नमस्तुभ्यं भगवते
सकलजगत्स्थितिलयोदयेशाय ।
दुरवसितात्मगतये
कुयोगिनां भिदा परमहंसाय ॥ ४७ ॥
नेपाली भावानुवादः जगत्को उत्पत्ति, स्थिति र प्रलयका स्वामी तपाईँलाई नमस्कार छ। भेदवादीहरूले तपाईँलाई जान्न सक्तैनन् ।। ४७ ।।
यं वै श्वसन्तमनु विश्वसृजः श्वसन्ति
यं चेकितानमनु चित्तय उच्चकन्ति ।
भूमण्डलं सर्षपायति यस्य मूर्ध्नि
तस्मै नमो भगवतेऽस्तु सहस्रमूर्ध्ने ॥ ४८ ॥
नेपाली भावानुवादः जसको शक्तिले ब्रह्मा आदि सक्रिय हुन्छन् र जसको शिरमा यो पृथ्वी रायोको दाना जस्तै देखिन्छ, ती सहस्रशीर्ष भगवान्लाई नमस्कार छ ।। ४८ ।।
श्रीशुक उवाच –
संस्तुतो भगवान् एवं अनन्तस्तमभाषत ।
विद्याधरपतिं प्रीतः चित्रकेतुं कुरूद्वह ॥ ४९ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे परीक्षित! चित्रकेतुले यसरी स्तुति गरेपछि भगवान् अनन्त प्रसन्न भई बोल्नुभयो ।। ४९ ।।
श्रीभगवान् उवाच –
यन्नारदाङ्गिरोभ्यां ते व्याहृतं मेऽनुशासनम् ।
संसिद्धोऽसि तया राजन् विद्यया दर्शनाच्च मे ॥ ५० ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीभगवान्ले भन्नुभयो— हे राजन्! नारद र अङ्गिराले दिएको विद्या र मेरो दर्शनले तिमी अब पूर्ण सिद्ध भयौ ।। ५० ।।
अहं वै सर्वभूतानि भूतात्मा भूतभावनः ।
शब्दब्रह्म परं ब्रह्म ममोभे शाश्वती तनू ॥ ५१ ॥
नेपाली भावानुवादः म नै सबै प्राणी, उनीहरूको आत्मा र पालनकर्ता हुँ। शब्दब्रह्म र परब्रह्म दुवै मेरा स्वरूप हुन् ।। ५१ ।।
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि सन्ततम् ।
उभयं च मया व्याप्तं मयि चैवोभयं कृतम् ॥ ५२ ॥
नेपाली भावानुवादः जगत् ममा छ र म जगत्मा छु। यी दुवै मद्वारा व्याप्त छन् र ममै आश्रित छन् ।। ५२ ।।
यथा सुषुप्तः पुरुषो विश्वं पश्यति चात्मनि ।
आत्मानमेकदेशस्थं मन्यते स्वप्न उत्थितः ॥ ५३ ॥
एवं जागरणादीनि जीवस्थानानि चात्मनः ।
मायामात्राणि विज्ञाय तद्द्रष्टारं परं स्मरेत् ॥ ५४ ॥
नेपाली भावानुवादः जसरी स्वप्नबाट ब्युँझिएको मानिसले स्वप्नको संसारलाई भ्रम मान्दछ, त्यसरी नै जाग्रत आदि अवस्थालाई माया सम्झेर त्यसको साक्षी म परमात्मालाई स्मरण गर्नुपर्दछ ।। ५३-५४ ।।
येन प्रसुप्तः पुरुषः स्वापं वेदात्मनस्तदा ।
सुखं च निर्गुणं ब्रह्म तमात्मानमवेहि माम् ॥ ५५ ॥
नेपाली भावानुवादः गहिरो निद्रामा पनि जसले सुखको अनुभव गराउँछ, त्यो ब्रह्म म नै हुँ। मलाई नै आफ्नो आत्मा सम्झ ।। ५५ ।।
उभयं स्मरतः पुंसः प्रस्वापप्रतिबोधयोः ।
अन्वेति व्यतिरिच्येत तज्ज्ञानं ब्रह्म तत्परम् ॥ ५६ ॥
नेपाली भावानुवादः निद्रा र ब्युँझिएको अवस्था— दुवैको अनुभव गर्ने र दुवैभन्दा पृथक् रहने जुन एकरस ज्ञान छ, त्यही परब्रह्म हो ।। ५६ ।।
यदेतद् विस्मृतं पुंसो मद्भावं भिन्नमात्मनः ।
ततः संसार एतस्य देहाद्देहो मृतेर्मृतिः ॥ ५७ ॥
नेपाली भावानुवादः जब जीवले मेरो स्वरूप बिर्सन्छ र आफूलाई अलग ठान्दछ, तब मात्र ऊ संसारको जन्म-मृत्युको चक्रमा फस्दछ ।। ५७ ।।
लब्ध्वेह मानुषीं योनिं ज्ञानविज्ञानसम्भवाम् ।
आत्मानं यो न बुद्ध्येत न क्वचिन् शममाप्नुयात् ॥ ५८ ॥
नेपाली भावानुवादः यो दुर्लभ मानव जन्म पाएर पनि जसले मलाई जान्दैन, उसले कहिल्यै शान्ति पाउँदैन ।। ५८ ।।
