श्रीमद्भागवत महापुराण
(यहाँ स्कन्ध र अध्यायको नाम हाल्नुहोस्)
श्रीमद्भागवत
महापुराण
चतुर्थः स्कन्धः – द्वितीयोऽध्यायः
विदुर उवाच –
(अनुष्टुप्)
भवे शीलवतां श्रेष्ठे दक्षो दुहितृवत्सलः ।
विद्वेषं अकरोत् कस्मादनादृत्यात्मजां सतीम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजीले सोध्नुभयो— शीलवानहरूमा श्रेष्ठ भगवान् शिव र आफ्नी छोरी सतीलाई समेत अनादर गरेर छोरीहरूलाई असाध्यै माया गर्ने दक्ष प्रजापतिले किन यस्तो द्वेष गर्नुभयो? ।।१।।
कस्तं चराचरगुरुं निर्वैरं शान्तविग्रहम् ।
आत्मारामं कथं द्वेष्टि जगतो दैवतं महत् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः जो चराचर जगतका गुरु, कसैप्रति वैरभाव नभएका, शान्त स्वरूप, आत्माराम र सम्पूर्ण विश्वकै महान् आराध्यदेव हुनुहुन्छ, उहाँसँग कसले र किन द्वेष गर्छ? ।।२।।
एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् जामातुः श्वशुरस्य च ।
विद्वेषस्तु यतः प्राणान् तत्यजे दुस्त्यजान्सती ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन्! ती ज्वाइँ र ससुराका बीचमा के कारणले यस्तो द्वेष उत्पन्न भयो, जसका कारण माता सतीले आफ्नो प्राण जस्तो प्रिय वस्तुलाई पनि त्याग गरिन्? यो मलाई बताउनुहोस् ।।३।।
मैत्रेय उवाच –
पुरा विश्वसृजां सत्रे समेताः परमर्षयः ।
तथामरगणः सर्वे सानुगा मुनयोऽग्नयः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— विदुरजी! प्राचीन समयमा प्रजापतिहरूले आयोजना गरेको एक यज्ञमा ठुला-ठुला ऋषिहरू, देवताहरू र आफ्ना अनुयायीहरूका साथ मुनि र अग्निहरू भेला भएका थिए ।।४।।
तत्र प्रविष्टमृषयो दृष्ट्वार्कमिव रोचिषा ।
भ्राजमानं वितिमिरं कुर्वन्तं तन्महत्सदः ॥ ५ ॥
उदतिष्ठन् सदस्यास्ते स्वधिष्ण्येभ्यः सहाग्नयः ।
ऋते विरिञ्चां शर्वं च तद्भासाक्षिप्तचेतसः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस सभामा जब दक्ष प्रजापति प्रवेश गरे, उनी सूर्य समान तेजस्वी देखिन्थे। उनको चमकले सभाको अन्धकार हटेको थियो। उनलाई देखेर ब्रह्माजी र महादेव बाहेक त्यहाँ उपस्थित सबै सदस्यहरू आ-आफ्नो आसनबाट जुरुक्क उठे ।।५-६।।
सदसस्पतिभिर्दक्षो भगवान् साधु सत्कृतः ।
अज लोकगुरुं नत्वा निषसाद तदाज्ञया ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः सभाका अध्यक्षहरूबाट उचित सम्मान पाएपछि दक्षले जगद्गुरु ब्रह्माजीलाई नमस्कार गरे र उहाँकै आज्ञाले आफ्नो आसनमा बसे ।।७।।
प्राङ्निषण्णं मृडं दृष्ट्वा नामृष्यत्तदनादृतः ।
उवाच वामं चक्षुर्भ्यां अभिवीक्ष्य दहन्निव ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः आफू आउँदा महादेव पहिलेदेखि नै आसनमा बसिरहेको देखेर दक्षले त्यसलाई आफ्नो अपमान ठाने र सहन सकेनन्। उनले आफ्ना आँखा टेढो पारी क्रोधले जलाउन खोजे झैँ गर्दै भन्न थाले ।।८।।
श्रूयतां ब्रह्मर्षयो मे सहदेवाः सहाग्नयः ।
साधूनां ब्रुवतो वृत्तं नाज्ञानान्न च मत्सरात् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अग्नि र देवताहरू सहितका ब्रह्मर्षिहरू! मेरो कुरा सुन्नुहोस्। म अज्ञान वा ईर्ष्याले होइन, केवल सत्पुरुषहरूको शिष्टाचारका बारेमा भन्दै छु ।।९।।