स्मृत्वेहायां परिक्लेशं ततः फलविपर्ययम् ।
अभयं चाप्यनीहायां सङ्कल्पाद् विरमेत्कविः ॥ ५९ ॥
नेपाली भावानुवादः सांसारिक सुखको चेष्टाले केवल क्लेश र विपरित फल मिल्दछ। निष्काम हुनुमा नै अभय छ भन्ने बुझेर सङ्कल्प त्यागिदेऊ ।। ५९ ।।
सुखाय दुःखमोक्षाय कुर्वाते दम्पती क्रियाः ।
ततोऽनिवृत्तिः अप्राप्तिः दुखस्य च सुखस्य च ॥ ६० ॥
नेपाली भावानुवादः संसारमा स्त्री-पुरुष सुखका लागि कर्म गर्दछन्, तर त्यसले न त दुःख हट्छ, न सुख नै मिल्छ ।। ६० ।।
एवं विपर्ययं बुद्ध्वा नृणां विज्ञाभिमानिनाम् ।
आत्मनश्च गतिं सूक्ष्मां स्थानत्रयविलक्षणाम् ॥ ६१ ॥
नेपाली भावानुवादः अभिमान त्यागेर आत्मा यी तीनै अवस्थाभन्दा फरक र सूक्ष्म छ भन्ने कुरा बुझ्नुपर्दछ ।। ६१ ।।
दृष्टश्रुताभिर्मात्राभिः निर्मुक्तः स्वेन तेजसा ।
ज्ञानविज्ञानसन्तृप्तो मद्भक्तः पुरुषो भवेत् ॥ ६२ ॥
नेपाली भावानुवादः देखेका र सुनेका विषयभोगबाट मुक्त भई ज्ञान-विज्ञानमा सन्तुष्ट भएर मेरो अनन्य भक्त बन ।। ६२ ।।
एतावानेव मनुजैः योगनैपुण्यबुद्धिभिः ।
स्वार्थः सर्वात्मना ज्ञेयो यत्परात्मैकदर्शनम् ॥ ६३ ॥
नेपाली भावानुवादः आत्मा र परमात्माको एकताको अनुभव गर्नु नै मानव जीवनको सर्वोच्च स्वार्थ र सफलता हो ।। ६३ ।।
त्वमेतच्छ्रद्धया राजन् अप्रमत्तो वचो मम ।
ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो धारयन्नाशु सिध्यसि ॥ ६४ ॥
नेपाली भावानुवादः हे राजन्! तिमी मेरो यो उपदेश श्रद्धापूर्वक धारण गर, तिमी चाँडै नै पूर्ण सिद्ध हुनेछौ ।। ६४ ।।
श्रीशुक उवाच –
आश्वास्य भगवानित्थं चित्रकेतुं जगद्गुरुः ।
पश्यतस्तस्य विश्वात्मा ततश्चान्तर्दधे हरिः ॥ ६५ ॥
नेपाली भावानुवादः श्रीशुकदेवजी भन्नुहुन्छ— हे राजन्! जगद्गुरु भगवान् श्रीहरि चित्रकेतुलाई यसरी उपदेश दिएर त्यहीँ अन्तर्धान हुनुभयो ।। ६५ ।।
इति
श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे
चित्रकेतोः
परमात्मदर्शनं नाम षोडशोऽध्यायः ।। १६ ।।
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश :
श्रीमद्भागवतको यस सोह्रौँ अध्यायमा पुत्रशोकमा डुबेका राजा चित्रकेतुको आध्यात्मिक रूपान्तरणको भव्य कथा छ। महर्षि अङ्गिरा र देवर्षि नारदले राजाको मोह हटाउन मृत बालकको जीवात्मालाई बोलाउनुहुन्छ। नारदजीले जीवात्मालाई पुनः शरीरमा प्रवेश गरी आफ्ना माता-पिताका साथ राज्यभोग गर्न आग्रह गर्नुहुन्छ। तर जीवात्माले बडो अद्भुत उत्तर दिँदै भन्छ कि उसको अनगिन्ती जन्महरूमा को माता र को पिता? उसले बुझाउँछ कि जसरी व्यापारीको हातमा सुन सर्दै जान्छ, त्यसरी नै जीव पनि कर्मअनुसार विभिन्न योनिमा सरिरहन्छ। जीवात्माले स्पष्ट पार्छ कि सांसारिक सम्बन्धहरू केवल क्षणिक र अनित्य हुन्। यो उपदेश सुनेर राजा चित्रकेतु र रानी कृतद्युतिको मोहको बन्धन क्षणभरमै चुँडिन्छ। उनीहरूले बालकको मृत शरीरलाई अन्तिम संस्कार गरी शोक त्यागिदिन्छन्। बालकलाई विष दिने रानीहरू पनि लज्जित भई यमुनामा प्रायश्चित्त गर्न जान्छन्। राजा चित्रकेतु गृहस्थीको अँध्यारो कुवाबाट मुक्त भई यमुनाको किनारमा तपस्यामा लीन