अयं तु लोकपालानां यशोघ्नो निरपत्रपः ।
सद्भिराचरितः पन्था येन स्तब्धेन दूषितः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः यो निर्लज्ज महादेवले लोकपालहरूको यश नष्ट गरेको छ। यसले घमण्डका कारण सत्पुरुषहरूले अपनाएको शिष्टाचारको मार्गलाई दुषित बनाइदिएको छ ।।१०।।
एष मे शिष्यतां प्राप्तो यन्मे दुहितुरग्रहीत् ।
पाणिं विप्राग्निमुखतः सावित्र्या इव साधुवत् ॥ ११ ॥
गृहीत्वा मृगशावाक्ष्याः पाणिं मर्कटलोचनः ।
प्रत्युत्थानाभिवादार्हे वाचाप्यकृत नोचितम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मण र अग्निलाई साक्षी राखी यसले मेरी मृगनयनी छोरी सतीको पाणिग्रहण गरेको छ, त्यस नाताले यो मेरो छोरो वा शिष्य सरह हो। तर बाँदर जस्ता आँखा भएको यसले आफूभन्दा पूजनीय व्यक्ति आउँदा उठेर सम्मान गर्नु त परको कुरा, मीठो वचनले स्वागत समेत गरेन ।।११-१२।।
लुप्तक्रियायाशुचये मानिने भिन्नसेतवे ।
अनिच्छन्नप्यदां बालां शूद्रायेवोशतीं गिरम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः इच्छा नहुँदा-नहुँदै पनि मैले ब्रह्माजीको करकापमा परेर यसलाई आफ्नी सुकुमारी छोरी दिएँ, जसरी कसैले शूद्रलाई वेद पढाउँछ। यसले शास्त्रको मर्यादा तोडेको छ र यो सधैँ अपवित्र रहन्छ ।।१३।।
प्रेतावासेषु घोरेषु प्रेतैर्भूतगणैर्वृतः ।
अटुत्युन्मत्तवन्नग्नो व्युप्तकेशो हसन् रुदन् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः यो त भयानक मसानघाटमा भूतप्रेतहरूको साथमा घुम्छ। विग्रिएको कपाल र दिगम्बर अवस्थामा कहिले हाँस्ने त कहिले रुने गरी यो बौलाहा जस्तै हिँड्छ ।।१४।।
चिताभस्मकृतस्नानः प्रेतस्रङ् अस्थिभूषणः ।
शिवापदेशो ह्यशिवो मत्तो मत्तजनप्रियः ।
पतिः प्रमथनाथानां तमोमात्रात्मकात्मनाम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः चिताको भस्म घस्ने र हाडका गहना लगाउने यो नामले मात्र शिव (कल्याणकारी) हो, तर व्यवहारमा त अशिव (अमङ्गल) छ। मतवालाहरूलाई मन पराउने यो तामसी स्वभावका भूतप्रेतहरूको नेता हो ।।१५।।
तस्मा उन्मादनाथाय नष्टशौचाय दुर्हृदे ।
दत्ता बत मया साध्वी चोदिते परमेष्ठिना ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः कठै! मैले ब्रह्माजीको आज्ञा मान्दा यस्तो आचारहीन र दुष्ट स्वभाव भएको उन्मत्त व्यक्तिलाई आफ्नी साध्वी छोरी सुम्पिएँ ।।१६।।
मैत्रेय उवाच –
विनिन्द्यैवं स गिरिशं अप्रतीपमवस्थितम् ।
दक्षोऽथाप उपस्पृश्य क्रुद्धः शप्तुं प्रचक्रमे ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजी भन्नुहुन्छ— विदुरजी! दक्षले यसरी धेरै गाली गर्दा पनि शिवजीले कुनै प्रतिकार नगरी शान्त बसिरहनुभयो। तर दक्षको क्रोध अझै शान्त भएन र उनले जल छोएर श्राप दिन सुरु गरे ।।१७।।
अयं तु देवयजन इन्द्रोपेन्द्रादिभिर्भवः ।
सह भागं न लभतां देवैर्देवगणाधमः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः दक्षले भने— "यो देवगणमा अधम महादेवले अबदेखि इन्द्र र उपेन्द्र आदि देवताहरूसँग यज्ञको भाग नपाओस्" ।।१८।।
(इंद्रवज्रा)
निषिध्यमानः स सदस्यमुख्यैः
दक्षो गिरित्राय विसृज्य शापम् ।
तस्माद् विनिष्क्रम्य विवृद्धमन्युः
जगाम कौरव्य निजं निकेतनम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः सभाका मुख्य सदस्यहरूले रोक्न खोज्दा-खोज्दै पनि शिवजीलाई श्राप दिएर दक्ष अत्यन्त क्रोधित हुँदै सभाबाट निस्किएर आफ्नो घरतिर लागे ।।१९।।
विज्ञाय शापं गिरिशानुगाग्रणीः
नन्दीश्वरो रोषकषायदूषितः ।
दक्षाय शापं विससर्ज दारुणं
ये चान्वमोदन् तदवाच्यतां द्विजाः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः शिवजीलाई श्राप दिएको थाहा पाएर उहाँका प्रमुख गण नन्दीश्वर रिसले चुर भए। उनले दक्ष र उनको कुरामा समर्थन जनाउने ती ब्राह्मणहरूलाई निकै कठोर प्रति-श्राप दिए ।।२०।।
(अनुष्टुप्)
य एतन्मर्त्यमुद्दिश्य भगवत्यप्रतिद्रुहि ।
द्रुह्यत्यज्ञः पृथग्दृष्टिः तत्त्वतो विमुखो भवेत् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः नन्दीश्वरले भने— "जसले यो नाशवान् शरीरलाई नै सबथोक ठानेर कसैप्रति वैरभाव नभएका भगवान् शिवसँग द्वेष गर्छ, त्यस्तो भेदबुद्धि भएको अज्ञानी दक्ष आत्मज्ञानबाट विमुख होस्" ।।२१।।
गृहेषु कूटधर्मेषु सक्तो ग्राम्यसुखेच्छया ।
कर्मतन्त्रं वितनुते वेदवादविपन्नधीः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः वेदको अर्थवादमा अल्झिएर र विवेक गुमाएर विषयसुखको इच्छाले गृहस्थाश्रममा मात्र आशक्त हुने यो दक्ष कर्मकाण्डको जालमै अल्झिरहोस् ।।२२।।
बुद्ध्या पराभिध्यायिन्या विस्मृतात्मगतिः पशुः ।
स्त्रीकामः सोऽस्त्वतितरां दक्षो बस्तमुखोऽचिरात् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः शरीरलाई नै आत्मा मान्ने यो पशु समान दक्षले आत्मगति बिर्सिएर केवल कामवासनामा लिप्त होस् र छिट्टै यसको मुख बाख्राको जस्तो होस् ।।२३।।
विद्याबुद्धिः अविद्यायां कर्ममय्यामसौ जडः ।
संसरन्त्विह ये चामुमनु शर्वावमानिनम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः कर्ममयी अविद्यालाई नै विद्या ठान्ने यो जड बुद्धि भएको दक्ष र शिवजीको अपमान गर्दा यसलाई साथ दिनेहरू सबै जन्म-मरणको चक्रमा परिरहून् ।।२४।।
गिरः श्रुतायाः पुष्पिण्या मधुगन्धेन भूरिणा ।
मथ्ना चोन्मथितात्मानः सम्मुह्यन्तु हरद्विषः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः वेदका फलश्रुति रूपी फूलको सुगन्धमा मोहित भएर यिनीहरू सधैँ कर्मकाण्डकै भ्रममा परिरहून् र शिवजीको द्वेष गरिरहून् ।।२५।।
सर्वभक्षा द्विजा वृत्त्यै धृतविद्यातपोव्रताः ।
वित्तदेहेन्द्रियारामा याचका विचरन्त्विह ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः शिवजीको निन्दा गर्ने यी ब्राह्मणहरू केवल पेट पाल्नका लागि विद्या र तपस्याको स्वाङ पार्ने, धन र इन्द्रिय सुखमै रमाउने र दुनियाँमा मगन्ते भएर हिँड्ने होउन् ।।२६।।
तस्यैवं वदतः शापं श्रुत्वा द्विजकुलाय वै ।
भृगुः प्रत्यसृजच्छापं ब्रह्मदण्डं दुरत्ययम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः नन्दीश्वरले ब्राह्मण कुललाई श्राप दिएको सुनेपछि भृगु ऋषिले रिसले प्रतिउत्तरमा अझ कठिन ब्रह्मदण्ड रूपी श्राप दिए ।।२७।।
भवव्रतधरा ये च ये च तान् समनुव्रताः ।