हुन्छन्। देवर्षि नारदले उनलाई भगवान् सङ्कर्षणको आराधना गर्ने एक शक्तिशाली आत्मविद्या (मन्त्र) प्रदान गर्नुहुन्छ। राजाले सात दिनसम्म केवल जल मात्र पिएर एकाग्र चित्तले त्यो विद्याको अनुष्ठान गर्छन्। यसको प्रभावले उनी विद्याधरहरूको अधिपति बन्छन् र उनको अन्तःकरण पूर्णतः शुद्ध हुन्छ। केही दिनमै उनले भगवान् शेष (सङ्कर्षण) को साक्षात् दर्शन पाउँछन्। भगवान्को तेजोमय स्वरूप देखेर चित्रकेतु प्रेमले गद्गद हुन्छन् र आँसुले भगवान्को चरण पखाल्छन्। उनले भगवान्को महिमा गाउँदै ब्रह्माण्डको अनन्तता र परमात्माको सर्वव्यापकताको स्तुति गर्छन्। उनले भन्छन् कि भगवान् अजित भएर पनि भक्तहरूको प्रेमले जितिनुहुन्छ। चित्रकेतुले भागवत धर्मको श्रेष्ठता र भेदबुद्धिको अधर्मलाई प्रष्ट पार्छन्। भगवान् सङ्कर्षणले चित्रकेतुको स्तुतिबाट प्रसन्न भई उनलाई दिव्य ज्ञानको उपदेश दिनुहुन्छ। भगवान् भन्नुहुन्छ कि म नै सबै प्राणीको आत्मा र शब्दब्रह्म तथा परब्रह्म दुवैको आधार हुँ। उहाँले जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्ति तीनै अवस्थाको साक्षी आत्मा नै परमात्मा हो भनी सम्झाउनुहुन्छ। संसारको चक्रमा फस्नुको मुख्य कारण ईश्वरको स्वरूप बिर्सनु र आफूलाई अलग ठान्नु हो। मानव जन्मको वास्तविक लक्ष्य नै आत्मसाक्षात्कार र परमात्मामा अनन्य भक्ति हो। भगवान्ले चित्रकेतुलाई विषयभोगबाट मुक्त भई ज्ञान-विज्ञानमा सन्तुष्ट हुन आज्ञा दिनुहुन्छ। अन्त्यमा, भगवान् चित्रकेतुलाई सिद्धिको आशीर्वाद दिएर त्यहीँ अन्तर्धान हुनुहुन्छ। यसरी एक शोकविह्वल राजा एक महान् योगी र भक्तका रूपमा रूपान्तरित हुन्छन्। यो कथाले सङ्कटको समयमा सत्सङ्ग र ज्ञानले कसरी जीवनको दिशा बदल्छ भन्ने प्रमाणित गर्दछ।
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष :
यस अध्यायले जीव, जगत् र जगदीशबीचको सम्बन्धलाई गहिरो ढङ्गले व्याख्या गरेको छ। जीवात्माले दिएको उपदेशले "सम्बन्धको अनित्यता" (Temporal nature of relationships) लाई उजागर गर्छ। आत्मा नित्य, सूक्ष्म र निर्गुण छ, जबकि शरीर त्रिगुणात्मक र विनाशी छ भन्ने दर्शन यहाँ प्रमुख छ। भगवान् सङ्कर्षणको स्तुतिले "अद्वैत चेतना" लाई जोड दिन्छ, जहाँ सबै ब्रह्माण्ड परमात्माकै अंश मानिन्छन्। भागवत धर्मलाई "भेदबुद्धि रहित" (Non-dualistic) धर्मका रूपमा चित्रण गरिएको छ, जहाँ 'म' र 'मेरो' को ठाउँ छैन। जाग्रत, स्वप्न र सुषुप्तिको साक्षी "तुरीय" अवस्था नै वास्तविक ब्रह्म हो भन्ने उपनिषदीय सत्य यहाँ दोहोर्याइएको छ। "भुटेको बिउ नउम्रने" उदाहरणले ज्ञानले दग्ध भएका कर्महरूले पुनः जन्म नदिने (मुक्ति) प्रक्रियालाई बुझाउँछ। मानव देहलाई ज्ञान र विज्ञानको मूलद्वार मानिएको छ, जसको सदुपयोग नगर्नु नै सबैभन्दा ठुलो हानि हो। भक्ति र ज्ञान एक-अर्काका पूरक हुन् भन्ने कुरा चित्रकेतुको स्तुति र भगवान्को उपदेशबाट प्रष्ट हुन्छ। संसारमा सुखको खोजी नै दुःखको कारण हो, किनकि यो सङ्कल्प र कामनामा आधारित हुन्छ। अन्त्यमा, आत्मसाक्षात्कार नै जीवनको परम स्वार्थ र साध्य हो भन्ने निष्कर्ष यस अध्यायको सार हो।
No comments:
Post a Comment