पाषण्डिनस्ते भवन्तु सच्छास्त्रपरिपन्थिनः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः भृगुले भने— "जसले शिवको व्रत लिन्छन् र जसले उनीहरूको अनुसरण गर्छन्, ती सबै शास्त्र विरोधी र पाखण्डी बनून्" ।।२८।।
नष्टशौचा मूढधियो जटाभस्मास्थिधारिणः ।
विशन्तु शिवदीक्षायां यत्र दैवं सुरासवम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः जो शौचहीन, बुद्धिहीन र हाड-छाला धारण गर्ने छन्, तिनीहरू नै शिव संप्रदायमा दीक्षित होउन्, जहाँ मदिरा नै देवता जस्तै मानिन्छ ।।२९।।
ब्रह्म च ब्राह्मणांश्चैव यद्यूयं परिनिन्दथ ।
तुं विधारणं पुंसां अतः पाषण्डमाश्रिताः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः तिमीहरूले वेद र ब्राह्मणको निन्दा गरेका हुनाले नै तिमीहरू पाखण्डी मार्गमा लागेका हौ भन्ने स्पष्ट हुन्छ ।।३०।।
एष एव हि लोकानां शिवः पन्थाः सनातनः ।
यं पूर्वे चानुसन्तस्थुः यत्प्रमाणं जनार्दनः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः वेदको मार्ग नै सनातन र कल्याणकारी मार्ग हो, जसलाई पुर्खाहरूले पछ्याएका थिए र जसको प्रमाण स्वयं साक्षात् नारायण हुनुहुन्छ ।।३१।।
तद्ब्रह्म परमं शुद्धं सतां वर्त्म सनातनम् ।
विगर्ह्य यात पाषण्डं दैवं वो यत्र भूतराट् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः तिमीहरूले परम पवित्र वेदको निन्दा गरेका छौ, त्यसैले तिमीहरू त्यही पाखण्डी बाटोमा जाऊ जहाँ भूतका सरदार तिम्रा इष्टदेव निवास गर्छन् ।।३२।।
मैत्रेय उवाच –
तस्यैवं वदतः शापं भृगोः स भगवान्भवः ।
निश्चक्राम ततः किञ्चित् विमना इव सानुगः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजी भन्नुहुन्छ— विदुरजी! भृगु ऋषिले यसरी श्राप दिएपछि भगवान् शिव खिन्न हुँदै आफ्ना अनुयायीहरूका साथ त्यहाँबाट निस्कनुभयो ।।३३।।
तेऽपि विश्वसृजः सत्रं सहस्रपरिवत्सरान् ।
संविधाय महेष्वास यत्रेज्य ऋषभो हरिः ॥ ३४ ॥
आप्लुत्यावभृथं यत्र गङ्गा यमुनयान्विता । विरजेनात्मना सर्वे स्वं स्वं धाम ययुस्ततः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुर! प्रजापतिहरूले पनि हजार वर्षसम्म चल्ने त्यो यज्ञ सम्पन्न गरे, जहाँ श्रीहरिको पूजा गरिएको थियो। यज्ञको अन्त्यमा गङ्गा र यमुनाको सङ्गममा स्नान गरी उनीहरू पवित्र भएर आ-आफ्नो धामतर्फ लागे ।।३४-३५।।
चतुर्थः स्कन्धः – द्वितीयोऽध्यायः
विदुर उवाच –
(अनुष्टुप्)
भवे शीलवतां श्रेष्ठे दक्षो दुहितृवत्सलः ।
विद्वेषं अकरोत् कस्मादनादृत्यात्मजां सतीम् ॥ १ ॥
नेपाली भावानुवादः विदुरजीले सोध्नुभयो— शीलवानहरूमा श्रेष्ठ भगवान् शिव र आफ्नी छोरी सतीलाई समेत अनादर गरेर छोरीहरूलाई असाध्यै माया गर्ने दक्ष प्रजापतिले किन यस्तो द्वेष गर्नुभयो? ।।१।।
कस्तं चराचरगुरुं निर्वैरं शान्तविग्रहम् ।
आत्मारामं कथं द्वेष्टि जगतो दैवतं महत् ॥ २ ॥
नेपाली भावानुवादः जो चराचर जगतका गुरु, कसैप्रति वैरभाव नभएका, शान्त स्वरूप, आत्माराम र सम्पूर्ण विश्वकै महान् आराध्यदेव हुनुहुन्छ, उहाँसँग कसले र किन द्वेष गर्छ? ।।२।।
एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् जामातुः श्वशुरस्य च ।
विद्वेषस्तु यतः प्राणान् तत्यजे दुस्त्यजान्सती ॥ ३ ॥
नेपाली भावानुवादः हे ब्रह्मन्! ती ज्वाइँ र ससुराका बीचमा के कारणले यस्तो द्वेष उत्पन्न भयो, जसका कारण माता सतीले आफ्नो प्राण जस्तो प्रिय वस्तुलाई पनि त्याग गरिन्? यो मलाई बताउनुहोस् ।।३।।
मैत्रेय उवाच –
पुरा विश्वसृजां सत्रे समेताः परमर्षयः ।
तथामरगणः सर्वे सानुगा मुनयोऽग्नयः ॥ ४ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजीले भन्नुभयो— विदुरजी! प्राचीन समयमा प्रजापतिहरूले आयोजना गरेको एक यज्ञमा ठुला-ठुला ऋषिहरू, देवताहरू र आफ्ना अनुयायीहरूका साथ मुनि र अग्निहरू भेला भएका थिए ।।४।।
तत्र प्रविष्टमृषयो दृष्ट्वार्कमिव रोचिषा ।
भ्राजमानं वितिमिरं कुर्वन्तं तन्महत्सदः ॥ ५ ॥
उदतिष्ठन् सदस्यास्ते स्वधिष्ण्येभ्यः सहाग्नयः ।
ऋते विरिञ्चां शर्वं च तद्भासाक्षिप्तचेतसः ॥ ६ ॥
नेपाली भावानुवादः त्यस सभामा जब दक्ष प्रजापति प्रवेश गरे, उनी सूर्य समान तेजस्वी देखिन्थे। उनको चमकले सभाको अन्धकार हटेको थियो। उनलाई देखेर ब्रह्माजी र महादेव बाहेक त्यहाँ उपस्थित सबै सदस्यहरू आ-आफ्नो आसनबाट जुरुक्क उठे ।।५-६।।
सदसस्पतिभिर्दक्षो भगवान् साधु सत्कृतः ।
अज लोकगुरुं नत्वा निषसाद तदाज्ञया ॥ ७ ॥
नेपाली भावानुवादः सभाका अध्यक्षहरूबाट उचित सम्मान पाएपछि दक्षले जगद्गुरु ब्रह्माजीलाई नमस्कार गरे र उहाँकै आज्ञाले आफ्नो आसनमा बसे ।।७।।
प्राङ्निषण्णं मृडं दृष्ट्वा नामृष्यत्तदनादृतः ।
उवाच वामं चक्षुर्भ्यां अभिवीक्ष्य दहन्निव ॥ ८ ॥
नेपाली भावानुवादः आफू आउँदा महादेव पहिलेदेखि नै आसनमा बसिरहेको देखेर दक्षले त्यसलाई आफ्नो अपमान ठाने र सहन सकेनन्। उनले आफ्ना आँखा टेढो पारी क्रोधले जलाउन खोजे झैँ गर्दै भन्न थाले ।।८।।
श्रूयतां ब्रह्मर्षयो मे सहदेवाः सहाग्नयः ।
साधूनां ब्रुवतो वृत्तं नाज्ञानान्न च मत्सरात् ॥ ९ ॥
नेपाली भावानुवादः हे अग्नि र देवताहरू सहितका ब्रह्मर्षिहरू! मेरो कुरा सुन्नुहोस्। म अज्ञान वा ईर्ष्याले होइन, केवल सत्पुरुषहरूको शिष्टाचारका बारेमा भन्दै छु ।।९।।
अयं तु लोकपालानां यशोघ्नो निरपत्रपः ।
सद्भिराचरितः पन्था येन स्तब्धेन दूषितः ॥ १० ॥
नेपाली भावानुवादः यो निर्लज्ज महादेवले लोकपालहरूको यश नष्ट गरेको छ। यसले घमण्डका कारण सत्पुरुषहरूले अपनाएको शिष्टाचारको मार्गलाई दुषित बनाइदिएको छ ।।१०।।
एष मे शिष्यतां प्राप्तो यन्मे दुहितुरग्रहीत् ।
पाणिं विप्राग्निमुखतः सावित्र्या इव साधुवत् ॥ ११ ॥
गृहीत्वा मृगशावाक्ष्याः पाणिं मर्कटलोचनः ।
प्रत्युत्थानाभिवादार्हे वाचाप्यकृत नोचितम् ॥ १२ ॥
नेपाली भावानुवादः ब्राह्मण र अग्निलाई साक्षी राखी यसले मेरी मृगनयनी छोरी सतीको पाणिग्रहण गरेको छ, त्यस नाताले यो मेरो छोरो वा शिष्य सरह हो। तर बाँदर जस्ता आँखा भएको यसले आफूभन्दा पूजनीय व्यक्ति आउँदा उठेर सम्मान गर्नु त परको कुरा, मीठो वचनले स्वागत समेत गरेन ।।११-१२।।
लुप्तक्रियायाशुचये मानिने भिन्नसेतवे ।
अनिच्छन्नप्यदां बालां शूद्रायेवोशतीं गिरम् ॥ १३ ॥
नेपाली भावानुवादः इच्छा नहुँदा-नहुँदै पनि मैले ब्रह्माजीको करकापमा परेर यसलाई आफ्नी सुकुमारी छोरी दिएँ, जसरी कसैले शूद्रलाई वेद पढाउँछ। यसले शास्त्रको मर्यादा तोडेको छ र यो सधैँ अपवित्र रहन्छ ।।१३।।
प्रेतावासेषु घोरेषु प्रेतैर्भूतगणैर्वृतः ।
अटुत्युन्मत्तवन्नग्नो व्युप्तकेशो हसन् रुदन् ॥ १४ ॥
नेपाली भावानुवादः यो त भयानक मसानघाटमा भूतप्रेतहरूको साथमा घुम्छ। विग्रिएको कपाल र दिगम्बर अवस्थामा कहिले हाँस्ने त कहिले रुने गरी यो बौलाहा जस्तै हिँड्छ ।।१४।।
चिताभस्मकृतस्नानः प्रेतस्रङ् अस्थिभूषणः ।
शिवापदेशो ह्यशिवो मत्तो मत्तजनप्रियः ।
पतिः प्रमथनाथानां तमोमात्रात्मकात्मनाम् ॥ १५ ॥
नेपाली भावानुवादः चिताको भस्म घस्ने र हाडका गहना लगाउने यो नामले मात्र शिव (कल्याणकारी) हो, तर व्यवहारमा त अशिव (अमङ्गल) छ। मतवालाहरूलाई मन पराउने यो तामसी स्वभावका भूतप्रेतहरूको नेता हो ।।१५।।
तस्मा उन्मादनाथाय नष्टशौचाय दुर्हृदे ।
दत्ता बत मया साध्वी चोदिते परमेष्ठिना ॥ १६ ॥
नेपाली भावानुवादः कठै! मैले ब्रह्माजीको आज्ञा मान्दा यस्तो आचारहीन र दुष्ट स्वभाव भएको उन्मत्त व्यक्तिलाई आफ्नी साध्वी छोरी सुम्पिएँ ।।१६।।
मैत्रेय उवाच –
विनिन्द्यैवं स गिरिशं अप्रतीपमवस्थितम् ।
दक्षोऽथाप उपस्पृश्य क्रुद्धः शप्तुं प्रचक्रमे ॥ १७ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजी भन्नुहुन्छ— विदुरजी! दक्षले यसरी धेरै गाली गर्दा पनि शिवजीले कुनै प्रतिकार नगरी शान्त बसिरहनुभयो। तर दक्षको क्रोध अझै शान्त भएन र उनले जल छोएर श्राप दिन सुरु गरे ।।१७।।
अयं तु देवयजन इन्द्रोपेन्द्रादिभिर्भवः ।
सह भागं न लभतां देवैर्देवगणाधमः ॥ १८ ॥
नेपाली भावानुवादः दक्षले भने— "यो देवगणमा अधम महादेवले अबदेखि इन्द्र र उपेन्द्र आदि देवताहरूसँग यज्ञको भाग नपाओस्" ।।१८।।
(इंद्रवज्रा)
निषिध्यमानः स सदस्यमुख्यैः
दक्षो गिरित्राय विसृज्य शापम् ।
तस्माद् विनिष्क्रम्य विवृद्धमन्युः
जगाम कौरव्य निजं निकेतनम् ॥ १९ ॥
नेपाली भावानुवादः सभाका मुख्य सदस्यहरूले रोक्न खोज्दा-खोज्दै पनि शिवजीलाई श्राप दिएर दक्ष अत्यन्त क्रोधित हुँदै सभाबाट निस्किएर आफ्नो घरतिर लागे ।।१९।।
विज्ञाय शापं गिरिशानुगाग्रणीः
नन्दीश्वरो रोषकषायदूषितः ।
दक्षाय शापं विससर्ज दारुणं
ये चान्वमोदन् तदवाच्यतां द्विजाः ॥ २० ॥
नेपाली भावानुवादः शिवजीलाई श्राप दिएको थाहा पाएर उहाँका प्रमुख गण नन्दीश्वर रिसले चुर भए। उनले दक्ष र उनको कुरामा समर्थन जनाउने ती ब्राह्मणहरूलाई निकै कठोर प्रति-श्राप दिए ।।२०।।
(अनुष्टुप्)
य एतन्मर्त्यमुद्दिश्य भगवत्यप्रतिद्रुहि ।
द्रुह्यत्यज्ञः पृथग्दृष्टिः तत्त्वतो विमुखो भवेत् ॥ २१ ॥
नेपाली भावानुवादः नन्दीश्वरले भने— "जसले यो नाशवान् शरीरलाई नै सबथोक ठानेर कसैप्रति वैरभाव नभएका भगवान् शिवसँग द्वेष गर्छ, त्यस्तो भेदबुद्धि भएको अज्ञानी दक्ष आत्मज्ञानबाट विमुख होस्" ।।२१।।
गृहेषु कूटधर्मेषु सक्तो ग्राम्यसुखेच्छया ।
कर्मतन्त्रं वितनुते वेदवादविपन्नधीः ॥ २२ ॥
नेपाली भावानुवादः वेदको अर्थवादमा अल्झिएर र विवेक गुमाएर विषयसुखको इच्छाले गृहस्थाश्रममा मात्र आशक्त हुने यो दक्ष कर्मकाण्डको जालमै अल्झिरहोस् ।।२२।।
बुद्ध्या पराभिध्यायिन्या विस्मृतात्मगतिः पशुः ।
स्त्रीकामः सोऽस्त्वतितरां दक्षो बस्तमुखोऽचिरात् ॥ २३ ॥
नेपाली भावानुवादः शरीरलाई नै आत्मा मान्ने यो पशु समान दक्षले आत्मगति बिर्सिएर केवल कामवासनामा लिप्त होस् र छिट्टै यसको मुख बाख्राको जस्तो होस् ।।२३।।
विद्याबुद्धिः अविद्यायां कर्ममय्यामसौ जडः ।
संसरन्त्विह ये चामुमनु शर्वावमानिनम् ॥ २४ ॥
नेपाली भावानुवादः कर्ममयी अविद्यालाई नै विद्या ठान्ने यो जड बुद्धि भएको दक्ष र शिवजीको अपमान गर्दा यसलाई साथ दिनेहरू सबै जन्म-मरणको चक्रमा परिरहून् ।।२४।।
गिरः श्रुतायाः पुष्पिण्या मधुगन्धेन भूरिणा ।
मथ्ना चोन्मथितात्मानः सम्मुह्यन्तु हरद्विषः ॥ २५ ॥
नेपाली भावानुवादः वेदका फलश्रुति रूपी फूलको सुगन्धमा मोहित भएर यिनीहरू सधैँ कर्मकाण्डकै भ्रममा परिरहून् र शिवजीको द्वेष गरिरहून् ।।२५।।
सर्वभक्षा द्विजा वृत्त्यै धृतविद्यातपोव्रताः ।
वित्तदेहेन्द्रियारामा याचका विचरन्त्विह ॥ २६ ॥
नेपाली भावानुवादः शिवजीको निन्दा गर्ने यी ब्राह्मणहरू केवल पेट पाल्नका लागि विद्या र तपस्याको स्वाङ पार्ने, धन र इन्द्रिय सुखमै रमाउने र दुनियाँमा मगन्ते भएर हिँड्ने होउन् ।।२६।।
तस्यैवं वदतः शापं श्रुत्वा द्विजकुलाय वै ।
भृगुः प्रत्यसृजच्छापं ब्रह्मदण्डं दुरत्ययम् ॥ २७ ॥
नेपाली भावानुवादः नन्दीश्वरले ब्राह्मण कुललाई श्राप दिएको सुनेपछि भृगु ऋषिले रिसले प्रतिउत्तरमा अझ कठिन ब्रह्मदण्ड रूपी श्राप दिए ।।२७।।
भवव्रतधरा ये च ये च तान् समनुव्रताः ।
पाषण्डिनस्ते भवन्तु सच्छास्त्रपरिपन्थिनः ॥ २८ ॥
नेपाली भावानुवादः भृगुले भने— "जसले शिवको व्रत लिन्छन् र जसले उनीहरूको अनुसरण गर्छन्, ती सबै शास्त्र विरोधी र पाखण्डी बनून्" ।।२८।।
नष्टशौचा मूढधियो जटाभस्मास्थिधारिणः ।
विशन्तु शिवदीक्षायां यत्र दैवं सुरासवम् ॥ २९ ॥
नेपाली भावानुवादः जो शौचहीन, बुद्धिहीन र हाड-छाला धारण गर्ने छन्, तिनीहरू नै शिव संप्रदायमा दीक्षित होउन्, जहाँ मदिरा नै देवता जस्तै मानिन्छ ।।२९।।
ब्रह्म च ब्राह्मणांश्चैव यद्यूयं परिनिन्दथ ।
तुं विधारणं पुंसां अतः पाषण्डमाश्रिताः ॥ ३० ॥
नेपाली भावानुवादः तिमीहरूले वेद र ब्राह्मणको निन्दा गरेका हुनाले नै तिमीहरू पाखण्डी मार्गमा लागेका हौ भन्ने स्पष्ट हुन्छ ।।३०।।
एष एव हि लोकानां शिवः पन्थाः सनातनः ।
यं पूर्वे चानुसन्तस्थुः यत्प्रमाणं जनार्दनः ॥ ३१ ॥
नेपाली भावानुवादः वेदको मार्ग नै सनातन र कल्याणकारी मार्ग हो, जसलाई पुर्खाहरूले पछ्याएका थिए र जसको प्रमाण स्वयं साक्षात् नारायण हुनुहुन्छ ।।३१।।
तद्ब्रह्म परमं शुद्धं सतां वर्त्म सनातनम् ।
विगर्ह्य यात पाषण्डं दैवं वो यत्र भूतराट् ॥ ३२ ॥
नेपाली भावानुवादः तिमीहरूले परम पवित्र वेदको निन्दा गरेका छौ, त्यसैले तिमीहरू त्यही पाखण्डी बाटोमा जाऊ जहाँ भूतका सरदार तिम्रा इष्टदेव निवास गर्छन् ।।३२।।
मैत्रेय उवाच –
तस्यैवं वदतः शापं भृगोः स भगवान्भवः ।
निश्चक्राम ततः किञ्चित् विमना इव सानुगः ॥ ३३ ॥
नेपाली भावानुवादः मैत्रेयजी भन्नुहुन्छ— विदुरजी! भृगु ऋषिले यसरी श्राप दिएपछि भगवान् शिव खिन्न हुँदै आफ्ना अनुयायीहरूका साथ त्यहाँबाट निस्कनुभयो ।।३३।।
तेऽपि विश्वसृजः सत्रं सहस्रपरिवत्सरान् ।
संविधाय महेष्वास यत्रेज्य ऋषभो हरिः ॥ ३४ ॥
आप्लुत्यावभृथं यत्र गङ्गा यमुनयान्विता । विरजेनात्मना सर्वे स्वं स्वं धाम ययुस्ततः ॥ ३५ ॥
नेपाली भावानुवादः हे विदुर! प्रजापतिहरूले पनि हजार वर्षसम्म चल्ने त्यो यज्ञ सम्पन्न गरे, जहाँ श्रीहरिको पूजा गरिएको थियो। यज्ञको अन्त्यमा गङ्गा र यमुनाको सङ्गममा स्नान गरी उनीहरू पवित्र भएर आ-आफ्नो धामतर्फ लागे ।।३४-३५।।
इति श्रीमद्भागवते महापुराणे
पारमहंस्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे
दक्षशापो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥
🌸
••••••••••
🌸
यस अध्यायको सारांश कथा :
श्रीमद्भागवतको चतुर्थ स्कन्धको दोस्रो अध्यायमा दक्ष प्रजापति र भगवान् शिवबीचको वैमनस्यको बीजारोपण कसरी भयो भन्ने प्रसङ्ग वर्णन गरिएको छ। कथाको प्रारम्भमा प्रजापतिहरूले आयोजना गरेको एक विशाल यज्ञ सभामा दक्ष प्रजापति प्रवेश गर्छन्। उनी आउँदा ब्रह्माजी र महादेव बाहेक सबै सदस्यहरूले उठेर सम्मान प्रकट गर्दछन्। ब्रह्माजी दक्षका पिता भएकाले नउठ्नु स्वभाविक थियो, तर शिवजीले आफूलाई अनादर गरेको ठानेर दक्षको अहङ्कारमा चोट पुग्छ। दक्षले शिवजीलाई 'बाँदर जस्तो आँखा भएको', 'अमंगलकारी', 'भूतप्रेतको नेता' र 'मर्यादाहीन' भन्दै निकै कटु वचनले अपमान गर्छन्। क्रोधको सीमा नाघेपछि दक्षले शिवजीलाई यज्ञको भाग नपाउने गरी श्राप दिन्छन् र सभाबाट बाहिरिन्छन्। आफ्नो स्वामीको अपमान सहन नसकी नन्दीश्वरले पनि दक्षलाई 'पशु समान' र 'बाख्राको मुख भएको' हुने प्रति-श्राप दिन्छन्। नन्दीश्वरले ब्राह्मणहरूलाई पनि संसारमा मगन्ते भएर हिँड्ने श्राप दिएपछि भृगु ऋषिले झनै कडा रूपमा शिवभक्तहरूलाई 'पाखण्डी' र 'शास्त्र विरोधी' हुने श्राप दिन्छन्। यसरी सभामा ऋषि र गणहरूबीच वाक्युद्ध र श्रापको आदानप्रदान हुन्छ। शिवजीले यी सबै कुरालाई शान्त भावले हेर्नुहुन्छ र विवाद अझै नबढोस् भनेर आफ्ना गणहरूलाई लिएर त्यहाँबाट प्रस्थान गर्नुहुन्छ। अन्त्यमा प्रजापतिहरूले आफ्नो यज्ञ सम्पन्न गरी गङ्गा-यमुनाको पवित्र सङ्गममा स्नान गरेर आ-आफ्नो स्थानमा फर्किन्छन्। यो अध्यायले अहङ्कारले गर्दा कसरी एउटा विद्वान् व्यक्ति पनि विवेकहीन बन्छ भन्ने देखाउँछ।
यस अध्यायको दार्शनिकपक्ष :
यस अध्यायको दार्शनिक पक्ष निकै गहिरो छ। दक्ष प्रजापति अहङ्कार र देहाभिमानको प्रतीक हुन्, जसले बाह्य शिष्टाचारलाई मात्र महत्त्व दिन्छन्। अर्कोतर्फ भगवान् शिव आत्माराम र अन्तर्मुखी चेतनाका प्रतीक हुन्, जसलाई बाह्य उठबस वा सम्मानको कुनै आवश्यकता हुँदैन। दक्षले शिवजीलाई अपवित्र देख्नु उनको आफ्नै दृष्टिदोष हो, किनकि शिवजी त 'अशिव' स्वरूपमा पनि परम 'शिव' (कल्याण) हुनुहुन्छ। यस अध्यायले कर्मकाण्ड र आत्मज्ञानबीचको द्वन्द्वलाई पनि प्रस्तुत गरेको छ। भृगु ऋषि र ब्राह्मणहरू कर्मकाण्डको पक्षमा छन् भने नन्दीश्वर आत्मज्ञान र भक्तिको पक्षमा। नन्दीश्वरको श्रापले देखाउँछ कि जब धर्म केवल पेट पाल्ने माध्यम बन्छ, तब त्यसले आफ्नो वास्तविक शक्ति गुमाउँछ। शिवजीको मौनताले धैर्य र क्षमाको पराकाष्ठा देखाउँछ, जुन वास्तविक योगको लक्षण हो। अहङ्कारले युक्त व्यक्तिले (दक्ष) ईश्वरलाई पनि सामान्य मानिसका रूपमा हेर्छ, जुन विनाशको कारण बन्छ। यस अध्यायले सिकाउँछ कि क्रोध र घमण्डले मानिसलाई आफ्नै मर्यादाबाट तल गिराउँछ।
